TAM NHÃN MIÊU TINH Ở BẮC NINH - Chương 5: Sổ Hội Làng Tháng Giêng
Ngày hai mươi tháng Chạp, ban hội làng An Bài họp buổi họp quan trọng nhất trước Tết ở nhà ngang đình. Trời rét đậm, gió sông thổi lùa qua sân làm những…
Nội dung chương
Ngày hai mươi tháng Chạp, ban hội làng An Bài họp buổi họp quan trọng nhất trước Tết ở nhà ngang đình. Trời rét đậm, gió sông thổi lùa qua sân làm những tàu lá chuối sau đình kêu xào xạc. Trong nhà ngang, một bếp than được đốt ở góc cho ấm, các cụ trong ban tế ngồi ở hàng ghế trên, thanh niên và đội phu đòn ngồi ở hai bên, chị em phụ trách hậu cần ngồi gần cửa với sổ sách và danh sách phân công.
Trưởng thôn Trần Minh Đức chủ trì buổi họp. Đức ba mươi chín tuổi, người cao, nói năng rõ ràng, làm trưởng thôn đã hai nhiệm kỳ. Anh cũng là trưởng ban tổ chức hội làng năm nay, một trách nhiệm nặng vì hội làng tháng Giêng là việc của cả làng, liên quan tới đình, tới các dòng họ, tới khách từ các làng bên sang dự. Trước mặt anh là cuốn sổ kế hoạch hội đã soạn từ đầu tháng, cùng bản lịch trình viết tay mà anh sẽ công bố trong buổi họp này.
Ông Lực ngồi ở hàng ghế của đội phu đòn, gần cụ Thiệm. Ông nghe Đức đọc lịch hội từ đầu tới cuối, chậm rãi, mỗi mốc ngày đều được nhấn rõ để mọi người ghi nhớ.
Theo lịch, mọi việc chuẩn bị phải hoàn tất trước ngày mười bốn tháng Giêng. Ngày mười bốn là hạn chót: rạp phải dựng xong, cờ xí phải treo đủ, sân đình phải quét vôi trắng, đồ tế khí phải lau chùi và bày biện xong, danh sách cơm nước phải chốt, đội phu đòn phải tập xong lần cuối. Sang ngày Rằm tháng Giêng, hội làng chính thức diễn ra: buổi sáng tế lễ ở đình, buổi trưa lễ rước kiệu Thành Hoàng đi một vòng quanh làng và ra bến sông Cầu. Buổi chiều và tối là phần hội với trò chơi dân gian và văn nghệ ở sân đình.
Đức nhấn mạnh rằng năm nay đoạn đường rước qua đê mới sẽ dài hơn, nên đội phu đòn cần thêm người dự bị và các điểm nghỉ dọc đường phải có nước uống sẵn. Ông Lực nghe tới phần việc của mình thì gật đầu, ghi nhớ trong đầu từng mốc. Với ông, lịch hội không chỉ là những con số ngày tháng. Đó là nhịp thở của cả làng trong gần một tháng: từ những ngày cuối Chạp tất bật, qua Tết, rồi tới những ngày tháng Giêng đông vui, tất cả đều hướng về ngày Rằm.
Sau phần lịch trình chung, buổi họp chia việc cụ thể. Cụ Thiệm phụ trách toàn bộ lễ nghi và đồ tế khí ở hậu cung. Bà Mận phụ trách kho và vật tư. Hằng ghi sổ hội và theo dõi tiến độ từng đầu việc. Khi tới phần hậu cần, Đức quay sang Đoàn Thị Hảo.
Chị Hảo bốn mươi sáu tuổi, con gái cụ Thiệm, sống ở ngôi nhà ngay sau đình, quanh năm lo việc cơm nước cho ban tế mỗi dịp lễ. Chị nhận phần hậu cần và cơm nước cho ban tế và đội phu đòn trong suốt mùa hội: từ những bữa cơm trưa cho đội chuẩn bị trong tháng Chạp, tới cỗ bàn ngày Rằm, nước uống dọc đường rước và phần cơm cho khách các làng bên. Chị đọc danh sách dự trù của mình: gạo, thịt, rau, đậu, cùng số người ăn từng ngày. Chị tính toán cẩn thận, nói rõ ngày nào cần thêm người phụ bếp, ngày nào cần mượn thêm nồi niêu từ các nhà trong làng.
Đức nghe xong, đồng ý và dặn chị Hảo phối hợp chặt với Hằng để mọi khoản chi đều có ghi chép. Tiền quỹ hội là tiền của dân làng đóng góp, đồng nào cũng phải rõ ràng. Hằng mở sổ, ghi phần phân công hậu cần vào trang riêng, đọc lại cho cả buổi họp nghe để không ai nhớ nhầm việc của mình.
Buổi họp còn bàn nhiều việc nhỏ mà quan trọng: cổng đình cần sửa lại một bản lề, đoạn sân phía đông bị lún phải đổ thêm đất, nhà vệ sinh sau đình phải dọn lại cho khách ngày hội. Đội trống cần tập lại bài trống rước, các dòng họ đăng ký mâm lễ phải nộp danh sách trước ngày mùng mười tháng Giêng. Việc nào cũng có người nhận, có hạn ngày xong, và đều được Hằng ghi vào sổ hội làng.
Ông Lực ngồi nghe, thỉnh thoảng góp một câu về việc kiệu và đường rước. Ông đề xuất đội phu đòn tập lần cuối vào ngày mười ba tháng Giêng, đi thử đúng quãng đường từ đình ra bến sông và quay về, để các phu đòn mới quen nhịp và quen những đoạn đường trơn. Đức đồng ý ngay, ghi mốc tập kiệu vào lịch chung.
Giữa buổi họp, gió mạnh làm một cánh cửa nhà ngang bật ra, đập vào tường. Mấy người ngồi gần cửa giật mình. Cụ Thiệm đứng dậy cài lại then cửa, rồi quay vào nói một câu làm cả phòng lặng đi một thoáng: hội làng là lệ của làng, dù năm nay trong làng còn nhiều nhà đang có người già yếu. Ban hội vẫn phải làm hội cho chu đáo, vì càng những lúc như thế, dân làng càng cần một ngày hội yên ổn để nhìn nhau và yên tâm. Không ai nói thêm gì sau câu ấy. Đức gật đầu, tiếp tục buổi họp bằng giọng trầm hơn.
Khi lịch hội đã được công bố và phân công đã rõ, Hằng đọc lại toàn bộ sổ hội làng tháng Giêng một lần cuối: ngày mười bốn tháng Giêng là hạn chót chuẩn bị, ngày Rằm tháng Giêng là lễ rước kiệu Thành Hoàng. Hai mốc ấy được cô gạch chân trong sổ. Từ hôm nay, mọi công việc ở đình An Bài sẽ chạy theo hai mốc ấy, không chậm một ngày.
Buổi họp tan vào lúc trưa đã đứng bóng. Người làng tản ra sân, người về nhà ăn cơm, người ở lại đình làm tiếp việc dở. Ông Lực cùng cụ Thiệm đi kiểm lại cổng đình và đoạn sân bị lún. Ông lấy chân dẫm thử mặt đất ở góc sân phía đông, thấy đất mềm và lún thật, bèn bàn với cụ là chiều nay sẽ gọi thêm mấy thanh niên đổ đất và nện chặt lại. Cụ đồng ý, dặn ông làm sớm, vì từ mai trở đi việc sẽ dồn dập hơn.
Sau buổi họp, Đức giữ Hằng và ông Lực ở lại thêm một lúc để rà soát những rủi ro của mùa hội năm nay. Anh liệt kê từng điều phải đề phòng: trời mưa phùn làm sân trơn, gió sông làm rạp bạt dễ tốc, khách đông làm đường rước dễ tắc ở ngõ chợ, và đội phu đòn có người mới chưa quen vai. Mỗi rủi ro đều được ghi kèm một cách xử lý: rơm khô rải ở bậc thềm khi trời mưa, dây thừng chằng thêm cho rạp, người của ban hội đứng chốt ở ngõ chợ từ sớm, và phu đòn dự bị đi sát đội chính suốt đường rước. Ông Lực nghe kỹ, bổ sung thêm một điều từ kinh nghiệm của mình: ngày rước, dù có chuyện gì xảy ra dọc đường, đội kiệu cũng không được dừng đột ngột ở giữa dốc đê, vì chỉ một nhịp khựng lại cũng đủ làm kiệu nghiêng. Đức ghi lời dặn ấy vào sổ của mình bằng chữ viết tay to và rõ.
Hằng trong lúc ấy tính lại ngân sách hội. Quỹ làng còn lại sau lễ cuối năm không nhiều, các dòng họ đóng góp thêm theo lệ, mỗi nhà một ít, nhà khá hơn đóng nhiều hơn, nhà khó khăn chỉ góp công. Cô cộng từng khoản, trừ đi tiền mua cờ mới, tiền sửa cổng, tiền cỗ bàn và tiền thuê loa đài cho phần văn nghệ tối Rằm. Con số cuối cùng vừa đủ, không dư. Cô nói rõ điều ấy trước Đức và ông Lực, để từ nay mọi khoản chi thêm đều phải cân nhắc. Đức đồng ý, dặn rằng thà hội giản dị mà chu đáo, còn hơn bày vẽ quá tay rồi thiếu trước hụt sau.
Ông Lực ra sân sau, rửa mặt ở chum nước mưa cho tỉnh táo sau buổi họp dài. Nước lạnh làm ông nhớ ra mình đã ngồi liền mấy giờ trong nhà ngang chật người. Ông nhìn quanh sân đình một vòng: rạp chưa dựng, cờ chưa treo, sân chưa quét vôi, nhưng trong sổ của Hằng, tất cả những việc ấy đã có ngày xong và người chịu trách nhiệm. Ông tin vào cuốn sổ ấy, như ông tin vào bước chân đều của đội phu đòn. Một làng làm hội không thể chỉ dựa vào trí nhớ của mấy người già, mà phải có chữ nghĩa rõ ràng để lớp trẻ sau này còn biết đường mà làm theo.
Trên mái đình, con mèo trắng nằm ngủ trong hốc ngói như thường lệ, không hề biết, hoặc không hề quan tâm, rằng ở ngay bên dưới nó, cả một làng vừa chốt xong lịch cho ngày hội lớn nhất trong năm. Ông Lực ngẩng lên nhìn nó trước khi ra về, thấy đốm đỏ giữa trán nó nằm yên trong nắng trưa mỏng. Ông quay đi, cùng mọi người bắt tay vào những công việc đã được ghi thành chữ trong cuốn sổ hội làng của Hằng.
Chiều hôm ấy, đội thanh niên bắt đầu đổ đất nện lại góc sân phía đông như đã bàn. Ông Lực đứng giám sát, thỉnh thoảng tự tay cầm vồ nện thử một góc cho lớp trẻ xem cách làm: nện đều tay, rắc một lớp cát mỏng lên trên, rồi mới nện tiếp, để mặt sân vừa chặt vừa không trơn khi có sương. Hằng đi một vòng quanh sân, kiểm từng đầu việc trong sổ, đánh dấu những việc đã bắt đầu làm. Đức ở lại tới khi trời tối hẳn mới ra về, sau khi khóa sổ kế hoạch vào tủ ở nhà ngang. Một ngày họp dài khép lại trong yên lặng, và làng An Bài từ đêm nay đã bước hẳn vào nhịp chuẩn bị hội, một nhịp bận rộn sẽ kéo dài qua Tết cho tới tận ngày Rằm tháng Giêng. Ngày cả làng cùng ra đình xem lễ rước kiệu đi qua sân trong tiếng trống hội rộn ràng đầu năm mới của làng quê ven sông Cầu yên bình này.