QUỶ NHẬP TRÀNG BÊN SÔNG ĐÁY - Chương 49: Canh xác cho nhà người ta
Tháng chín năm hai nghìn không trăm hai mươi bảy, khi giỗ đầu của cụ cố chỉ còn ít ngày nữa, làng Hạ Trạch có một đám tang khác. Một cụ bà ở xóm giữa…
Nội dung chương
Tháng chín năm hai nghìn không trăm hai mươi bảy, khi giỗ đầu của cụ cố chỉ còn ít ngày nữa, làng Hạ Trạch có một đám tang khác. Một cụ bà ở xóm giữa làng qua đời vì tuổi già, con cháu bà sống quanh đó, có người đi làm xa đang trên đường về chưa kịp. Theo lệ làng, hàng xóm và họ hàng gần sẽ sang phụ giúp tang gia trong những ngày đầu: dựng rạp, nấu nước, tiếp khách. Và quan trọng nhất là phụ canh xác trong đêm đầu tiên, khi người nhà còn bối rối và mệt mỏi sau nhiều ngày chăm người ốm.
Hà nhận lời sang phụ từ buổi chiều. Cô mang theo cuốn sổ nhỏ và những kinh nghiệm mà chính cô đã học được trong tang sự của nhà mình một năm trước. Cô giúp con gái của cụ bà sắp xếp lại gian giữa, trải chiếu, đặt giường ngay ngắn, kiểm tra đèn dầu dự phòng và đèn pin, dặn người nhà chuẩn bị nước trà cho người canh đêm. Mọi việc cô làm đều chậm rãi, rõ ràng, không một lời nào nhắc tới chuyện nhà mình năm ngoái, dù trong lòng cô, từng việc nhỏ đều gợi lại những đêm tháng chín không thể quên.
Đến chập tối, Hiệp cũng sang. Hắn đến cùng Phượng, mang theo ít hương và một túi trà mới biếu tang gia. Hắn chào hỏi chủ nhà, thắp hương cho cụ bà, rồi không ngồi lâu ở bàn tiếp khách ngoài sân. Hắn đi thẳng vào gian giữa, nơi giường đặt thi thể đang chờ khâm liệm vào sáng hôm sau, và bắt đầu kiểm tra từng thứ một theo đúng lệ mà một năm trước nhà hắn đã bị phá vỡ.
Việc đầu tiên hắn làm là kiểm tra lưới bồ kết.
Tấm lưới sợi gai tẩm bồ kết của tang gia được treo quanh giường, nhưng một góc treo còn lỏng, móc cài chưa vào hết vị trí. Hiệp dùng tay trái làm chính, tay phải yếu đỡ hờ, gỡ ra treo lại từng móc một, kiểm tra đi kiểm tra lại cho kín hết bốn phía quanh giường. Hắn làm chậm, cẩn thận, không bỏ một móc nào. Con dâu của cụ bà đứng cạnh nhìn, ban đầu tưởng hắn chỉ phụ một tay cho có, về sau mới nhận ra hắn kiểm tra kỹ hơn cả người nhà.
- Anh Hiệp, lưới này nhà em treo từ chiều, chắc cũng kín rồi chứ ạ?
- Chưa kín đâu chị. Góc phía cửa sổ còn hở một đoạn, móc này chưa cài vào. Lệ treo lưới là phải kín hết, không chừa một góc nào. Để em treo lại cho chắc, mất thêm mười phút thôi, nhưng đêm nay mọi người yên tâm.
Hắn nói, giọng bình thản, tay vẫn làm tiếp. Hà đứng ở cửa gian giữa, nhìn anh họ mình treo lưới, không nói gì. Cô nhớ rất rõ một năm trước, cũng một tấm lưới bồ kết như thế này trong nhà cổ họ Trần đã bị chính bàn tay hắn gỡ mất một góc từ chiều, rồi gỡ nốt chiếc móc phía cửa sổ lúc hai mươi ba giờ năm mươi phút. Nay cũng bàn tay ấy, một bàn tay đã yếu đi vĩnh viễn, đang cài lại từng chiếc móc cho nhà người ta, kỹ đến mức không ai phải kiểm tra lại lần thứ hai.
Xong lưới, Hiệp phân phiên canh đêm. Hắn đề nghị với chủ nhà, cũng là cách nhà họ Trần vẫn làm và là lệ chung của làng: mỗi phiên hai người. Không ai canh một mình, mỗi phiên ba tiếng thì đổi, người canh cầm gậy tre đặt ngay tầm tay, không ngủ gật, không bỏ gian giữa đi đâu lâu. Hắn tự nhận phiên đầu tiên cùng con trai thứ của cụ bà, là người đang mệt nhất sau nhiều ngày chăm mẹ.
- Anh cứ ngồi ghế bên này, tôi ngồi bên kia giường. Hai người hai phía, có việc gì thì gọi nhau ngay. Gậy tre để ngay đây, cạnh tay anh. Trà nóng tôi để ở bàn nhỏ, uống cho tỉnh, đừng cố chịu buồn ngủ một mình.
Người con trai gật đầu, cảm ơn rối rít. Hiệp chỉ lắc đầu, nói đó là việc hàng xóm với nhau, nhà nào có tang người làng cũng phụ như thế cả.
Việc thứ ba hắn làm là đi một vòng quanh gian giữa, đóng chặt mọi cửa sổ từ chập tối. Cửa sổ phía vườn của nhà này cũng là cửa gỗ cũ, chốt đã mòn. Hắn thử đóng mở hai lần, thấy chốt không chắc thì lấy một đoạn gỗ nhỏ chèn thêm, dặn chủ nhà sáng mai thay chốt mới, còn đêm nay cứ để hắn kiểm tra lại mỗi phiên đổi ca. Hắn cũng nhắc người nhà không để mèo chó vào gian giữa, và tốt nhất là nhốt hết vật nuôi ở phía sau nhà trong đêm nay, không cho chúng lảng vảng gần cửa.
Chủ nhà nghe hắn dặn, ngạc nhiên hỏi.
- Nhà tôi ở xóm giữa, mèo nhà nuôi hiền lắm, nó vẫn hay nằm ở hiên. Cũng phải nhốt cả nó à anh?
- Phải nhốt ạ. Không phải vì nó dữ hay hiền. Lệ canh xác là thế: gian đặt giường không cho mèo chó bén mảng, cửa nẻo đóng chặt, lưới treo kín. Giữ đúng lệ thì đêm yên, người nhà cũng yên tâm. Nhà tôi năm ngoái đã có chuyện, tôi biết rõ lắm, nên đêm nay tôi dặn kỹ cho nhà mình.
Hắn nói đến nhà mình năm ngoái bằng giọng rất ngắn, không kể thêm, không tránh né. Chủ nhà nghe, gật đầu, lập tức bảo con cháu đưa con mèo nhà xuống bếp sau, đóng cửa lại. Hà nghe câu nói ấy của Hiệp, cô hiểu hắn vừa làm một việc khó: lấy chính lỗi lầm của mình ra làm lý do để giữ lệ cho người khác, mà không cần kể lể, không cần xin ai thương hại.
Đêm xuống, tang gia yên dần. Khách viếng cuối cùng ra về, chỉ còn người nhà và mấy người hàng xóm ở lại canh đêm. Gian giữa sáng ánh đèn vàng dịu, hương trên bàn thờ cháy đều. Hiệp ngồi ở ghế canh phía bên trái giường, lưng thẳng, mắt nhìn quanh gian nhà một lượt rồi lại nhìn xuống tấm lưới đã treo kín. Gậy tre đặt ngay cạnh tay hắn. Trà nóng bốc khói ở bàn nhỏ.
Phiên đầu tiên trôi qua yên ổn. Không có tiếng động lạ nào ngoài tiếng gió đêm ngoài vườn và tiếng người nhà khẽ khàng nấu nước ở bếp. Đến phiên đổi ca, Hiệp đứng dậy kiểm tra lại một vòng: lưới còn kín, cửa sổ còn chốt chặt, đèn còn sáng. Hắn bàn giao cho hai người phiên sau, dặn lại từng việc như lúc đầu, rồi mới ra hiên ngồi nghỉ một lúc cùng Hà.
Hai anh em ngồi ở bậc thềm nhà người ta, nhìn ra con ngõ nhỏ của xóm giữa. Hà rót cho anh họ một chén trà mới.
- Anh nhớ hết từng việc nhỉ.
- Nhớ chứ. Quên làm sao được. Có những việc, người ta chỉ cần học một lần trong đời là nhớ mãi, nhất là khi bài học ấy phải trả bằng xương tay của chính mình và bằng nước mắt của cả họ.
Hắn nói rồi im lặng, không nói thêm về đêm bão nữa. Hà cũng không hỏi thêm. Cô biết có những ký ức không cần khơi lại trong một đêm canh xác của nhà khác. Việc quan trọng nhất đêm nay là đêm này phải yên, và nó đang yên, nhờ chính những việc nhỏ được làm đúng từ chập tối.
Phiên canh cuối cùng trước khi trời sáng, Hiệp lại vào ngồi thay cho một người nhà đã quá mệt. Hắn ngồi yên, thỉnh thoảng đứng dậy đi một vòng quanh gian giữa, kiểm tra lưới, kiểm tra cửa, rồi lại về ghế ngồi. Không một lần hắn tỏ ra mệt mỏi hay muốn bỏ về sớm, dù giỗ đầu của cụ cố nhà mình chỉ còn ít ngày, nhà cổ cũng đang bận chuẩn bị.
Gần sáng, chủ nhà ra gian giữa, thấy mọi việc yên ổn, giường canh sạch sẽ, lưới còn nguyên, cửa còn chặt, hai người canh vẫn tỉnh táo. Ông nắm tay Hiệp, cảm ơn hai anh em họ Trần đã thức trọn đêm phụ giúp nhà mình yên ổn.
- Nhờ hai cháu mà đêm nay nhà bác yên quá. Bác cứ lo người nhà mệt hết, canh không nổi. Thế này sáng nay lo khâm liệm cho bà nhà bác cũng đỡ rối.
Hiệp đáp lễ, nói vài câu chia buồn ngắn gọn rồi cùng Hà ra về khi trời vừa hửng sáng. Con ngõ làng còn mờ sương, tiếng gà gáy đầu tiên vang lên từ các sân nhà. Hai anh em đi chậm về phía nhà cổ, không ai nói nhiều.
Trên đường về, Hà nghĩ lại toàn bộ đêm vừa qua. Một năm trước, cô là người chạy ra từ buồng bên trong một gian nhà mất điện, giữa tiếng hét và tiếng gió bão, chứng kiến những điều mà sau đó cô phải mất nhiều tuần mới sắp xếp lại được thành một chuỗi bằng chứng rõ ràng. Đêm nay, cô ngồi canh trong một gian nhà sáng đèn, yên tĩnh, nghe tiếng trà rót, tiếng người nhà nói nhỏ, tiếng gió đêm bình thường ngoài vườn. Hai đêm canh xác, một phá lệ và một giữ lệ, cách nhau đúng một năm, cho cô thấy rõ hơn bất kỳ lời giảng nào điều ông Tứ đã nói: lệ không làm đêm tang bớt buồn, nhưng lệ giữ cho đêm tang không thành tai họa. Buồn thì nhà nào có người mất cũng buồn. Tai họa thì chỉ đến khi người sống phá vỡ những điều căn bản nhất để làm việc riêng của mình trong bóng tối.
Cô cũng nghĩ về Hiệp. Vòng chuộc lỗi của hắn, nếu chỉ nhìn vào giấy cam kết và những kỳ trả nợ, có thể thấy chưa xong, vì nợ còn, tay còn yếu, quyền thừa kế đất mặt sông còn treo nhiều năm nữa. Nhưng đêm nay, khi hắn tự tay treo lại từng móc lưới cho nhà người ta, phân phiên, đặt gậy tre, đóng chặt cửa sổ. Cô thấy một phần khác của sự chuộc lỗi đã hoàn thành: phần biểu tượng và cũng là phần khó nhất, khi người từng phá lệ trở thành người giữ lệ cẩn thận nhất trong gian nhà có tang.
Đi được một đoạn, Hiệp mới nói với Hà, giọng nhẹ như nói với chính mình.
- Đêm nay không con gì qua được đâu.
Hà nhìn sang anh họ. Lần đầu tiên hắn nói câu ấy với giọng bình thản.
---