HUYẾT THẦN ĐA Ở ĐÌNH LÀNG - Chương 3: Đơn kiến nghị bị treo
Sáng ngày sáu tháng sáu, Nguyễn Thị Tâm tới trụ sở ủy ban xã Đông Các sớm hơn thường lệ nửa giờ. Cô cần yên tĩnh để xem lại tập hồ sơ vừa được chuyển lên…
Nội dung chương
Sáng ngày sáu tháng sáu, Nguyễn Thị Tâm tới trụ sở ủy ban xã Đông Các sớm hơn thường lệ nửa giờ. Cô cần yên tĩnh để xem lại tập hồ sơ vừa được chuyển lên bàn từ chiều hôm trước: đơn kiến nghị của một nhóm hộ dân làng Đông Các về khu đất công ích cạnh đình làng vừa đấu giá hồi tháng ba. Đơn viết tay, chữ của nhiều người khác nhau, ký tên và điểm chỉ ở cuối, kèm theo một bản phô tô biên bản họp thôn từ tháng tư. Tâm đã đọc đơn này một lần rồi. Hôm nay cô đọc lại từng dòng, chậm hơn. Cô biết ở phía bên kia con đường làng, công trình biệt phủ của công ty Trường Phát đang lên từng ngày. Mỗi ngày trôi qua là một ngày việc giải quyết càng khó thêm một chút.
Nội dung đơn không có gì quá gay gắt. Dân làng chỉ nêu một nghi vấn: khi đo đạc để lập hồ sơ đấu giá khu đất, mốc ranh giới phía giáp sân đình hình như đã bị dịch chuyển, làm cho một phần đất vốn thuộc sân đình từ xưa bị tính vào diện tích đất đấu giá. Họ dẫn ra mốc đá cũ chôn ở góc sân, dẫn ra hàng gạch lát sân đình bị cắt cụt ở phía đông, và đề nghị xã cho đo đạc lại trước khi công trình xây dựng cố định làm mất dấu mốc. Đọc xong, Tâm thở dài. Đây là loại việc mà đúng sai chưa rõ. Nhưng cách xử lý thì rất rõ ràng là nhạy cảm. Một bên là dân làng và đình làng. Một bên là doanh nghiệp lớn nhất xã. Đơn vị ấy vừa nộp vào ngân sách một khoản tiền đấu giá đất. Cả xã trông vào khoản tiền đó để làm đường, làm trạm xá.
Cô mở tập hồ sơ địa chính, trải bản đồ trích đo lên bàn. Đường ranh giới giữa khu đất đấu giá và đất đình được vẽ bằng một nét bút đỏ mảnh. Ở đoạn giáp góc sân đình, nét đỏ đi qua đúng vị trí cây đa cổ và hơi lấn vào khoảng sân gạch phía trong. Tâm lật lại hồ sơ đo đạc gốc, tìm tọa độ các mốc. Có một điểm mốc ở phía đông mà số liệu ghi trong biên bản hiện trường và số liệu nhập vào bản đồ không hoàn toàn khớp nhau, chênh nhau một khoảng đủ để một dải đất rộng hơn một mét chạy dài theo sân đình đổi chủ trên giấy. Cô khoanh tròn điểm ấy bằng bút chì, ghi bên lề hai chữ: cần kiểm tra. Nhưng kiểm tra bằng cách nào, khi phiên đấu giá đã hoàn tất, tiền đã nộp, giấy chứng nhận đã cấp, và công trình đã mọc lên trên đất?
Chủ tịch xã Ngô Văn Bình bước vào phòng làm việc của cô lúc gần chín giờ, tay cầm cốc trà, giọng thân tình.
- Hồ sơ đất đình cô xem tới đâu rồi?
- Em đang đối chiếu lại, anh Bình ạ. Có một điểm mốc phía sân đình số liệu chưa khớp. Dân họ kiến nghị đo lại cũng không phải không có cơ sở.
Ông Bình ngồi xuống ghế đối diện, nhìn tập hồ sơ một lúc rồi chậm rãi nói.
- Anh biết. Nhưng em xử lý cho khéo. Nhà đầu tư người ta làm ăn lớn, lại là người làng mình đi xa về, đang tạo công ăn việc làm cho bao nhiêu lao động trong xã. Mùa mưa sắp tới, công trình người ta đang chạy tiến độ. Mình gây căng thẳng lúc này, trên huyện hỏi xuống, ai cũng khó. Đơn thì cứ tiếp nhận, nghiên cứu, trả lời theo quy định. Đừng để dân bức xúc kéo lên huyện, cũng đừng để doanh nghiệp họ bảo xã gây khó dễ.
Tâm nghe và hiểu phần còn lại không nói ra: tức là đơn sẽ nằm trong ngăn kéo của cô một thời gian nữa, chờ một thời điểm thích hợp hơn mà không ai biết là khi nào. Cô đã làm cán bộ văn hóa xã hội của xã này sáu năm, đủ lâu để hiểu những khoảng chờ như thế có thể kéo dài tới khi sự việc tự nó bùng lên theo cách không ai muốn.
Buổi trưa, khi phòng làm việc vắng người, Tâm mở tủ hồ sơ lấy ra một tập tài liệu khác mà cô đã giữ suốt nhiều tháng: hồ sơ đề nghị công nhận cây đa ở góc sân đình Đông Các là cây di sản cấp tỉnh. Tập hồ sơ này là công sức của chính cô và cụ từ Phạm Văn Hiển. Trong đó có biên bản đo đạc cây: thân chu vi khoảng sáu mét tám, tán rộng khoảng ba mươi lăm mét, tuổi cây ước tính khoảng hai trăm năm. Có ảnh chụp toàn cảnh cây từ phía đê sông, ảnh chụp thân cây, rễ cây, và cả bản sao mấy trang sổ đình ghi lại lệ cây cùng lịch sử trồng cây từ thời Minh Mệnh. Hồ sơ đã được xã hoàn thiện từ tháng năm, gửi lên huyện, lên tỉnh, và hiện chỉ còn thiếu quyết định cuối cùng của tỉnh. Thiếu một chữ ký nữa thôi là cây đa sẽ có một tấm khiên pháp lý chính thức: mọi tác động vào cây đều phải qua thủ tục, không ai còn có thể nói một câu cưa là cưa.
Tâm đặt hai tập hồ sơ cạnh nhau trên bàn: đơn kiến nghị đất đình và hồ sơ cây di sản. Một bên là ranh giới đất đang tranh cãi, một bên là cái cây đứng đúng ở ranh giới ấy. Cô có linh cảm rõ rệt rằng hai việc này không hề tách rời nhau. Nếu quyết định cây di sản về kịp, việc mở cổng qua phía cành đa sẽ phải dừng lại để xem xét. Nếu quyết định về chậm, và cành cây bị cưa trước, thì mọi hồ sơ trên bàn cô sẽ chỉ còn là giấy tờ ghi lại một việc đã rồi. Cô lấy một tờ giấy nhớ, viết mấy dòng ngắn: đất đình và cây đa là cùng một việc, cần theo sát cả hai, rồi dán lên bìa tập hồ sơ di sản.
Chiều hôm đó, đại diện các hộ dân ký đơn ghé qua xã hỏi thăm kết quả. Tâm tiếp họ ở phòng tiếp dân, rót nước, nghe họ trình bày lại từ đầu bằng giọng vừa bức xúc vừa dè dặt. Một bác trung niên nói thay cho cả nhóm.
- Cô Tâm ạ, chúng tôi không chống ai làm giàu. Ông Trường là người làng, ông ấy về xây nhà to, làng cũng được tiếng. Nhưng đất sân đình là đất của cả làng từ đời ông cha. Mốc má thế nào phải cho rõ ràng. Với lại cây đa ấy, chúng tôi sợ họ động vào. Cả đời chúng tôi lớn lên dưới bóng cây ấy.
Tâm ghi chép cẩn thận, hứa sẽ báo cáo chủ tịch và trả lời bằng văn bản theo đúng thời hạn quy định. Cô nói đúng những gì một cán bộ được phép nói, không hơn một chữ. Nhưng khi tiễn họ ra cổng ủy ban, nhìn những bóng người đạp xe chậm rãi về phía làng trong nắng chiều, cô thấy rõ sức nặng của lời hứa ấy. Giấy tờ trên bàn cô có thể chờ, nhưng ngoài kia, máy trộn bê tông vẫn quay mỗi ngày, và cành đa phía đông vẫn vươn qua khu đất như một câu hỏi chưa ai trả lời.
Giữa buổi chiều, Tâm tranh thủ gọi điện lên phòng chuyên môn của huyện để hỏi thăm tiến độ hồ sơ cây di sản. Đầu dây bên kia là một chị cán bộ cô quen từ mấy đợt tập huấn. Chị nói hồ sơ của Đông Các đã qua vòng thẩm định chuyên môn. Phía bên cây xanh đô thị và bên văn hóa đều thống nhất đề xuất công nhận. Nhưng lịch ký quyết định đợt này chưa xếp tới. Tỉnh còn một loạt hồ sơ từ các huyện khác nộp trước. Nhanh thì cuối tháng sáu, chậm thì sang tháng bảy. Tâm hỏi có cách nào ghi chú vào hồ sơ rằng cây đang nằm cạnh một công trình xây dựng lớn và có nguy cơ bị tác động hay không. Chị cán bộ ngập ngừng rồi bảo cô cứ làm một văn bản báo cáo tình hình thực tế gửi lên, để bên trên có căn cứ lưu ý. Chỉ một câu nói qua điện thoại như thế thôi, nhưng Tâm ghi nó vào sổ công tác như ghi một việc phải làm ngay trong tuần.
Cô cũng nghĩ tới việc xuống hiện trường một chuyến. Không phải đi kiểm tra rầm rộ, chỉ là đi qua đình làng vào giờ trưa, đứng dưới gốc đa nhìn lên cành phía đông đang vươn qua khu đất, xem tận mắt khoảng cách giữa tán cây và những cột bê tông mới dựng. Trong đầu cô, những con số trên giấy bắt đầu có hình thù: một cành cây lớn như thân cây nhỏ, vươn ngang hơn chục mét, và bên dưới nó là tuyến cổng mà nhà đầu tư đã chốt. Bất cứ ai đứng ở đó cũng sẽ hiểu ngay rằng sớm muộn gì hai thứ ấy cũng va vào nhau, và khi chúng va vào nhau, phần thiệt đầu tiên thuộc về thứ không biết tự lên tiếng.
Tâm biết vị thế của mình trong việc này mong manh thế nào. Cô không phải cán bộ địa chính, đất đai không thuộc mảng cô phụ trách chính. Mảng của cô là văn hóa xã hội, và chính vì thế hồ sơ cây di sản mới nằm trong tay cô. Nếu cô lên tiếng quá mạnh về chuyện ranh giới đất, người ta sẽ bảo cô lấn sân. Nếu cô im lặng về cái cây, thì không còn ai trong cơ quan xã này thực sự đứng ra nói thay cho nó. Cụ từ Hiển thì có tiếng nói của lệ làng, nhưng lệ làng, trong những cuộc họp có biên bản và con dấu, thường được ghi vào một dòng rất ngắn ở cuối trang: ý kiến của nhân dân địa phương. Tâm không muốn cái cây hai trăm tuổi của làng mình chỉ còn lại một dòng ngắn như thế trong hồ sơ của chính cô lập.
Vì vậy, cuối ngày làm việc, cô soạn thảo một bản báo cáo ngắn gửi chủ tịch xã. Nội dung được cân nhắc từng chữ. Báo cáo nêu tình hình đơn kiến nghị của nhân dân về ranh giới đất cạnh đình. Báo cáo cũng nêu hiện trạng cây đa đang trong quá trình xét công nhận di sản. Cây nằm sát công trình xây dựng. Cô đề xuất xã sớm có văn bản nhắc nhà đầu tư không tác động vào cây. Việc nhắc này phải làm khi chưa có ý kiến của cơ quan chuyên môn. Cô đọc lại ba lần, sửa hai chỗ cho giọng văn mềm hơn, rồi in ra, ký tên và đặt vào khay hồ sơ trình ký. Cô biết văn bản ấy có thể nằm lại trên bàn chủ tịch vài ngày. Nhưng ít nhất, từ hôm nay, trong hệ thống giấy tờ của xã Đông Các, đã có một tờ giấy nói rõ rằng cái cây ấy đang gặp nguy hiểm, viết bởi người có trách nhiệm về văn hóa của xã. Sau này dù xảy ra chuyện gì, không ai có thể nói rằng xã không hề hay biết.
Tối về nhà, Tâm vẫn nghĩ về điểm mốc chênh lệch trên bản đồ. Cô mở máy tính, xem lại ảnh chụp cây đa trong hồ sơ di sản: tán cây xanh sẫm chiếm gần hết khung hình, phía dưới là sân đình gạch đỏ và mấy đứa trẻ con đang chơi. Cô nói một mình trong căn phòng yên tĩnh, giọng nhỏ như nói với chính cái cây trong ảnh.
- Cây này mà có chuyện, cả xã không ai ngủ yên.