NỎ THẦN KIM QUY Ở CỔ LOA - Chương 49: Hiện vật sau lớp kính
Sáng 10 tháng 8, nhà văn hóa xã Cổ Loa mở cửa cho một buổi giới thiệu thông tin mà Châu đã chuẩn bị suốt từ ngày bàn giao. Không có hiện vật thật trong…
Nội dung chương
Sáng 10 tháng 8, nhà văn hóa xã Cổ Loa mở cửa cho một buổi giới thiệu thông tin mà Châu đã chuẩn bị suốt từ ngày bàn giao.
Không có hiện vật thật trong phòng. Điều ấy được ghi rõ ngay trên giấy mời gửi tới các thôn, và Châu nhắc lại một lần nữa khi buổi giới thiệu bắt đầu, trước khoảng sáu mươi người dân ngồi kín hai dãy ghế nhựa. Hộp đá và bốn hiện vật đang ở kho bảo quản của Viện Khảo cổ học, trong điều kiện nhiệt độ và độ ẩm được kiểm soát, chờ xử lý chuyên môn và nghiên cứu tiếp theo. Chúng không được mang đi trưng bày lưu động, không cho mượn để chụp ảnh kỷ niệm, và cũng không quay lại xã trong buổi hôm nay dưới bất kỳ hình thức nào.
Thay vào đó, trên hai dãy bàn dài kê giữa phòng là những gì người dân có thể xem và chạm vào. Ảnh chụp hiện trường khổ lớn. Bản đồ vị trí phát hiện hộp đá so với chân lũy và tuyến mương. Bản vẽ đo đạc hộp đá với đầy đủ kích thước. Và một mô hình hộp đá bằng vật liệu nhẹ do cán bộ của Viện làm theo đúng tỉ lệ. Mô hình mở được nắp. Bên trong nó, bốn vật mô phỏng nằm đúng vị trí như ảnh chụp ngày 15 tháng 7, mỗi vật có thẻ ghi ký hiệu và số đo.
- Mô hình là để các bác hình dung, Châu nói. Nó không có giá trị hiện vật và cũng không giữ một phần nào của hiện vật thật. Ai muốn nghiên cứu hiện vật thật thì liên hệ Viện, Viện sẽ hướng dẫn thủ tục. Còn ở đây hôm nay, chúng ta xem hồ sơ.
Cô trình bày theo đúng thứ tự mà cô vẫn giữ trong mọi văn bản từ ngày đầu: phát hiện, bảo quản, bàn giao, và những gì chưa biết.
Phát hiện: ngày 13 tháng 7, gầu máy xúc sượt qua nắp một hộp ghép từ các phiến đá vôi ở độ sâu 1,65 mét dưới mặt đất hiện trường, cách chân lũy 3,4 mét theo phương ngang. Ngày 15 tháng 7, hộp được mở trong khu vực đã căng dây bảo vệ, có tổ thi công và giám sát chứng kiến. Trong hộp có đúng bốn vật: ba mũi tên đồng ba cạnh và một mảnh mai rùa hóa thạch.
Bảo quản: bốn hiện vật được kiểm kê ngày 16 tháng 7 và giữ trong tủ kim loại hai khóa tại văn phòng công trường. Chúng chỉ rời tủ ba lần theo sổ ghi. Lần cuối cùng là lần sử dụng khẩn cấp trong đêm bão 24 tháng 7, theo biên bản có đủ chữ ký. Phần này Châu nói ngắn, không kể lại đêm bão như một câu chuyện. Cô chỉ nói rằng hiện vật đã được dùng một lần tại hiện trường trong tình huống khẩn cấp. Việc ấy có biên bản trước và biên bản thu hồi sau. Và quy trình ấy đã đóng lại vào sáng 25 tháng 7.
Bàn giao: toàn bộ hộp đá và bốn hiện vật đã thuộc quyền quản lý của Viện Khảo cổ học từ ngày 25 tháng 7. Biên bản bàn giao có chữ ký của bốn bên liên quan, trong đó có đại diện xã đang ngồi ngay trong phòng này. Thành gật đầu xác nhận khi cô nhắc tới chi tiết ấy.
Rồi Châu chuyển sang phần cuối, phần cô biết là khó nhất với người nghe.
- Phần chưa biết là phần dài nhất, và Viện sẽ không rút ngắn nó để có một câu trả lời đẹp.
Một người đàn ông trung niên ngồi ở dãy ghế thứ hai giơ tay.
- Thưa cô, báo chí họ hỏi nhau là mấy mũi tên đó có phải của tướng Cao Lỗ không. Cô là người của Viện, cô nói thật cho làng biết đi.
- Tôi nói đúng phần việc của tôi, Châu đáp. Hiện nay chưa thể kết luận các mũi tên này thuộc về một nhân vật lịch sử cụ thể nào. Muốn kết luận như vậy phải có nhiều lớp bằng chứng độc lập, mà chúng ta mới ở bước đầu tiên. Nhưng có hai dữ kiện đã chắc và cần nghiên cứu nghiêm túc. Một là tình trạng bề mặt của ba mũi tên: chúng sáng và không có lớp oxy hóa đồng thường gặp ở vật đồng chôn trong cùng môi trường đất này, và cho tới nay chưa có giải thích vật liệu nào được xác nhận. Hai là vị trí chôn cất của hộp: nằm ở chân lũy ngoài, trong một cấu trúc ghép đá có niêm chì, cho thấy người chôn đã chủ ý đặt chúng ở đó chứ không phải rơi vãi ngẫu nhiên.
- Thế còn mảnh mai rùa? Một người khác hỏi. Làng mình vẫn gọi là móng rùa vàng của thần Kim Quy. Viện ghi thế nào?
- Viện ghi là mảnh mai rùa hóa thạch, Châu nói, giọng vẫn đều. Kích thước 14,3 nhân 9,7 nhân 1,1 xăng ti mét. Ánh vàng trên mặt ngoài là do khoáng chất bám trên bề mặt hóa thạch. Truyền tích của làng gọi nó bằng tên khác, đó là quyền của làng và là một phần của đời sống văn hóa ở đây. Nhưng trong hồ sơ khoa học, chúng tôi chỉ ghi điều đo được. Hai cách gọi có thể cùng tồn tại, miễn là không ai dùng cách gọi này để bịa thêm điều chưa đo được cho cách gọi kia.
Một thanh niên ở cuối phòng hỏi thêm về khả năng đào tiếp quanh chân lũy để tìm thêm hiện vật. Câu hỏi làm vài người quay lại nhìn, nửa tò mò nửa lo lắng.
- Hiện nay không có kế hoạch khai quật nào ở khu vực này, Châu nói. Và cá nhân tôi, với tư cách chuyên gia đã theo hiện trường từ đầu, sẽ kiến nghị giữ nguyên trạng. Một phát hiện không phải là lý do để đào tung cả chân thành lên tìm phát hiện thứ hai. Đất ở đó vừa là di tích vừa là thân thành. Muốn nghiên cứu thêm, trước hết phải dùng các phương pháp không đào xới và phải có đề cương được duyệt. Còn hiện tại, việc cần làm là bảo vệ: giữ vùng đệm, giữ mốc quan trắc và báo ngay khi thấy ai đào bới lạ quanh chân lũy.
- Nếu làng muốn xem hiện vật thật thì sao, cô? Người đàn ông trung niên lúc nãy hỏi tiếp. Đi lên Viện có được xem không?
- Được xem theo quy trình của Viện khi hiện vật tới giai đoạn trưng bày hoặc khi có đề nghị nghiên cứu, tham quan học thuật hợp lệ, Châu đáp. Tôi không hứa ngày tháng cụ thể, vì việc xử lý bảo quản phải đi trước. Nhưng tôi hứa một điều trong thẩm quyền của mình: hồ sơ về bốn hiện vật này sẽ không bị đóng kín vô thời hạn. Kết quả nghiên cứu từng giai đoạn sẽ được thông báo về xã, như buổi hôm nay. Làng là nơi hiện vật được tìm thấy. Làng có quyền được biết chúng đang ở đâu và người ta đang làm gì với chúng.
Câu trả lời ấy làm phòng họp yên lặng một lúc, không phải vì thất vọng. Châu nhìn những gương mặt trước mặt mình và nhận ra người làng Cổ Loa đã sống với truyền tích này lâu hơn bất kỳ cơ quan nào. Họ không cần cô cho phép mới được tin vào điều họ kể cho con cháu. Điều họ cần ở cô là một ranh giới rõ ràng: đâu là phần của Viện, đâu là phần của làng, và phần nào thì cả hai cùng phải giữ gìn.
Cuối buổi sáng, đoàn của Viện cùng Thành và một số người dân ra phía chân lũy để xác nhận vị trí đặt biển giới thiệu thông tin.
Biển được đặt ở điểm quan sát an toàn trên đường công vụ, cách chân lũy một khoảng đủ xa để người đứng đọc không cần bước vào vùng đệm 8 mét. Cọc biển đóng xuống nền đất phía ngoài mương, không cắm vào chân lũy, không chạm vào thân thành. Mặt biển ghi ngắn gọn. Tại khu vực chân lũy phía đông từng phát hiện một hộp đá chứa bốn hiện vật vào tháng 7 năm 2027. Hiện vật do Viện Khảo cổ học quản lý. Đề nghị người dân và du khách không đào bới, không xâm phạm vùng chân thành. Khi phát hiện dấu tích lạ, xin thông báo cho ban quản lý di tích. Cuối biển có số điện thoại của ban quản lý di tích cấp cơ sở.
Không có dòng nào trên biển nhắc tới tiếng gáy, sương đỏ hay chuyện đêm bão. Châu đã đề xuất nội dung ấy và Thành đồng ý ngay từ bản dự thảo đầu tiên. Những chuyện thuộc về đêm 24 tháng 7 nằm trong hồ sơ hiện trường và trong trí nhớ của những người đã ở đó. Biển thông tin trước chân thành chỉ cần làm một việc: nhắc người sau biết ở đây có gì, ai đang giữ, và không được động vào phần đất nào.
Cụ Tỵ tới muộn, được một người cháu dìu đi dọc đường công vụ. Cụ 84 tuổi, đi chậm, nhưng mắt còn tinh. Cụ không ra tới chỗ đặt biển. Cụ dừng ở nhà văn hóa, đứng trước tấm ảnh khổ lớn chụp mảnh mai rùa trong khay kiểm kê, nhìn rất lâu. Trong ảnh, mảnh hóa thạch nằm trên lớp vải lót không xơ, góc khoáng vàng hướng về phía ống kính, bên cạnh là thước tỉ lệ và thẻ ký hiệu MR-04.
- Nó nằm yên thế này là phải rồi, cụ nói với Châu. Vật của đất thì trả về cho người giữ đất giữ. Người làng mình giữ chuyện kể thôi, giữ thế là đủ lắm rồi.
Cụ nhìn tấm ảnh thêm một lúc nữa, rồi nói câu cuối cùng của buổi sáng hôm ấy, nói nhỏ như nói với chính mình, nhưng Châu đứng gần nên nghe rõ từng chữ.
- Truyền tích đã làm xong phần của nó rồi. Nó xong từ cái đêm con người ta chịu giữ lại chân thành này.
Châu tiễn cụ ra cửa nhà văn hóa. Trên đường quay vào để thu dọn hồ sơ, cô nghĩ về kho bảo quản của Viện. Nơi ấy, bốn hiện vật đang nằm sau lớp kính và những cánh cửa khóa, bắt đầu một đời sống khác. Đó là đời sống của những vật được đo, được chụp, được tranh luận bằng bằng chứng. Ở đời sống ấy, chúng sẽ không còn giữ chân thành nào nữa. Việc giữ chân thành, từ mùa mưa này trở đi, là việc của những người đang sống quanh nó.