DẠ DU THẦN TRÊN NÓC PHỦ THÁI NGUYÊN - Chương 47: Công Văn Định Án Của Tuần Phủ
Sáng hai mươi bốn tháng mười, công văn của tỉnh về tới huyện nha Dương Khúc theo đường trạm dịch. Do hai người lính trạm mang theo trong một ống văn thư…
Nội dung chương
Sáng hai mươi bốn tháng mười, công văn của tỉnh về tới huyện nha Dương Khúc theo đường trạm dịch. Do hai người lính trạm mang theo trong một ống văn thư niêm sáp đỏ, trao tận tay thư lại của phủ trước cổng huyện nha có ký nhận. Hồ sơ của vụ án đã được phủ doãn Vương Sĩ Kiệt cho sao chép, đóng tập và gửi lên tỉnh từ chiều hôm trước, sau khi ba người bị giữ đều đã có tên trong cuốn sổ của phủ. Và chỉ một ngày sau, tờ giấy quyết định số phận của tất cả những cái tên ấy đã quay trở lại huyện, mang theo triện của tuần phủ Sơn Tây Tôn Gia Ngạn. Triệu Tiểu Sơn được cắt gác ở thềm công đường trong buổi đọc công văn. Công đường chính vẫn niêm phong cùng thi thể của tri huyện chưa được phép khâm liệm chôn cất, nên buổi đọc được đặt ở gian đường phụ bên cạnh, nơi phủ doãn đã làm việc suốt những ngày qua. Nhưng sáng nay gian phòng ấy được bày biện trang trọng hơn hẳn: bàn chủ tọa đặt ở chính giữa, hương án nhỏ ở phía trước, toàn thể người của huyện nha có mặt theo hàng ngũ. Và ba người bị giữ được dẫn ra đứng ở phía dưới, mỗi người cách nhau một khoảng, còng gỗ vẫn khóa ở tay.
Vương Sĩ Kiệt tự tay bóc lớp sáp niêm của ống văn thư, rút tập công văn ra, xem triện ở trang đầu rồi đặt tập giấy ngay ngắn lên mặt bàn trước khi cho thư lại đứng dậy đọc. Ông nói một câu ngắn mở buổi, rằng đây là công văn định án của tuần phủ Sơn Tây về vụ án huyện Dương Khúc, mọi người trong phòng nghe đọc xong từng mục một. Không ai được bàn tán chen vào, và sau buổi này hồ sơ của huyện sẽ khép lại ở phần xét hỏi để chuyển sang phần thi hành. Thư lại của phủ cầm tập công văn bằng hai tay và bắt đầu đọc, giọng rõ ràng, chậm rãi, mỗi mục đọc xong đều dừng lại một nhịp cho tiếng đọc kịp lắng xuống khắp gian phòng. Tiểu Sơn đứng ở thềm cửa, nghe từng mục đi qua như nghe một cuốn sổ lớn được khép lại từng trang, trang nào cũng mang tên một người mà anh đã nhìn thấy bằng mắt mình trong suốt hơn một tháng qua.
Mục đầu tiên của công văn định án dành cho người đã chết. Tuần phủ phán định: Cao Thiệu Minh, nguyên tri huyện Dương Khúc, khi còn tại chức đã nhận hối lộ của phú hộ Đỗ Kim Sơn tổng số năm nghìn lượng bạc trắng chia làm ba đợt. Đã ép ký biên bản khám nghiệm giả, đã ém tờ trạng kêu oan của dân, và đã ra lệnh miệng đưa thuốc độc vào ngục giết chết thương nhân Quách Đại Thành để cướp mỏ than núi Tây Sơn. Tội trạng đã đủ chứng cứ qua sổ sách đối chiếu, lời khai của người trong cuộc và lời chứng có sổ đối chiếu chéo, không cần thêm một lời biện giải nào của người đã mất. Nay định án: Cao Thiệu Minh bị tước sạch quan hàm và mọi phẩm cấp đã được ban, tên bị gạch khỏi sổ quan của phủ, toàn bộ gia sản bị tịch thu sung công. Trong đó gồm toàn bộ số bạc hối lộ còn lại đang giữ trong kho của huyện cùng nhà cửa ruộng đất đứng tên ông ta trong thành. Thi thể được phép trao cho gia quyến chôn cất lặng lẽ ngoài thành, không được dựng bia ghi chức tước, không được đưa vào sổ thờ của huyện. Thư lại đọc tới đó thì gian phòng im lặng tới mức nghe được tiếng giấy lật. Tiểu Sơn nhìn về phía gian công đường chính đang niêm phong ở bên kia sân. Nơi thi thể của vị quan từng ngồi ghế chủ tọa xử kiện nghiêm minh trước mặt dân chúng vẫn còn nằm sau tấm vải trắng, và nghĩ rằng một đời làm quan của con người ấy, sau cùng. Được khép lại bằng một tờ giấy đọc lên trong một gian phòng phụ, với phán quyết đầu tiên là gạch tên ông ta ra khỏi hàng ngũ quan lại của triều đình.
Mục thứ hai định án ba người đang bị giữ. Ngô Kính Văn, nguyên sư gia hình danh của huyện, bị xử theo tội đồng lõa trong việc giết người và làm giả giấy tờ của nha môn: tự tay thảo bản cung soạn sẵn. Thảo tờ chuyển nhượng mỏ giả, ghi cuốn sổ hối lộ và tiếp tay cho các chuyến xe bạc vào phủ trong đêm. Hàn Đức Lục, nguyên ngục tốt của huyện, bị xử theo tội đồng lõa trong việc giết người trong ngục: tự tay pha gói bột vào rượu và mang vào buồng giam cho người tù uống. Dù khi làm việc ấy tin lời nói dối rằng đó là thuốc mê; công văn ghi rõ phần tin lời nói dối ấy đã được xét tới khi lượng hình. Nhưng bàn tay đã mang bầu rượu vào buồng giam thì không thể vì một lời nói dối của kẻ ra lệnh mà trở thành vô tội. Đỗ Kim Sơn, phú hộ buôn than trong thành Thái Nguyên, bị xử theo tội hối lộ quan lại và cướp đoạt mỏ than của dân. Xuất tổng số năm nghìn lượng bạc trắng chia ba đợt để mua chuộc tri huyện, tiếp quản trái phép mỏ than núi Tây Sơn và đuổi thợ cũ của chủ mỏ xuống núi. Cả ba người đều bị áp giải lên tỉnh để thi hành án theo phán quyết đã ghi trong công văn, gia sản liên quan tới vụ án của Đỗ Kim Sơn bị kê biên đối chiếu. Và toàn bộ giấy tờ giả của vụ án, đứng đầu là tờ chuyển nhượng mỏ không có điểm chỉ và không có chữ ký của Quách Đại Thành, bị hủy bỏ hoàn toàn. Không còn giá trị ở bất kỳ nha môn nào. Ba người bị giữ đứng ở phía dưới nghe đọc phần của mình mà không một ai ngẩng đầu lên; chỉ khi mục này đọc xong. Tiểu Sơn mới thấy vai của Hàn Đức Lục run lên một cái rất khẽ. Còn Ngô Kính Văn thì đứng yên như một người đã nghe xong câu cuối cùng của một cuốn sổ mà chính tay mình đã viết dở.
Mục thứ ba ngắn hơn, và là mục duy nhất trong công văn nhắc tới một người vẫn đang đứng trong hàng ngũ của huyện nha. Lôi Chấn Hải, bộ đầu huyện Dương Khúc, bị giáng chức và phạt theo lệ của nha môn. Vì đã thi hành lệnh bắt Quách Đại Thành giữa chợ khi trong tay huyện đã có tờ trạng và sổ thuế chưa hề đối chất, bắt người trái với trình tự xét trạng của triều đình. Công văn cũng ghi rõ phần ranh giới của ông: bộ đầu không biết việc hạ độc trong ngục, không tham dự vào bất kỳ việc giấy tờ giả hay bạc hối lộ nào của vụ án. Nên không bị xử như đồng lõa giết người; phần lỗi của ông là lỗi của người thi hành lệnh mà không xét lại lệnh. Và án giáng chức là để răn người cầm đao của nha môn trong cả phủ. Lôi Chấn Hải đứng ở vị trí của mình bên dưới thềm, nghe đọc hết mục này rồi quỳ xuống nhận phán quyết bằng một câu vâng ngắn gọn, đứng dậy, và trở lại hàng ngũ với cấp bậc đã thấp hơn lúc ông bước vào gian phòng. Tiểu Sơn nhìn người bộ đầu vừa tự tay bắt ba người trong hai ngày qua, giờ đứng yên nhận phần xử phạt của chính mình không một lời thanh minh. Và hiểu rằng tờ công văn này không chừa một ai có phần trong vụ án, dù phần ấy lớn như một mạng người hay chỉ là một lần nhắm mắt thi hành lệnh.
Hai mục cuối của công văn dành cho gia đình người đã chết, và là hai mục mà cả gian phòng nghe trong một sự im lặng khác hẳn. Mục thứ tư phán định: Quách Đại Thành, thương nhân than đá của thành Thái Nguyên, hoàn toàn vô tội trong vụ án bị gán cho ông. Ông không trốn một đồng thuế nào theo sổ thuế mỏ của hộ phòng đã đối chiếu, không chiếm một tấc đất quan nào theo khế gốc và cọc mốc của mỏ. Và cái chết của ông trong ngục huyện đêm mười ba rạng mười bốn tháng mười là một cái chết oan do người của nha môn gây ra. Phủ doãn phủ Thái Nguyên được lệnh thi hành việc minh oan công khai cho người chết trước cổng huyện nha vào ngày hai mươi lăm tháng mười, đọc rõ phán quyết này cho dân thành cùng nghe. Và xóa toàn bộ phần ghi tội của Quách Đại Thành trong sổ án của huyện. Mục thứ năm phán định về mỏ than: mỏ than núi Tây Sơn được trả lại cho nhà họ Quách theo khế gốc vẫn do gia đình giữ. Việc trao trả thi hành vào ngày hai mươi sáu tháng mười tại mỏ, có người của hộ phòng và đội canh làm chứng. Đồng thời nhà họ Quách được nhận một khoản bồi thường trích từ gia sản tịch thu của Cao Thiệu Minh. Tính theo phần thiệt hại của gia đình trong những ngày mỏ bị chiếm giữ và người chủ gia đình chết oan trong ngục. Khoản bồi thường này ghi rõ trong công văn là phần đền bù của nha môn theo luật, không thay thế được mạng người đã mất và không xóa được những ngày gia đình phải chịu tiếng oan trong thành.
Thư lại đọc xong mục cuối, gấp tập công văn lại và đặt xuống bàn. Vương Sĩ Kiệt đứng dậy, tự tay cầm triện của tuần phủ đã đóng sẵn ở trang cuối công văn giơ lên cho mọi người trong phòng nhìn rõ một lượt. Ấn của tuần phủ Sơn Tây đỏ tươi trên nền giấy, nét triện vuông vức khép lại toàn bộ vụ án ở phần pháp lý. Ông đọc lại bằng lời của mình phần thi hành trong ba ngày tới, ngắn gọn như mọi lệnh ông đã ra từ ngày về huyện: ngày mai minh oan ở cổng huyện nha. Ngày kia trả mỏ ở núi Tây Sơn, hồ sơ và người bị giữ sẽ được chuyển lên tỉnh theo đúng hạn ghi trong công văn. Rồi ông cho mọi người lui ra, ba người bị giữ được dẫn trở lại nơi giam giữ, và gian đường phụ dần vắng người. Tiểu Sơn là một trong những người cuối cùng rời thềm gác; anh đi qua sân huyện nha trong nắng trưa tháng mười, nghe tiếng chân của mình trên mặt đá đã khô hẳn sau nhiều ngày mưa. Và nghĩ về hai ngày sắp tới: một buổi sáng ở cổng phủ nơi một người vợ góa đã từng quỳ xin đối chất sổ thuế cho chồng mà không được. Và một buổi sáng trên ngọn núi nơi một người thợ già vừa điểm chỉ vào biên bản làm chứng. Vụ án đã có phán quyết của cấp cao nhất trong tỉnh; phần còn lại của nó, từ ngày mai, thuộc về những người sống phải đứng ra nhận lại danh dự và gia sản của người đã khuất.