TAM NHÃN MIÊU TINH Ở BẮC NINH - Chương 2: Tro Nhang Trong Bát Hương
Cũng ngày mười tám tháng Chạp, khi nắng đã lên khỏi mặt đê, Bùi Thu Hằng tới đình với cuốn sổ hội làng bọc nilon cẩn thận và chiếc bút bi cài ở gáy sổ.…
Nội dung chương
Cũng ngày mười tám tháng Chạp, khi nắng đã lên khỏi mặt đê, Bùi Thu Hằng tới đình với cuốn sổ hội làng bọc nilon cẩn thận và chiếc bút bi cài ở gáy sổ. Hằng hai mươi sáu tuổi, cháu nội ông Lực, làm việc giấy tờ cho thôn đã mấy năm. Chữ cô nhỏ, đều, ghi việc gì cũng có ngày tháng và người chứng kiến. Trưởng thôn Trần Minh Đức giao cho cô ghi toàn bộ việc chuẩn bị hội làng tháng Giêng năm nay: ai nhận việc gì, đồ nào lấy ở kho ra, đồ nào còn thiếu, tiền quỹ hội thu chi ra sao, tất cả đều vào sổ của cô.
Cô vào hậu cung chào cụ Thiệm trước. Hậu cung đình An Bài là gian trong cùng, nền gạch thấp hơn sân một bậc, quanh năm mát và hơi tối. Bàn thờ Thành Hoàng làng đặt ở chính giữa, trên bàn thờ có bát hương lớn bằng đồng, hai chân đèn, bình hoa và mâm ngũ quả còn trống chờ ngày lễ. Mùi nhang trầm thoang thoảng, không nồng, vì cửa hậu cung chỉ mở hé cho thoáng khí.
Hằng đặt sổ lên chiếc bàn nhỏ kê sát tường, bắt đầu kiểm đồ tế khí theo danh mục cụ Thiệm đọc. Khi cụ đọc tới bát hương, cô bước lại gần bàn thờ, nhìn vào miệng bát và khựng lại.
Bát hương vơi tro một cách lạ. Mới tuần trước, chính cô theo cụ Thiệm thay cát và nén lại tro trong bát hương cho đầy tới miệng, tro xám mịn, mặt tro phẳng. Nay mặt tro lõm xuống một khoảng rõ rệt ở chính giữa, như có ai múc đi từng vốc nhỏ trong nhiều đêm. Xung quanh miệng bát, tro vương ra ngoài, bám thành vệt mỏng trên mặt bàn thờ. Trên nền gạch dưới chân bàn thờ cũng có tro rơi, lẫn với những dấu chân rất nhỏ.
Ông Lực vừa kiểm đòn kiệu xong, bước vào hậu cung, thấy cháu gái cúi sát bàn thờ thì hỏi:
- Sao thế, Hằng?
- Ông xem này. - Hằng chỉ vào bát hương. - Tro vơi đi nhiều quá. Tuần trước cháu mới nén đầy. Đình khóa cửa đêm, gió không lùa vào hậu cung được. Sao tro lại lõm xuống thế này?
Ông Lực cúi xuống nhìn. Ông không phải người giữ hậu cung, nhưng ông biết bát hương của đình không ai được tùy tiện động vào ngoài cụ từ. Ông nhìn sang cụ Thiệm. Cụ đang lau chiếc chân đèn, nghe hai ông cháu nói thì đặt khăn xuống, tới bên bàn thờ, nhìn một lúc rồi thở dài.
- Lại là nó đấy.
- Nó là ai, cụ? - Hằng hỏi.
Đúng lúc ấy, bà Lê Thị Mận, thủ kho đình, ôm sổ kho vào hậu cung để đối chiếu mấy món đồ đồng. Bà Mận sáu mươi tư tuổi, người đậm, tóc búi cao, giữ kho đình đã lâu, tính cẩn thận tới mức một chiếc đinh trong kho bà cũng ghi. Nghe Hằng hỏi, bà đáp thay cụ Thiệm:
- Con mèo trắng trên mái chứ ai. Đêm nào nó cũng xuống đây.
Hằng ngẩng lên, bút dừng giữa trang sổ.
- Mèo xuống hậu cung làm gì, bà?
- Ăn tro nhang. - Bà Mận nói, giọng như nói chuyện thường ngày. - Nó ăn tro trong bát hương này, ăn ít một, đêm nào cũng ăn. Xong nó ra mái hiên, liếm sương đọng trên lá và trên ngói mà uống. Tôi trực kho mấy đêm hồi tháng mười, tôi thấy rõ. Nó đi nhẹ lắm, không một tiếng động. Tôi ngồi trong nhà ngang nhìn qua khe cửa, thấy nó nhảy xuống sân, đi thẳng vào hậu cung, một lúc sau lại đi ra, miệng còn vương tro xám.
Ông Lực nhìn những dấu chân nhỏ trên nền gạch. Dấu chân mèo, bốn ngón và một đệm thịt ở giữa, in trong tro rơi, đi từ cửa hậu cung tới chân bàn thờ rồi vòng ra. Dấu rất mờ, nếu không có tro rơi làm nền thì khó mà nhận ra. Ông nhớ tới con mèo nằm trên góc đao sáng nay, nhớ đôi mắt vàng nhạt thản nhiên của nó.
- Cụ biết lâu chưa? - Ông hỏi cụ Thiệm.
- Biết từ khi nó tới đình. - Cụ Thiệm nói. - Năm đầu tôi còn tưởng có người nghịch, khóa cửa kỹ hơn, rắc vôi quanh hậu cung. Sáng ra tro vẫn vơi, dấu chân vẫn có. Sau tôi tận mắt thấy nó xuống mới tin. Nó chỉ ăn tro, uống sương, không cắn phá đồ lễ, không làm đổ nến. Tôi nghĩ, nó ở mái đình, nó ăn tro nhang của đình, cũng là một cách nó sống nhờ đình. Nói ra thì dân làng lại bàn tán, nên tôi để yên, chỉ mỗi lần thay tro thì nén đầy lại.
Hằng ghi vào sổ, nhưng ghi rất thận trọng. Cô viết: ngày mười tám tháng Chạp, kiểm bát hương hậu cung, tro vơi so với lần nén tuần trước, có dấu chân mèo quanh bàn thờ, cụ từ và bà Mận xác nhận mèo thường xuống ăn tro ban đêm. Cô đọc lại cho cụ Thiệm nghe, cụ gật đầu cho cô ghi. Với Hằng, việc gì chưa tận mắt thấy thì phải ghi rõ là nghe ai nói. Đó là thói quen làm sổ của cô, và cũng là lý do Đức tin tưởng giao sổ hội cho cô.
Bà Mận mở sổ kho, lật tới trang đồ đồng, đối chiếu từng món với cụ Thiệm. Trong lúc hai người kiểm đồ, ông Lực đi một vòng quanh hậu cung. Ông nhìn lên các xà gỗ, nhìn vào những góc tối sau bàn thờ, nơi ánh sáng từ cửa không chiếu tới. Không có gì lạ ngoài mùi tro nhang và sự tĩnh lặng. Nhưng khi ông quay lại bên bàn thờ, ông thấy ở mép bát hương có một sợi lông trắng rất mảnh mắc lại. Ông nhặt lên, đưa ra ánh sáng. Sợi lông dài, trắng muốt.
- Của nó đấy. - Cụ Thiệm nói, không cần ông hỏi.
Buổi trưa, ban hội ăn cơm ở nhà ngang. Cơm đạm bạc: canh cải, cá kho và dưa muối, do mấy chị em trong làng nấu cho đội chuẩn bị hội. Câu chuyện trên bàn cơm cũng chỉ quanh việc hội: rạp dựng tới đâu, cờ còn thiếu mấy lá, kiệu đã kiểm chưa. Không ai nhắc tới chuyện tro nhang ngoài Hằng, và cô cũng chỉ nói một câu với ông nội khi hai ông cháu rửa bát ở sân sau:
- Ông có thấy lạ không? Mèo gì mà không ăn chuột, chỉ ăn tro nhang với uống sương?
Ông Lực rửa chiếc bát sành, úp lên giá cho ráo nước, rồi đáp chậm rãi:
- Lạ thì lạ thật. Nhưng nó ở đình chín năm, chưa hại ai. Đình còn bao nhiêu việc phải lo từ nay tới ngày hội. Mình cứ ghi vào sổ, để đấy đã.
Hằng gật đầu, lau tay vào khăn, rồi quay vào ghi tiếp sổ buổi chiều. Cô là người giữ sổ hội làng từ chương đầu của những ngày chuẩn bị này, và cuốn sổ trong tay cô, từ hôm nay, đã có thêm một dòng về tro nhang vơi trong bát hương và dấu chân mèo quanh bàn thờ Thành Hoàng. Một dòng nhỏ giữa bao nhiêu dòng về cờ xí, đòn kiệu và cơm nước, nhưng là dòng mà sau này cô sẽ lật lại nhiều lần nhất.
Sau bữa trưa, Hằng còn ở lại hậu cung thêm một lúc lâu để làm một việc tỉ mỉ: cô lấy thước kẻ trong cặp, đo thử độ lõm của mặt tro so với miệng bát hương và ghi con số ấy vào mép trang sổ. Không phải cô nghi ngờ lời cụ Thiệm hay bà Mận, mà cô muốn lần sau, khi kiểm lại, có một căn cứ rõ ràng để biết tro vơi thêm bao nhiêu. Cụ Thiệm đứng bên, không ngăn, chỉ nói rằng đo thì cứ đo, nhưng đừng làm xáo động mặt tro nhiều, vì bát hương trên bàn thờ Thành Hoàng không phải vật để thử nghiệm. Hằng nghe lời, ghi xong thì khép sổ, phủ khăn sạch lên mặt bàn nhỏ.
Ông Lực trong lúc ấy ra sân sau xem lại đống củi và mấy bó lá dong người làng mang tới góp cho ngày gói bánh. Ông đi ngang qua mái hiên phía sau hậu cung, nơi ngói thấp hơn, và dừng lại nhìn những phiến ngói phủ sương khô. Trên mặt ngói có những vệt liếm rất mờ, cong cong, không phải vệt nước mưa chảy. Ông đưa tay sờ thử, ngói lạnh và hơi ráp. Ông hình dung con mèo trong đêm tối trườn ra khỏi hốc ngói, đặt chân lên những phiến ngói này, cúi đầu liếm từng giọt sương đọng lại, kiên nhẫn như người ta ăn một bữa cơm đạm bạc. Cảnh ấy không làm ông sợ, chỉ làm ông thấy con vật ấy sống một đời sống rất khác với mọi con mèo ông từng nuôi trong nhà. Mèo nhà ăn cơm, ăn cá, đuổi chuột, kêu đòi khi đói. Con mèo này im lặng, ăn tro, uống sương, ngủ trên mái đình, và chín năm qua không một ai trong làng thật sự hiểu nó sống bằng cách nào cho đủ.
Khi ông quay vào, bà Mận đang kể cho Hằng nghe thêm rằng có những đêm trăng sáng, bà thấy bóng nó đi trên sống mái, dài và mảnh, đuôi buông thõng, đi tới góc đao thì nằm xuống, quay mặt ra sông. Bà nói nó chưa từng xuống bếp nhà ngang trộm thức ăn, chưa từng cào rách bao gạo hay làm đổ chai dầu trong kho. Chính sự nề nếp kỳ lạ ấy khiến những người giữ đình như bà vừa quen vừa ngại. Quen vì chín năm không có chuyện gì, ngại vì không ai giải thích được thói quen của nó.
Chiều tối, trước khi khóa đình, cụ Thiệm tự tay nén lại mặt tro trong bát hương cho phẳng, thắp một nén nhang mới và khấn nhỏ trước bàn thờ. Khói nhang lên thẳng, thơm dịu. Ông Lực đứng ở cửa hậu cung nhìn vào, thấy mặt tro phẳng lì dưới ánh đèn dầu, sạch sẽ như chưa từng có dấu chân nào đi qua. Ông biết, chỉ cần qua một đêm, mặt tro ấy sẽ lại lõm xuống, và những dấu chân nhỏ sẽ lại in quanh bàn thờ trong im lặng.