TAM NHÃN MIÊU TINH Ở BẮC NINH - Chương 4: Lưới Gai Bồ Kết Trong Kho
Buổi chiều ngày mười chín tháng Chạp, sau khi kiệu đã yên vị trong nhà ngang, bà Lê Thị Mận mở kho đình để kiểm kê toàn bộ đồ chuẩn bị hội. Kho đình An…
Nội dung chương
Buổi chiều ngày mười chín tháng Chạp, sau khi kiệu đã yên vị trong nhà ngang, bà Lê Thị Mận mở kho đình để kiểm kê toàn bộ đồ chuẩn bị hội. Kho đình An Bài nằm ở gian cuối dãy nhà ngang, cửa gỗ thấp, ổ khóa lớn đã han xanh. Trong kho quanh năm tối và khô, có mùi vải cũ, mùi vôi và mùi gỗ. Đồ của đình xếp theo từng khu: cờ xí cuộn tròn dựng ở góc, vải đỏ gấp trong rương, trống chiêng để trên giá, nông cụ và thang tre dựa vào tường, cùng những vật lặt vặt tích lại qua nhiều đời giữ đình mà không ai nỡ bỏ đi.
Ông Lực được cụ Thiệm nhờ ở lại phụ bà Mận một tay, vì có những món đồ nặng phải khuân ra sân kiểm tra rồi mới ghi sổ. Hằng cũng có mặt, cầm sổ kho đối chiếu với sổ hội của mình. Ba người làm việc chậm rãi, món nào lấy ra cũng lau bụi, xem có mối mọt hay rách hỏng không, rồi mới quyết định có dùng cho hội năm nay hay phải sửa.
Đầu tiên là cờ xí. Hơn hai chục lá cờ hội với đủ màu sắc được cuộn trong bao vải, cán cờ bằng tre đã khô. Mận đếm từng lá, Hằng ghi số lượng, ông Lực giũ thử hai lá lớn nhất xem vải còn chắc không. Một lá cờ bị sờn ở mép, Mận đánh dấu để khâu lại. Tiếp đến là vải đỏ dùng để trải bàn lễ và phủ kiệu, mấy tấm vải điều thêu kim tuyến đã ngả màu nhưng vẫn còn tốt. Rương vải được mở ra, phơi thoáng một lúc cho bớt mùi ẩm rồi lại gấp vào.
Ở góc trong cùng của kho, kê sát tường, là một thùng nước vôi lớn. Thùng bằng gỗ, miệng thùng phủ một lớp váng vôi mỏng, nước vôi trong thùng đã lắng, phần nước trong ở trên, phần vôi đặc ở dưới. Mận nói thùng vôi này giữ để quét sân đình, quét gốc cây quanh sân và quét lại những đoạn tường bong tróc trước ngày hội. Năm nào cũng vậy, trước hội một tuần, thanh niên trong làng sẽ khuấy thùng vôi lên, quét một lượt sân đình trắng sáng. Ông Lực nhấc thử nắp thùng, mùi vôi nồng hăng bốc lên làm ông phải quay mặt đi một thoáng.
Ngay trên vách tường phía trên thùng vôi, treo một tấm lưới cũ.
Tấm lưới cuộn lại thành một bó dài, treo bằng hai chiếc móc sắt đóng vào xà tường. Mắt lưới đan dày, sợi lưới đã ngả màu nâu xám, trên các mắt lưới còn mắc những chiếc gai bồ kết cứng và nhọn, đen bóng. Có chỗ gai đã gãy, có chỗ sợi lưới sờn, nhưng toàn bộ tấm lưới vẫn còn nguyên hình, nặng và chắc. Bụi phủ một lớp mỏng lên mặt lưới, chứng tỏ đã lâu không ai hạ nó xuống.
Ông Lực ngẩng đầu nhìn tấm lưới. Ông đã vào kho đình nhiều lần trong đời, đã thấy nó treo ở đó từ khi còn trẻ, nhưng chưa bao giờ hỏi kỹ về nó. Trong kho của một ngôi đình làng, có nhiều thứ treo trên vách qua nhiều năm mà người ta quen mắt tới mức không còn để ý nữa.
- Tấm lưới này là lưới gì thế, bà Mận? - Ông hỏi.
Mận ngẩng lên, lau tay vào vạt áo, rồi đáp:
- Lưới gai bồ kết. Của làng mình từ đời trước để lại. Các cụ ngày xưa đan lưới này, cài gai bồ kết vào mắt lưới, giữ trong kho đình để phòng khi có thú dữ lạc vào sân đình ngày hội. Ngày hội đông người, lại gần bãi sông, ngày xưa từng có chó dại, có cả lợn rừng lạc xuống làng. Có tấm lưới này, trai làng quây lại mà bắt, không phải dùng dao gậy làm náo loạn sân đình.
Hằng ghi vào sổ kho, vừa ghi vừa hỏi thêm về kích thước và tình trạng. Mận bảo cô hạ thử một đầu lưới xuống để xem. Ông Lực bắc thang, đỡ bó lưới từ trên móc xuống. Tấm lưới nặng hơn ông tưởng, gai bồ kết cào nhẹ vào tay áo ông khi ông ôm nó. Ông trải một đoạn lưới ra nền kho: mắt lưới đều, gai cài chắc, mùi sợi gai cũ và mùi bụi lâu năm xộc lên. Ông kéo thử hai đầu, lưới chịu lực tốt, không mục nát như vẻ ngoài của nó.
- Vẫn dùng được đấy. - Ông nói.
- Dùng được chứ. - Mận gật đầu. - Tôi giữ kho, năm nào cũng kiểm. Lưới này không phơi nắng, không dầm mưa, treo trong kho khô nên bền. Chỉ cần hạ xuống, giũ bụi, ngâm rửa là lại dùng được. Nhưng bao nhiêu năm nay làng mình yên ổn, chẳng có thú dữ nào lạc vào sân đình ngày hội cả. Nó cứ treo đấy thôi, như một món đồ của các cụ để lại.
Cụ Thiệm lúc ấy đi vào kho, tay cầm danh sách đồ tế khí cần đối chiếu. Cụ nhìn tấm lưới trải trên nền, gật đầu nói thêm rằng lưới gai bồ kết là một trong những món đồ lâu đời nhất của kho đình, có từ trước cả thời cụ còn trẻ. Đình làng ngày xưa không chỉ là nơi thờ cúng, mà còn là nơi làng giữ những vật phòng việc chung: trống báo động, mõ, thang, dây thừng, lưới bắt thú. Thời thế đổi khác, nhiều vật đã mất, chỉ còn tấm lưới này và thùng vôi là còn nguyên trong kho.
Ông Lực cuộn lại tấm lưới, cùng Mận treo nó về vị trí cũ trên vách, ngay phía trên thùng nước vôi. Hai vật ấy, một tấm lưới gai và một thùng vôi, nằm cạnh nhau trong góc kho tối, lặng lẽ như chúng đã nằm cạnh nhau suốt bao nhiêu năm. Ông phủi bụi trên tay, nhìn lại một lần nữa trước khi ra khỏi kho. Trong đầu ông lúc ấy không có ý nghĩ gì đặc biệt. Đó chỉ là một buổi kiểm kê đồ hội bình thường, với cờ xí, vải đỏ, vôi quét sân và một tấm lưới cũ của đời trước.
Hằng khép sổ kho sau khi ghi đủ: lưới gai bồ kết một tấm, treo trên vách kho, tình trạng còn tốt; thùng nước vôi một thùng lớn, kê ở góc kho, dùng quét sân đình trước hội. Mận khóa cửa kho, tra chìa khóa vào đúng ổ, nghe tiếng khóa kêu tách một tiếng khô. Ba người ra sân khi nắng chiều đã nhạt. Trên góc đao mái đình, con mèo trắng vẫn ngủ trong hốc ngói, thân hình cuộn tròn, đốm đỏ giữa trán hướng về phía sân. Không ai trong ba người lúc ấy nối tấm lưới trong kho với con mèo trên mái. Chúng thuộc về hai thế giới khác nhau trong đình: một thứ ở trong kho tối của người làng, một thứ ở trên mái cao, và cả hai đều đã ở đình An Bài lâu hơn trí nhớ của nhiều người đang sống trong làng.
Trước khi khóa kho, ban hội còn dành gần một giờ để kiểm những món đồ nhỏ mà ngày hội hay thiếu nhất: kim chỉ khâu cờ, dây buộc rạp, đinh và búa, đèn dầu dự phòng, dầu thắp, cùng mấy cuộn thừng gai dùng để căng bạt. Mận lấy từng món ra khỏi các ngăn tủ, đặt lên chiếc bàn gỗ kê giữa kho, đọc to tên và số lượng. Hằng ghi, ông Lực kiểm bằng tay. Có cuộn thừng đã mục một đầu, ông cắt bỏ đoạn mục, nối lại bằng nút buộc chắc chắn rồi mới cho vào danh sách dùng được. Có hộp đinh đã han, Mận đổ ra mẹt, nhặt những chiếc còn tốt, bỏ riêng những chiếc cong queo không dùng được nữa. Công việc tỉ mỉ và chậm, nhưng đó là cách giữ đình của làng An Bài từ đời này sang đời khác: không để tới ngày hội mới cuống lên tìm một chiếc đinh hay một đoạn dây.
Cụ Thiệm trong lúc ấy kể rằng ngày xưa, mỗi lần mở kho kiểm đồ trước hội là một dịp để các cụ dạy lớp trẻ biết đồ của làng. Đồ của đình không phải đồ của riêng ai, ai lấy ra dùng cũng phải ghi sổ, dùng xong phải trả về đúng chỗ, hỏng phải báo. Nhờ lệ ấy mà tấm lưới gai bồ kết treo trên vách bao nhiêu năm không thất lạc, thùng vôi góc kho năm nào cũng được châm thêm vôi mới, và chiếc chày gỗ mít ông Lực dùng buổi sáng vẫn còn nguyên vẹn để trả về. Hằng nghe cụ kể, ghi thêm vào cuối trang sổ một dòng về lệ giữ kho, không phải vì Đức yêu cầu, mà vì cô thấy những điều ấy cần được giữ lại bằng chữ, phòng khi lớp người già trong làng không còn nữa.
Khi mọi thứ đã xong, Mận còn quét lại nền kho một lượt, phủ tấm vải bạt lên rương vải đỏ, kiểm tra ổ khóa hai lần rồi mới chịu ra về. Bà là người như thế: việc kho đình qua tay bà chưa từng sai một món nhỏ. Ông Lực đi bên bà ra cổng, hỏi đùa rằng bà nhớ hết đồ trong kho như nhớ đồ trong nhà mình. Bà cười, bảo đồ của đình còn phải nhớ kỹ hơn đồ nhà, vì đồ nhà mất thì chỉ mình chịu, đồ đình mất thì cả làng cùng thiếu trong ngày hội.
Tối hôm ấy, ông Lực về nhà, ăn cơm với Hằng và kể lại chuyện kiểm kho như kể một việc thường ngày. Hằng lật sổ, đọc lại danh mục đồ hội còn thiếu: mấy lá cờ cần khâu, một đoạn dây gai cần thay, vôi cần khuấy lại trước ngày quét sân. Ông gật đầu nghe, tính toán trong đầu công việc của những ngày tới. Mùa hội đang tới gần từng ngày, và kho đình, với tất cả những món đồ cũ kỹ của nó, đã sẵn sàng như mọi năm. Chờ những ngày bận rộn nhất của tháng Chạp và tháng Giêng đang tới rất gần trước mắt mọi người trong ban hội làng An Bài năm nay. Với lịch họp đã định vào sáng hôm sau ở nhà ngang đình, nơi trưởng thôn sẽ công bố toàn bộ lịch hội làng tháng Giêng cho mọi người cùng nghe và ghi nhớ rõ ràng.