MA CỘT NHÀ SÀN MAI CHÂU - Chương 49: Cột Mới
Tháng mười hai, khi Thành đã bỏ nẹp và đi lại được trong sân, nhà họ Bùi dựng lại góc nhà đã sập. Xương sườn của ông liền đúng tiến độ bác sĩ hẹn. Đầu…
Nội dung chương
Tháng mười hai, khi Thành đã bỏ nẹp và đi lại được trong sân, nhà họ Bùi dựng lại góc nhà đã sập.
Xương sườn của ông liền đúng tiến độ bác sĩ hẹn. Đầu tháng mười hai, ông được tháo nẹp cố định, tập đi lại từng quãng ngắn trong nhà và ngoài sân, tay vẫn giữ thói quen đặt hờ lên sườn phải mỗi khi ho hay cười to. Tới khi việc dựng nhà bắt đầu vào khoảng mồng tám tháng mười hai, ông đã đi lại được bình thường trong khuôn viên nhà mình, chỉ chưa làm được việc nặng và chưa leo được bậc thang cao nếu không có người đỡ. Sơn nhìn cha đi chậm qua sân, dừng lại xem thợ đo đạc. Và thấy một tháng nằm yên của ông đã đổi lại được đúng điều cả nhà cần nhất lúc này: một người chủ nhà khỏe lại vừa kịp để đứng xem cây cột mới của nhà mình được dựng lên.
Cây cột cái mới là việc Sơn tự tay lo từ đầu tới cuối, và anh lo nó theo đúng cách của một kỹ sư xây dựng biết rõ nhà mình đã trả giá vì điều gì. Anh chọn gỗ lim từ một nguồn lâm sản hợp pháp, có giấy tờ rõ ràng về nguồn gốc và vận chuyển. Anh tự tới tận bãi gỗ kiểm tra từng cây, xem giấy tờ, đo đường kính, gõ thử từng đoạn thân, và chọn một cây cột thẳng, đặc, thớ đều, không một khoang rỗng nào. Ngày gỗ về tới sân nhà lang, anh đưa tập giấy tờ cho cha xem trước khi cho thợ chạm vào cây gỗ.
- Gỗ này có giấy, có nguồn, có người bán chịu trách nhiệm, anh nói. Cây cột mới của nhà mình, từ gốc tới ngọn, không có một đoạn nào không nói rõ được là ở đâu ra.
Thành cầm tập giấy tờ, xem chậm từng trang, rồi gật đầu và đưa trả lại cho con trai.
- Thế là hơn hẳn ngày xưa, ông nói. Ngày xưa nhà này dựng lên bằng thứ gì, không ai dám hỏi cho rõ.
Bường nhận làm thợ chính dựng lại góc nhà. Ở tuổi sáu mươi bảy, ông vẫn là người thợ mộc giỏi nhất vùng mà nhà lang có thể mời, và lần này ông bước qua cổng nhà Bùi không còn là người giữ một bí mật nữa, mà là người thợ được hai họ cùng mời. Ông kiểm tra từng mộng nối của cây cột mới trước khi dựng, tự tay bào, đục và thử khớp từng chỗ, rồi cho Sơn xem từng mộng một và nói rõ mộng nào chịu lực ở đâu. Không có một khoang nào trong cây cột mới mà không có lý do kết cấu của nó, và mọi lý do đều được nói ra giữa ban ngày, trước mặt nhiều người.
- Cột này tôi làm, ai muốn xem cứ xem, ông nói với Sơn trong lúc nghỉ tay. Nghề của cha tôi truyền lại, tới đời tôi, làm việc gì cũng phải để người ta nhìn thấy được.
Việc dựng lại kéo dài từ khoảng mồng tám tới hai mươi tháng mười hai. Gian buồng của vợ chồng Sơn được dựng lại trên đúng nền cũ, khung gỗ mới, mái mới lợp lại kín. Dân bản và họ hàng hai bên qua giúp theo từng đợt việc, như họ đã giúp từ sáng sau bão. Thắng cho người mang thêm ván và phụ một tay thợ trong mấy ngày dựng khung. Hải chạy việc vật liệu giữa thị trấn và bản. Hằng và Liên lo cơm nước cho thợ. Ngôi nhà sàn năm gian của họ Bùi, mất một góc trong đêm mười lăm tháng mười một, đứng lại trọn vẹn lần đầu tiên vào những ngày cuối của tháng mười hai. Cột mới đứng ở đúng vị trí của cột cũ, trên cùng một tảng đá tảng đã kê chân cột suốt một trăm năm.
Trước ngày lên cột một buổi chiều, Sơn làm một việc riêng theo thói quen nghề nghiệp của mình. Anh mang thước và sổ ghi kích thước ra sân, đo lại cây cột mới lần cuối: đường kính, chiều cao, độ thẳng, từng vị trí mộng nối mà Bường đã thử khớp. Anh gõ đốt ngón tay dọc thân cột từ chân lên ngọn, tiếng gõ đặc và đều ở mọi đoạn, như anh từng gõ lên mọi cây cột bình thường khác trong nhà. Anh áp tai vào thân cột một lúc lâu, giữa ban ngày, trước mặt thợ và người nhà qua lại trong sân. Bên trong cây cột mới im lặng hoàn toàn, và sự im lặng ấy là sự im lặng bình thường của một thân gỗ đặc, không lạnh, không rỗng, không có gì chờ đợi ở phía bên kia của thớ gỗ. Sơn ghi các số đo vào sổ công trình dựng nhà của mình, một cuốn sổ mới hoàn toàn khác với cuốn sổ tay hiện tượng đã cất vào ngăn tủ. Và anh nhận ra sự khác nhau ấy làm anh nhẹ người: từ nay, mọi thứ anh ghi về ngôi nhà này đều là số đo của một công trình, không còn là dữ kiện của một vụ việc.
Cụ Nguyệt là người chạm vào cây cột mới theo cách riêng của bà. Ngày cột được dựng vào vị trí, bà được Hằng dìu ra gian giữa, đưa tay lần theo thân cột từ thấp lên cao, chậm rãi, như người mù đọc một trang chữ bằng đầu ngón tay. Bà dừng tay ở đoạn chân cột, chỗ ngày xưa từng có vết mộng mới mà bà nhìn thấy vào sáng hôm sau đêm tháng tám năm 1975 và giữ kín suốt năm mươi năm. Ở cây cột này, dưới tay bà chỉ có mặt gỗ phẳng và liền, do chính tay Bường bào nhẵn giữa ban ngày.
- Cột này lành, bà nói, giọng nhỏ mà chắc. Tay tôi biết.
Sơn đứng bên cạnh, nghe bà nói và không ghi chép gì. Có những kiểm chứng trong nhà này không cần qua máy móc hay sổ sách nữa.
Ngày lên cột, ông Phấn từ Mai Hạ lên chủ trì một lễ nhỏ.
Lễ lên cột lần này khác hẳn đêm Mát Nhà. Nó diễn ra giữa ban ngày, trời khô và sáng, sân nhà đầy người của hai họ đứng xem công khai. Không có vạch vôi chia vị trí nguy hiểm, không có ai phải đứng ngoài thềm chờ đợi. Ông Phấn khấn tổ tiên họ Bùi trước bàn thờ, khấn xin phép đất đai và rừng cho cây cột mới được đứng trong ngôi nhà này, và đọc những câu khấn lành ngắn gọn cho một ngôi nhà ở yên ổn. Trước khi kết lễ, ông quay ra nói với cả hai họ đang đứng trong sân một câu, giọng không cao nhưng đủ cho mọi người cùng nghe, và Sơn biết câu ấy sẽ được người trong bản nhắc lại nhiều năm sau này.
- Cột nhà là để giữ nhà, ông Phấn nói. Không phải để giữ tội, giữ của hay giữ người. Nhà nào nhớ được câu ấy, nhà ấy ở yên.
Thành đứng ở gian giữa, tay đặt lên thân cột mới một lúc, gỗ còn thơm mùi gỗ mới và khô ráo dưới nắng tháng mười hai. Ông không nói gì thêm trong lễ. Việc ông cần nói trước cây cột, ông đã nói hết trong đêm mười lăm tháng mười một, khi ông quỳ giữa gian nhà này và nhận tội thay cho cha mình trước hai họ.
Trong những ngày dựng nhà, họ Bùi làm thêm một việc nữa trong nhà thờ họ, do chính Thành đề xuất. Một bài vị nhỏ cho Hà Thị Mận được đặt trong nhà thờ họ Bùi, với tư cách người chết oan được nhà này thờ tạ tội đời đời. Việc này không ai trong nhà Bùi tự quyết một mình. Trước ngày đặt bài vị, Sơn sang bản Thung hỏi ý Điệp, và Điệp không gật đầu ngay. Ông nói ông cần một đêm suy nghĩ, vì chị ông nằm trong nhà người ta năm mươi năm không phải do chị chọn. Và nay thờ chị trong nhà thờ của họ ấy cũng phải là việc ông, người em trai duy nhất còn lại của chị, gật đầu một cách tỉnh táo. Sáng hôm sau, Điệp tự sang nhà lang và nói cho Sơn nghe quyết định của mình, ngay ở thềm nhà.
- Tôi đồng ý, ông nói. Không phải vì quên. Vì chị tôi phải có một chỗ trong nhà này mà người ta cúi đầu thật lòng, để con cháu nhà cậu sau này nhìn vào bài vị ấy mà biết nhà mình từng nợ gì, và vì sao không được nợ nữa.
Bài vị nhỏ của Mận được đặt trong nhà thờ họ Bùi từ hôm ấy. Bên cạnh nó, trên cùng một bàn thờ, chiếc bài vị cũ của Bùi Văn Cường vẫn được giữ nguyên như cũ, với đường nứt chạy dọc mặt gỗ từ đêm nhà sập, không thay mới, không sửa lại. Thành nói để nguyên như thế, để con cháu đời sau nhìn hai chiếc bài vị đặt gần nhau mà hiểu trọn một câu chuyện: một người gây tội và một người chịu tội. Và một dòng họ đã phải mất năm mươi năm mới dám đặt tên cả hai lên cùng một bàn thờ cho đúng.
Ngày cất nóc lại xong, nhà Bùi mời họ Hà sang ăn cơm.
Bữa cơm diễn ra ở gian giữa nhà sàn vừa dựng lại, dưới cây cột mới. Đây là lần đầu tiên sau năm mươi năm, người họ Hà ngồi ăn một bữa cơm trong ngôi nhà này với tư cách khách được mời đàng hoàng. Điệp tới, mang theo một chai rượu ngô của nhà mình, tự tay đặt lên bàn. Liên và Hằng dọn cơm. Hải rót rượu. Bường cũng có mặt, ngồi ở phía thợ, ăn cơm như một người trong việc chung của hai họ. Bữa cơm không có bài phát biểu nào. Mọi người ăn, nói chuyện mùa màng, chuyện dựng nhà, chuyện học trò của Hằng ở trường bản, như mọi bữa cơm thợ trong bản vẫn thế.
Cuối bữa, Thành tự tay rót rượu vào hai chiếc chén, một cho mình, một cho Điệp. Hai ông già ngồi đối diện nhau ở gian giữa, dưới cây cột mới không giữ bất cứ điều gì ngoài mái nhà trên đầu họ, nâng chén lên cùng một lúc. Họ nói rất ít, phần lớn chỉ nhìn ra sân, nơi nắng tháng mười hai đang nhạt dần trên nền đất khô.
Điệp nâng chén rượu lên trước.
- Chén này tôi uống vì chị tôi có mộ rồi.
Thành nâng chén của mình lên đáp lại.
- Chén này tôi uống vì nhà tôi hết nợ.