MA BẮT VÍA GỐC KƠ-NIA ĐẮK LẮK - Chương 2: Nhà Dài Của Già Làng
Sáng ngày 15 tháng 7 năm 2028, lúc bảy giờ rưỡi, mưa đã tạnh nhưng sân đất trước trạm vẫn còn ướt. Trần Ngọc Mai theo cán bộ Thanh đi bộ sang buôn Kô…
Nội dung chương
Sáng ngày 15 tháng 7 năm 2028, lúc bảy giờ rưỡi, mưa đã tạnh nhưng sân đất trước trạm vẫn còn ướt.
Trần Ngọc Mai theo cán bộ Thanh đi bộ sang buôn Kô Siêr để đối chiếu ranh đất lâm trường với già làng.
Ông Thanh đi trước một đoạn, tới cổng nhà dài thì dừng lại, dặn Mai giữ lễ phép rồi quay về trạm.
Mai đứng trước cầu thang gỗ của ngôi nhà dài lớn nhất buôn, hít một hơi dài rồi mới bước lên.
Cầu thang làm bằng thân gỗ nguyên khối, các bậc đã mòn nhẵn và hơi trơn vì hơi ẩm của mùa mưa.
Cô bước chậm từng bậc, tay vịn vào thành gỗ mát lạnh, lòng bàn chân cảm rõ độ nhẵn của mặt gỗ cũ.
Trên sàn nhà dài, già làng Ama Y Krông Niê đã ngồi chờ sẵn bên một chiếc bàn gỗ thấp gần bếp lửa.
Ông năm nay bảy mươi hai tuổi, dáng người gầy nhưng lưng vẫn thẳng, tóc bạc được búi gọn sau gáy.
Đôi mắt ông đã kém, khi nhìn sổ sách phải đưa ra xa và nheo mắt lại một lúc mới đọc rõ chữ.
Người trong buôn gọi ông là Ama Y Krông, và Mai nghe ông Thanh dặn phải gọi đúng như vậy khi thưa chuyện.
Chữ Ama trong tiếng Ê Đê là cách gọi tôn kính dành cho người đàn ông lớn tuổi đã có gia đình.
Đó là cách gọi dành cho người cha trong nhà, và cũng là cách buôn gọi người đứng đầu việc buôn của mình.
Mai vòng tay chào, gọi một tiếng Ama theo đúng lời dặn, rồi ngồi xuống chiếu theo chỗ ông chỉ tay.
- Con là người mới của đội lâm trường phải không, hôm qua ta thấy con đi tuyến qua buôn cùng tổ.
- Dạ thưa Ama, con mới vào đội hơn một mùa, hôm nay con theo trạm sang đối chiếu ranh đất ạ.
Già làng gật đầu chậm rãi, ánh mắt ông dừng trên cuốn sổ ca trong tay Mai rồi mới nhìn ra sân.
Bà H'Yên Niê, vợ của già làng, từ gian bếp trong nhà dài bưng ra một ấm nước và mấy chiếc chén nhỏ.
Bà sáu mươi tám tuổi, tóc bạc trắng, dáng đi còn nhanh nhẹn, tay rót nước không run một chút nào.
Bà rót nước mời khách trước, rồi mới rót cho chồng, cử chỉ nhỏ mà Mai nhìn thấy rất rõ ràng.
- Nước lá rừng thôi, uống cho ấm bụng, sáng nay trời còn lạnh vì mưa đêm qua chưa dứt hẳn đâu.
- Dạ con cảm ơn bà, nước thơm mùi lá rừng, uống vào thấy người nhẹ hẳn đi ạ.
Mai nâng chén bằng hai tay, uống một ngụm nhỏ, vị nước hơi đắng ở đầu lưỡi rồi ngọt dần về sau.
Trong gian nhà dài, khói bếp len qua các khe vách, đọng thành một lớp mỏng trên những xà gỗ đen bóng.
Dọc theo chiều dài của sàn, Mai đếm thầm được nhiều bếp lửa nối nhau, mỗi bếp là một phần nhà của con cháu.
Cô nhớ lời Hằng kể hôm trước rằng một nhà dài có khi ở tới mấy thế hệ cùng chung một mái nhà.
Ở góc sàn trong, một ché rượu cần lớn được đặt ngay ngắn trên tấm chiếu riêng, miệng ché buộc vải sạch.
Mai chỉ nhìn thoáng qua rồi quay lại, vì cô biết ché rượu cần là vật quý của nhà dài, không nên tò mò.
H'Blia Niê, cháu gái của già làng, ngồi ở đầu bàn bên kia với cuốn sổ bìa cứng và cây bút mực.
Cô gái hai mươi hai tuổi, tóc đen dài buộc gọn, là người ghi chép việc buôn và đang học việc giữ gia phả.
Mỗi lời già làng nói về ranh đất, H'Blia đều ghi lại cẩn thận, thỉnh thoảng đọc lại cho ông nghe để đối chiếu.
- Đoạn ranh từ mốc đá sau rẫy tới bờ suối vẫn giữ như năm ngoái, con ghi đúng vậy cho ta nghe lại.
- Dạ, con ghi là ranh giữ nguyên từ mốc đá sau rẫy tới bờ suối, không lấn thêm về phía bìa rừng ạ.
Già làng nghe xong, gật đầu, rồi bảo H'Blia đọc thêm phần việc buôn đã ghi từ đầu tháng mưa tới nay.
Mai ngồi yên lắng nghe, nhận ra uy tín của già làng trong buôn không nằm ở tiếng nói lớn hay nhỏ.
Mấy người hàng xóm đi ngang sân nhà dài đều dừng lại chào ông qua cửa, có việc gì cũng hỏi ý ông trước.
Một người đàn ông trung niên ghé vào hỏi chuyện cúng bến nước đầu mùa, già làng hẹn sẽ bàn kỹ vào buổi tối.
Ông nói việc cúng bến nước là việc chung của cả buôn, phải chờ đủ mặt các nhà mới định ngày cho chắc.
Mai nghe tới đó thì hiểu thêm vì sao ông Thanh dặn tổ tuần rừng phải giữ ý mỗi khi đi qua bến nước.
Việc đối chiếu ranh đất diễn ra chậm rãi, già làng chỉ từng đoạn trên tấm bản đồ tay đã ố vàng vì năm tháng.
Ông chỉ cho Mai thấy đường ranh chạy dọc theo bìa rừng, qua sau rẫy cà phê rồi vòng xuống gần bờ suối.
- Đất lâm trường và đất rẫy của buôn giáp nhau ở đoạn này, hai bên giữ đúng mốc thì không có chuyện gì.
- Dạ, con ghi lại đúng lời Ama dặn và sẽ báo lại với trạm trưởng khi về trạm chiều nay ạ.
H'Blia ghi thêm dòng đối chiếu vào sổ việc buôn, rồi đưa cuốn sổ cho già làng xem lại một lần cuối.
Ông nhìn trang sổ rất lâu vì mắt kém, sau đó gật đầu và bảo cháu gái cất sổ vào hòm gỗ trong nhà.
Bà H'Yên mang ra thêm một đĩa khoai luộc còn nóng, mời Mai ăn lót dạ trước khi quay về trạm làm việc.
Mai ăn một củ khoai nhỏ, thấy khoai bở và thơm, khác hẳn khoai mua ở chợ dưới thị trấn mà cô vẫn ăn.
Trong lúc ăn, cô nghe bà H'Yên kể chuyện con cháu trong nhà dài đi rẫy, đi học và đi làm xa buôn.
Chuyện kể rất thường, toàn những việc sinh hoạt hằng ngày, nhưng Mai nghe mà thấy lòng mình yên lại.
Cô nghĩ buôn Kô Siêr không hề xa lạ như cô tưởng hôm qua, khi mới đi tuyến đầu tiên qua dãy nhà dài.
Già làng uống hết chén nước, đặt chén xuống bàn, rồi nhìn Mai bằng ánh mắt hiền nhưng rất kỹ lưỡng.
Ông hỏi cô đã đi qua bến nước của buôn mấy lần, và có ai dặn cô những điều kiêng ở đó hay chưa.
- Dạ con mới đi qua bến nước một lần hôm qua, cả tổ đi chậm lại ở gốc cây lớn mà con chưa hiểu vì sao.
- Bến nước là nơi thiêng chung của buôn, người lạ tới đó phải biết giữ mình, không phải chuyện đùa đâu con.
Mai gật đầu, mở sổ ca ra như một thói quen, chuẩn bị ghi lại nếu già làng dặn thêm điều gì quan trọng.
Nhưng già làng không nói ngay, ông chỉ nhìn ra phía bìa rừng đang mờ trong hơi nước sau cơn mưa sáng.
Bà H'Yên thu dọn đĩa khoai mang vào bếp, để lại một khoảng yên lặng cho hai người ngồi nói chuyện.
H'Blia cũng đứng dậy đi cất bút, nhưng vẫn ở trong nhà dài, thỉnh thoảng liếc nhìn về phía Mai ngồi.
Sau việc ranh đất, già làng bảo H'Blia mang ra cuốn sổ cũ hơn, bìa đã sờn và giấy đã ngả màu vàng.
Đó là cuốn sổ ghi việc buôn qua nhiều năm, từ chuyện chia rẫy, chuyện dựng nhà cho tới chuyện cúng bến nước.
H'Blia mở sổ rất nhẹ tay, lật từng trang như sợ giấy mục sẽ rách, rồi đọc nhỏ những dòng đầu cho ông nghe.
Mai nhìn cách cô gái trẻ giữ cuốn sổ mà hiểu rằng việc ghi chép ở buôn này là một việc rất được coi trọng.
Bà H'Yên ngồi xuống bên bếp lửa gần đó, tay phe phẩy quạt cho than hồng lên, mắt vẫn dõi theo câu chuyện.
Bà bảo ngày xưa việc buôn chỉ truyền miệng, nay có H'Blia ghi lại thì lớp trẻ sau này mới không quên gốc.
- Chữ viết giữ được lâu hơn lời nói, nhưng lời nói của người già vẫn phải nghe cho hết mới hiểu được chữ.
Già làng gật đầu theo lời vợ, rồi nói thêm rằng gia phả của buôn cũng đang được H'Blia học để giữ dần.
Mai nghe tới chữ gia phả thì chỉ gật đầu, vì cô chưa hiểu sâu việc nhà dài giữ chuyện dòng họ ra sao.
Cô chỉ cảm nhận được rằng ngôi nhà dài này giữ nhiều lớp chuyện cũ hơn hẳn vẻ yên tĩnh bên ngoài của nó.
Một lúc sau, tiếng mưa lại bắt đầu rơi lác đác trên mái nhà, gõ nhẹ lên những tấm tôn cũ xen mái tranh.
Già làng ngẩng đầu nghe tiếng mưa, rồi bảo mùa mưa năm nay tới sớm và nước suối dưới bến sẽ còn thay đổi nhiều.
Ông dặn Mai rằng khi đi tuần qua bìa rừng mùa này phải cẩn thận, đất trơn và suối đổi dòng rất nhanh sau mưa.
Mai ghi thêm lời dặn đó vào sổ ca, nét chữ vẫn ngay ngắn dù tay cô đã hơi mỏi vì viết nhiều từ sáng.
H'Blia mang tới một chiếc khăn khô để Mai lau đôi tay dính nước mưa, cử chỉ tự nhiên như người nhà với nhau.
Mai cảm ơn, trong lòng thấy mình được buôn đón nhận nhẹ nhàng hơn nhiều so với nỗi e dè lúc mới bước lên thang.
Cô tự nhủ sẽ phải học dần cách ăn nói và giữ ý ở buôn, để không làm phiền tới nếp sống lâu đời nơi này.
Già làng chống tay lên đầu gối, ngồi thẳng người hơn một chút, giọng ông chậm lại và rõ từng tiếng một.
- Trước khi con làm việc lâu ở bìa rừng này, ta muốn hỏi con một câu cho thật rõ ràng trước đã.
Mai ngẩng lên, cuốn sổ ca vẫn mở trên tay, trong lòng bỗng có một cảm giác chờ đợi rất khó tả hết.
Mai im lặng, vì cô thật sự chưa từng nghe ai nói trọn ba điều kiêng đó kể từ ngày vào đội tới nay.
Cô chỉ mới nghe loáng thoáng rằng bến nước có những điều phải giữ, nhưng chưa ai dặn cô rõ ràng từng điều một.
- Con có thuộc ba điều kiêng của bến nước buôn này không?