HUYẾT THẦN ĐA Ở ĐÌNH LÀNG - Chương 2: Cụ từ và cây dâu sau đình
Cụ từ Phạm Văn Hiển dậy từ lúc trời còn tối. Tám mươi ba tuổi, ông vẫn giữ thói quen ấy suốt mấy chục năm giữ đình. Ông dậy trước khi gà gáy lượt đầu.…
Nội dung chương
Cụ từ Phạm Văn Hiển dậy từ lúc trời còn tối. Tám mươi ba tuổi, ông vẫn giữ thói quen ấy suốt mấy chục năm giữ đình. Ông dậy trước khi gà gáy lượt đầu. Ông rửa mặt bằng nước giếng lạnh, pha một ấm trà loãng. Rồi ông mở khóa cửa đình khi phía đông mới hửng một vệt sáng xám trên mặt sông. Đình Đông Các không lớn, nhưng sạch và nghiêm. Ba gian thờ, sân gạch rộng, hai bên là hàng cau và cây đa cổ ở góc sân, tán tỏa ra che gần hết khoảng trời phía trên mái ngói rêu phong.
Sáng ngày năm tháng sáu, ông nghe tiếng người nói chuyện râm ran ở khu đất bên cạnh từ rất sớm. Đội của nhà ông Trường lại tới. Ông không ra xem. Ông chỉ chậm rãi làm những việc của mình: thay nước trên ban thờ, lau bụi ở chân nhang, kiểm tra mấy nén hương vòng còn cháy dở từ chiều qua. Khói hương mỏng quyện với mùi ẩm của gỗ lim lâu năm. Ngoài sân, tiếng đo đạc, tiếng cọc sắt và tiếng người gọi nhau í ới vọng qua hàng rào. Ông nghe loáng thoáng nhắc tới cổng, tới cành cây. Ông nghe hết, nhớ hết, nhưng mặt vẫn bình thản như mặt nước giếng đình vào buổi sớm không gió.
Đến khi nắng lên cao và tiếng người bên kia đã thưa dần, ông mới mở cuốn sổ đình. Cuốn sổ bìa vải đã sờn, giấy ngả vàng, là sổ tay của ba đời người giữ đình trong nhà ông: ông nội ông, cha ông, rồi đến ông. Trong sổ ghi đủ thứ: ngày giỗ thành hoàng, lệ thắp hương rằm mồng một, những lần đình dột được làng góp tiền lợp lại, những cây trồng quanh sân đình và năm trồng ước chừng. Ở mấy trang gần đầu, chữ của ông nội ông viết bằng mực tàu đã nhòe: cây đa ở góc sân trồng khoảng năm 1825, thời vua Minh Mệnh, do dân làng góp công trồng lấy bóng mát và giữ đất đầu làng. Hai trăm năm đã qua. Cây lớn lên cùng với bao nhiêu đời người sinh ra, lớn lên, già đi và nằm xuống ở làng này, nhưng bản thân cây thì vẫn đứng đó, năm nào cũng ra lá, ra quả, rễ ăn sâu xuống đất phù sa.
Ông lấy bút, nắn nót ghi thêm một dòng vào trang cuối của năm nay: đất công ích cạnh đình đã đổi chủ, nhà mới sắp mở cổng gần gốc cụ đa, làng có chuyện phải trông nhau. Ông viết chậm, chữ run nhẹ nhưng không sai một nét. Viết xong, ông ngồi yên nhìn dòng chữ mực còn ướt. Ông biết những dòng như thế này trong sổ đình thường là mở đầu của những chuyện dài. Ông nội ông từng ghi về năm mất mùa, cha ông ghi về những năm chiến tranh dân làng sơ tán trong đình. Còn ông, ông đã ghi về vụ việc năm một nghìn chín trăm bảy mươi tám, khi một người trong làng nổi hứng đóng đinh sắt vào thân đa để treo đồ, rồi sau đó đau đầu triền miên, người như mất vía, cuối cùng bỏ xứ đi biệt tích. Làng không ai chết vì chuyện ấy, nhưng từ đó lệ cây được nhắc lại nghiêm hơn: không đóng đinh sắt vào thân cụ, không cưa cành khi chưa xin lễ, không xây cất ô uế dưới gốc.
Ông thường phải nói đi nói lại với lớp trẻ bây giờ một điều mà người làng xưa hiểu ngay không cần giải thích: dưới gốc cụ đa không có mồ mả nào hết. Không có hài cốt, không có người chết nào chôn ở đó, cũng không có oan hồn nào ngự trong cây. Người làng đi qua hay thắp nén hương dưới gốc là vì kính cây, kính cái tuổi hai trăm năm của cây, kính bóng mát và linh khí của đất làng tích lại ở đó qua bao đời hương khói đình làng. Cụ đa là cây giữ làng, không phải cây ma. Ai nói dưới gốc có mả là nói bừa, ông đã sống tám mươi ba năm ở làng này, đi qua gốc đa không biết bao nhiêu nghìn lần, ông biết rõ đất dưới rễ cây sạch sẽ như đất sân đình. Chính vì cây không phải là ma quỷ mà lệ làng mới là lệ của sự kính trọng, chứ không phải của sự sợ hãi hay mặc cả với vong hồn nào.
Buổi trưa, ông ra vườn sau đình. Vườn nhỏ, um tùm, có mấy luống rau của nhà ông và một cây dâu tằm cổ ở góc vườn, thân xù xì, tuổi cũng đã rất cao, nghe cha ông kể thì cây dâu này có từ thời ông nội ông còn trẻ. Theo lệ cũ ghi trong sổ, hễ cụ đa có vết thương nào cần bịt lại, người làng lấy gỗ dâu tằm già này mà đẽo chốt, lấy lá dâu nấu nước và trộn với bùn phù sa sông Hồng để đắp lên chỗ đau của cây. Gỗ dâu mềm mà dẻo, hợp với cây, không làm cây thêm đau như sắt thép lạnh lẽo. Ông đứng dưới gốc dâu một lúc, đưa bàn tay nhăn nheo sờ lên vỏ cây sần sùi, như chào một người bạn già khác của sân đình. Cây dâu vẫn xanh tốt, lá dày, mấy chùm quả non lấp ló. Ông nghĩ, mong là không bao giờ phải dùng tới mày. Nhưng ông cũng nghĩ, người giữ đình thì phải nhớ đường lui cho cây, như nhớ đường đi trong đêm tối.
Chiều xuống, nắng dịu dần, mấy bà trong làng rủ nhau tới đình thắp hương. Họ mang theo hoa quả vườn nhà, vừa sắp lễ vừa hỏi chuyện đất đai bằng giọng lo lắng.
- Cụ từ ơi, nghe nói nhà ông Trường sắp cưa cành cụ đa để mở cổng, có thật không cụ?
- Việc người ta làm trên đất người ta, tôi không bàn, ông đáp chậm rãi. Nhưng cành cụ đa vươn qua đâu thì cũng là cành của cụ. Làng mình xưa nay làm gì với cụ cũng hỏi một tiếng. Lễ không tốn kém gì, chỉ tốn cái lòng biết điều.
- Nếu họ không hỏi thì sao ạ? một bà khác hỏi.
Ông Hiển nhìn ra sân đình. Bóng đa đã ngả dài qua sân, phủ lên những viên gạch nóng hầm hập một vùng râm êm ả. Mấy đứa trẻ con nhà ai đang chơi dưới gốc, tiếng cười trong veo.
- Việc gì cũng có lệ của nó, ông nói. Người ta quên lệ thì lệ nhắc. Chỉ mong nhắc nhẹ nhàng thôi, đừng để tới mức cả làng phải mất ngủ.
Các bà im lặng thắp hương, khói hương bay là là dưới tán cây. Khi họ ra về, ông khóa cổng đình, đi một vòng quanh sân như mọi chiều, kiểm tra cửa nẻo, rồi dừng lại dưới gốc đa. Ông ngước nhìn lên tán lá dày xanh thẫm đang chuyển màu sẫm dần trong ánh chiều. Gió sông thổi về làm lá xào xạc một hồi dài rồi lặng. Ông đặt tay lên thân cây, vỏ cây thô ráp và ấm nắng.
Trước khi khóa cổng đình, ông còn làm một việc nữa mà ít người để ý. Ông xách thùng nước giếng ra gốc đa, tưới chậm rãi quanh những múi rễ lớn nổi trên mặt đất. Mùa hè năm nay nắng gắt, đất quanh gốc nứt nẻ thành từng vệt trắng. Cây hai trăm tuổi thì vẫn là cây, vẫn cần nước, cần người chăm như bất cứ sinh vật sống nào khác. Có người trong làng từng cười bảo cụ từ chăm cây còn hơn chăm người. Ông nghe vậy chỉ cười. Người thì biết tự đi tìm nước, tự kêu đau, tự tránh nắng. Cây thì không. Cây đứng yên một chỗ hai trăm năm, che cho bao nhiêu thế hệ, mà khi bị nắng hạn hay bị người làm đau cũng chỉ biết chịu đựng trong im lặng. Vì thế người giữ đình mới phải để mắt tới cây thay cho cây tự nói.
Ông cũng nhớ rõ từng vết sẹo cũ trên thân đa. Ở phía thân quay về sân đình có một vết sẹo dài đã liền vỏ từ rất lâu, nghe cha ông kể là do một cành gãy trong trận bão lớn nhiều chục năm trước. Cây tự liền được, vì đó là thương tích của trời. Còn thương tích do sắt thép của người gây ra thì khác. Ông nội ông viết trong sổ một câu mà ông thuộc lòng: sắt vào thân cây như dao vào thịt người, cây nhớ lâu lắm. Ông không biết câu ấy đúng tới đâu theo cách của người bây giờ, những người chỉ tin vào xét nghiệm và giấy tờ. Ông chỉ biết lệ làng không tự nhiên mà có. Mỗi điều kiêng kỵ đều là cái giá của một lần người làng đã trả trong quá khứ, rồi ghi lại để con cháu khỏi phải trả lần nữa.
Tối hôm ấy, ăn xong bữa cơm đạm bạc một mình, ông còn ra sân đứng một lúc lâu. Trăng đầu tháng sáu sáng mờ sau lớp mây mỏng. Tán đa đen sẫm trên đầu, thỉnh thoảng có tiếng quả đa chín rụng lộp độp xuống sân gạch. Bên kia hàng rào, khu đất của nhà ông Trường tối om, những cột bê tông tầng một đứng im như những cái bóng người khổng lồ đang chờ đợi. Ông nghe tiếng dế kêu rả rích ngoài bãi sông và nghĩ rằng làng này sắp bước vào một mùa hè không yên. Ông đã sống đủ lâu để nhận ra mùi của những mùa hè như thế: nó bắt đầu bằng những lời nói rất tự tin của con người, và bằng sự im lặng rất dài của những thứ không biết nói.
Khuya hôm đó, trở về căn nhà nhỏ sát đình, ông mở lại cuốn sổ đình dưới ánh đèn vàng, đọc lại dòng chữ mình ghi buổi sáng. Ông nghĩ tới người đàn ông trung niên đứng giữa khu đất bên cạnh lúc sáng, áo sơ mi ướt mồ hôi, giọng nói vang vang đầy tự tin về giấy tờ và tiền bạc. Ông biết người ấy là ai, biết cả gốc gác của người ấy, nhưng đó là chuyện chưa tới lúc nói ra. Ông gấp sổ lại, để lên kệ gỗ cạnh ban thờ gia tiên, rồi lẩm bẩm một mình trong căn nhà vắng.
- Hai trăm năm yên ổn. Chỉ mong người ta nhớ cây cũng biết đau.