NỎ THẦN KIM QUY Ở CỔ LOA - Chương 2: Người thợ cả cuối lũy
Ngày 19 tháng 6, Nguyễn Văn Thịnh dậy trước khi gà trong xóm gáy lượt đầu. Ông pha ấm trà, ngồi ở hiên nhà và nhìn ra khoảng sân còn tối. Năm nay ông 58…
Nội dung chương
Ngày 19 tháng 6, Nguyễn Văn Thịnh dậy trước khi gà trong xóm gáy lượt đầu. Ông pha ấm trà, ngồi ở hiên nhà và nhìn ra khoảng sân còn tối. Năm nay ông 58 tuổi. Tay ông chai ở các đầu ngón, móng tay luôn có vệt đất rửa không sạch hẳn. Đó là dấu của gần bốn mươi năm làm thợ quanh vùng này.
Hôm nay ông chính thức nhận tổ thợ địa phương cho dự án mương tiêu C2. Tổ gồm người làng và vài thợ ở xã bên. Họ làm phần thủ công và cơ giới nhẹ. Việc của tổ là phát quang, đào tay ở các ô hẹp, giữ bờ và hỗ trợ máy xúc khi cần.
Thịnh mở tủ gỗ trong buồng. Ông lấy ra cuốn sổ tay bọc vải đã sờn. Cuốn sổ là của ông để lại từ thời trẻ, ghi chép các mốc đất quanh chân thành. Trước khi ra khỏi nhà, ông lấy dải vải điều đỏ trong ngăn kéo và buộc quanh cuốn sổ.
Dải vải đỏ sẫm, rộng vừa lòng bàn tay. Mẹ ông để lại dải vải này trước khi mất. Bà từng dùng nó gói đồ lễ và buộc các vật quan trọng trong nhà. Thịnh giữ nó nhiều năm. Ông không coi nó là bùa. Ông coi nó là cách nhớ tay mẹ từng buộc nút rất chặt và rất ngay ngắn.
Ông buộc hai vòng, thắt nút và kiểm tra lại độ chắc. Cuốn sổ nằm gọn trong túi áo ngực. Sau đó ông kiểm tra dụng cụ của tổ trong kho sau nhà. Xẻng, cuốc, que thăm đất, thước dây, cọc gỗ và dây căng đều được xếp theo bó. Que thăm là thanh thép dài, đầu vót nhọn, dùng để chọc thử lớp đất mềm dưới mặt.
Thịnh lật sổ kho của tổ và ghi ngày nhận việc. Chữ ông chậm và rõ. Mỗi dụng cụ đều có số đếm. Ông dặn người giữ kho một câu quen thuộc.
- Dụng cụ mang ra bao nhiêu, chiều mang về bấy nhiêu. Thiếu một cái xẻng cũng phải nói ngay.
Buổi sáng, tổ thợ tập trung ở sân nhà văn hóa thôn Cổ Loa. Vũ Văn Thành, trưởng thôn 63 tuổi, đã chờ sẵn với danh sách lao động địa phương. Thành đọc tên từng người. Ai có mặt thì đáp một tiếng. Thịnh đứng bên cạnh, quan sát cách từng người cầm dụng cụ và đi đứng trên nền sân ẩm.
Ông chia tổ thành ba nhóm nhỏ. Nhóm một lo phát quang. Nhóm hai lo cọc tiêu và dây tuyến. Nhóm ba đi cùng ông kiểm tra các điểm đất quanh chân lũy. Ông nói rõ nguyên tắc đầu tiên trước khi ai chạm vào đất.
- Đất chân thành không giống đất ruộng. Nhìn mặt khô mà ruột còn ngậm nước là chuyện thường. Ai thấy đất nứt mới, nước rỉ mới hoặc nghe đất kêu lạ thì dừng tay và gọi tôi. Không ai tự ý đào sâu thêm để xem có gì ở dưới.
Một thợ trẻ hỏi lại.
- Nghe đất kêu là nghe thế nào, bác Thịnh?
- Đất sắp trượt thường có tiếng rạn nhỏ, như cành khô gãy trong bụi. Có khi chỉ là tiếng đất rơi từng cục. Nghe không rõ thì cứ gọi. Gọi thừa còn hơn im lặng.
Cả tổ đi bộ ra phía đông, dọc theo các điểm đất quanh chân lũy. Thịnh dẫn họ tới một vệt sạt cũ đã phủ cỏ. Ông dùng que thăm chọc xuống. Que đi qua lớp mặt khô rồi chậm lại ở lớp bùn giữa. Khi rút lên, nửa dưới que dính bùn ướt sẫm màu.
- Các anh nhìn đây. Mặt trên đi giày không lún. Dưới một gang tay đã là bùn. Mưa đêm xuống nữa thì lớp bùn này nặng lên và trượt trên lớp chặt bên dưới.
Ông dẫn tổ tới điểm thứ hai, nơi một gốc cây bị nghiêng nhẹ về phía ruộng. Rễ cây hở một phần. Thịnh kể cha ông từng làm phu sửa cống quanh chân thành nhiều năm. Mỗi mùa mưa, đội phu phải kiểm tra các miệng cống và các vệt đất mới. Cha ông dặn một điều ông nhớ tới tận bây giờ.
Cha ông nói không đứng lâu ở nền đất vừa ngấm nước vừa bị đào mất chân. Đất như vậy không báo trước bằng tiếng to. Nó chỉ chờ người ta đứng đủ lâu và đủ chủ quan.
Thịnh kể tới đó thì cụ Nguyễn Thị Tỵ chống gậy đi tới. Cụ 84 tuổi, lưng hơi còng, mắt còn tinh. Cụ là người làng, bên ngoại của cụ có người từng coi sóc dấu tích quanh lũy. Dân làng kính cụ vì cụ nhớ nhiều chuyện cũ và không bao giờ kể thêm điều mình không chắc.
Cụ Tỵ đứng nhìn tổ thợ và nói với Thịnh.
- Mày nhận tổ này thì phải giữ người trước, giữ việc sau. Cha mày ngày xưa cũng đứng ở chân lũy này mà dặn người ta lùi ra.
- Cháu nhớ, cụ ạ. Cháu vừa nhắc lại lời cha cháu cho cả tổ nghe.
Cụ gật đầu, rồi nhìn lên thân lũy.
- Thành cổ không chỉ có phần đất nhìn thấy trên mặt. Dưới chân nó còn nhiều lớp người xưa để lại. Đào đâu cũng phải chừa một khoảng cho nó thở.
Thịnh không hỏi thêm. Ông biết cụ Tỵ nói câu nào là có ý câu đó. Ông cho tổ ghi lại ba điểm đất yếu vào sổ hiện trường. Mỗi điểm đều được chụp ảnh và cắm cọc đánh dấu tạm. Ông dặn nhóm cọc tiêu không đóng cọc vào sát chân lũy, chỉ đóng ở phía ngoài để tránh làm động nền đất.
Ông dẫn tổ tới điểm thứ ba, một đoạn chân lũy có vệt nước rỉ cũ đã khô thành vệt vàng nhạt trên cỏ. Thịnh quỳ xuống, lấy tay bới nhẹ lớp lá mục ở rìa vệt. Đất bên dưới còn ẩm dù nắng đã lên được hai giờ. Ông cho một thợ trẻ dùng que thăm đo độ sâu của lớp ẩm. Que xuống gần bốn mươi phân mới chạm lớp đất chặt.
- Ghi vào sổ. Điểm này mưa xuống là rỉ nước lại. Máy không được đứng lâu ở đây. Người cũng không đứng thành cụm.
Người ghi sổ viết chậm. Thịnh đọc lại từng chữ sau khi anh ta viết xong. Ông sửa một lỗi ghi sai hướng đông thành hướng tây ngay tại chỗ. Ông nói sổ hiện trường sai một chữ hướng là đủ làm người ca sau đi nhầm vị trí.
Trưởng thôn Thành đi cùng tổ tới cuối buổi sáng. Ông kể ban quản lý di tích cấp cơ sở đã dặn nhiều lần về việc giữ chân lũy. Thành không phải người của nhà thầu. Ông đứng giữa làng và công trường, bên nào cũng phải nghe ông nói.
- Bác Thịnh ở đây thì tôi yên tâm phần nào. Dân chỉ sợ máy đào vào chân thành rồi lấp lại cho qua. Bác thấy gì không ổn thì cứ nói thẳng trong họp. Tôi sẽ ghi vào biên bản thôn.
- Tôi sẽ nói khi có số đo hoặc dấu hiệu cụ thể. Nói bằng cảm tính thì không ai ghi cho mình đâu, anh Thành.
- Vậy bác cứ đo. Làng cử hai người đi cùng tổ mỗi ngày để chứng kiến.
Thịnh đồng ý. Hai người làng đi cùng không cầm xẻng đào sâu. Họ quan sát, ghi giờ và chụp ảnh bằng điện thoại. Cách làm ấy chậm hơn một chút, nhưng sau này không ai nói qua nói lại được.
Ông cũng kiểm tra cách tổ buộc dây cảnh báo quanh khu vực chân lũy. Dây phải căng ở độ cao ngang hông. Cọc giữ dây đóng ở phía ngoài. Ông bắt tháo một cọc đóng quá sát chân lũy và đóng lại cách ra gần một mét. Người thợ đóng cọc không cãi. Anh ta nhổ cọc lên, để lại một lỗ nhỏ, và Thịnh lấy đất mặt lấp lại lỗ đó bằng tay.
Trước khi rời hiện trường buổi sáng, Thịnh cho cả tổ đứng thành hàng ngang cách chân lũy một khoảng an toàn. Ông nhắc lại lịch làm việc ngày mai. Tổ sẽ hỗ trợ ô đào thử ở đoạn xa chân thành, cách chân lũy hai mươi sáu mét. Ở đó máy xúc sẽ thử tay nghề và kiểm tra nền đất sau mưa. Ông nhấn mạnh khoảng cách hai mươi sáu mét ấy khác hẳn khoảng cách hai mét hai ở đoạn tranh chấp. Đất ở ô đào thử có sạt cũng là sạt taluy tạm, không phải sạt chân thành. Nhưng sạt nào cũng phải ghi sổ.
Một người thợ hỏi vì sao phải ghi cả chuyện nhỏ như vậy. Thịnh đáp ngắn.
- Vì sau này có chuyện lớn, người ta sẽ hỏi chuyện nhỏ bắt đầu từ ngày nào. Không ghi thì không ai trả lời được.
Buổi trưa, tổ nghỉ dưới bóng cây ở sân nhà văn hóa. Thịnh mở cuốn sổ tay của mình và lật các trang ghi chép cũ. Nhiều trang ghi cao độ, hướng nước chảy và tên các miệng cống cũ quanh làng. Chữ của cha ông chen giữa chữ của ông ở vài trang đầu.
Ở gần cuối cuốn sổ, ông dừng lại ở một trang lạ. Trang này cha ông vẽ bằng bút chì đã mờ. Có một vòng tròn nhỏ ở giữa. Quanh vòng tròn là ba điểm chấm, xếp thành hình tam giác không đều. Dưới hình vẽ không có lời giải thích hoàn chỉnh. Chỉ có hai chữ viết vội ở mép trang, đã nhòe theo năm tháng.
Thịnh đã thấy trang này nhiều lần từ khi cha mất năm 2019. Mỗi lần xem, ông đều không hiểu ba điểm đó là mốc đất thật hay là hình vẽ minh họa cho một câu chuyện cha chưa kịp kể hết. Bài khấn Cao Lỗ mà cha truyền cho ông cũng bị khuyết đoạn cuối theo cách như vậy. Cha chỉ truyền miệng lúc làm việc. Đoạn cuối mất đi cùng trí nhớ của một người đã già và hay quên ở những năm cuối.
Ông lấy dải vải điều đỏ buộc lại cuốn sổ, chặt hơn lúc sáng. Ngón tay ông dừng trên nút thắt một lúc lâu.
Ngoài sân, tổ thợ đã đứng dậy chuẩn bị buổi chiều. Thịnh cất sổ vào túi áo và đi ra cùng họ. Trong đầu ông, hình ba điểm quanh một vòng tròn vẫn nằm nguyên ở đó, chưa có lời giải thích nào đi kèm.