TAM NHÃN MIÊU TINH Ở BẮC NINH - Chương 3: Kiệu Thành Hoàng Và Chày Gỗ Mít
Ngày mười chín tháng Chạp, ban hội làm việc lớn đầu tiên của mùa hội: hạ kiệu Thành Hoàng xuống để lau chùi và kiểm tra đòn kiệu. Kiệu để ở gian giữa nhà…
Nội dung chương
Ngày mười chín tháng Chạp, ban hội làm việc lớn đầu tiên của mùa hội: hạ kiệu Thành Hoàng xuống để lau chùi và kiểm tra đòn kiệu. Kiệu để ở gian giữa nhà ngang đình An Bài, phủ vải đỏ quanh năm, chỉ mở ra vào những ngày chuẩn bị hội và ngày rước. Từ sáng sớm, sân đình đã đông người. Thanh niên khỏe mạnh nhất làng được gọi tới phụ một tay, các cụ trong ban tế đứng giám sát, còn đội phu đòn, đứng đầu là Bùi Văn Lực, chịu trách nhiệm chính về kiệu và đòn.
Ông Lực tới đình khi trời còn lạnh. Ông mang theo hộp đồ nghề của riêng mình: mấy chiếc nêm gỗ, sợi dây gai, hộp mỡ và cây thước. Bốn mươi lăm năm khiêng kiệu, ông bắt đầu từ khi còn là thanh niên hai mươi sáu tuổi, vai còn khỏe, tóc còn đen. Năm nào hội làng mở, ông cũng ở trong đội phu đòn. Có năm ông khiêng đòn trước, có năm khiêng đòn sau, có năm đứng giữa đỡ nhịp khi kiệu qua cầu ván bắc qua mương. Các cụ ngày trước dạy ông rằng khiêng kiệu Thành Hoàng không chỉ cần sức, mà cần bước chân đều, hơi thở đều, và cái tâm không được vội. Kiệu chao một nhịp là cả đội mất nhịp theo.
Cụ Thiệm mở khóa nhà ngang, cùng Hằng kiểm số đồ theo sổ trước khi hạ kiệu. Vải đỏ phủ kiệu được tháo ra, gấp gọn, đặt lên bàn. Thân kiệu sơn son thếp vàng, chạm hoa văn mây và rồng, qua nhiều năm đã có chỗ bong sơn, nhưng khung gỗ vẫn chắc. Mùi gỗ cũ và mùi sơn lâu năm tỏa ra trong gian nhà ngang chật hẹp.
Tám thanh niên cùng ban hội đỡ kiệu từ trên bệ xuống, đặt lên hai chiếc ghế dài kê sẵn. Công việc tiếp theo là của đội phu đòn: kiểm từng cây đòn, từng mối mộng, từng chỗ nối giữa đòn và thân kiệu. Đòn kiệu gồm hai cây đòn chính dài và các đòn ngang ngắn hơn. Gỗ lim nặng, khiêng lâu mỏi vai, nhưng bền và ít cong vênh.
Ông Lực đi dọc theo cây đòn chính phía trước, tay sờ chậm rãi từ đầu này tới đầu kia. Ông gõ nhẹ từng đoạn, nghe tiếng gỗ. Chỗ nào tiếng gõ đanh và đều là gỗ còn tốt, chỗ nào tiếng hơi đục là phải xem kỹ. Tới mối mộng ở giữa đòn, ông dừng lại, cúi xuống nhìn sát. Mộng hơi hở, khe nhỏ bằng sợi tóc, nhưng với sức nặng của kiệu và quãng đường rước dài quanh làng, khe hở ấy có thể rộng ra giữa lễ.
- Chỗ này phải nêm lại. - Ông nói với người trong đội. - Mang chày gỗ mít của đình ra đây.
Chiếc chày gỗ mít để trong kho đình, là vật dụng quen thuộc của đình từ lâu. Chày bằng gỗ mít vàng sậm, nặng tay, cán vừa tay nắm, đầu chày đã mòn bóng vì nhiều năm dùng để nêm mộng, đóng cọc rạp và gõ chặt các mối gỗ trong đình. Bà Mận mở kho, tự tay mang chày ra, đặt vào tay ông Lực và nói bà đã ghi vào sổ kho là chày được lấy ra dùng cho việc kiệu buổi sáng nay.
Ông Lực kê chiếc nêm gỗ vào khe mộng, một tay giữ nêm, một tay vung chày. Ông không gõ mạnh ngay, mà gõ từng nhịp ngắn, đều, nghe tiếng gỗ ăn vào nhau. Mỗi nhát chày xuống, mộng khít lại một chút. Mấy thanh niên trẻ đứng xem, có người buột miệng khen ông già mà tay còn chắc. Ông chỉ cười, bảo nghề khiêng kiệu dạy người ta biết gõ vừa đủ: gõ nhẹ thì mộng không ăn, gõ mạnh quá thì nứt gỗ, hỏng cả cây đòn đã dùng mấy chục năm.
Khi mộng đã khít, ông thử lay cây đòn. Đòn không còn rung ở mối nối. Ông gật đầu, chuyển sang kiểm đòn sau và các đòn ngang. Một đòn ngang có chiếc chốt hơi lỏng, ông cũng nêm lại bằng cùng chiếc chày. Xong xuôi, ông cùng đội phu đòn khiêng thử kiệu không tải một vòng quanh sân đình. Kiệu được nâng lên vai, bước chân của tám người phải cùng nhịp. Ông đi ở vị trí đòn đầu, hô nhịp nhỏ cho cả đội: lên, bước, đều. Kiệu qua góc sân hẹp, qua bậc thềm nhà ngang, không va, không chao. Mấy cụ trong ban tế đứng ở hiên gật đầu hài lòng.
Buổi thử kiệu cũng là dịp chọn người cho ngày Rằm. Đội phu đòn năm nay có mấy gương mặt mới, trai tráng trong làng mới lớn, vai khỏe nhưng chưa quen đường rước. Ông Lực dặn họ kỹ: ngày rước, đường làng đông người, có đoạn qua bến sông trơn, có đoạn qua cổng chợ hẹp, ai mệt phải báo ngay để người dự bị thay vai, tuyệt đối không cố tới lúc khuỵu xuống làm nghiêng kiệu. Ông nói chậm, rõ, và bắt từng người nhắc lại vị trí của mình.
Giữa buổi, Hằng ghi vào sổ hội: ngày mười chín tháng Chạp, hạ kiệu kiểm đòn, nêm lại một mối mộng đòn chính và một chốt đòn ngang bằng chày gỗ mít của đình, khiêng thử một vòng sân đạt yêu cầu. Cụ Đức lúc ấy mới tới đình sau khi họp ở xã, nghe Hằng đọc lại thì gật đầu, dặn đội phu đòn giữ sức từ nay tới ngày hội, vì lễ rước ngày Rằm là việc lớn nhất của làng trong tháng Giêng.
Trưa, kiệu được lau lại lần cuối, phủ vải đỏ và đưa về bệ trong nhà ngang. Ông Lực tự tay mang chiếc chày gỗ mít trả về kho. Bà Mận đứng ở cửa kho, nhận chày từ tay ông, kiểm lại rồi treo về đúng vị trí cũ trên vách, cạnh những vật dụng khác của đình. Bà ghi vào sổ kho dòng trả chày, ngày tháng rõ ràng. Với người ngoài, đó chỉ là một chiếc chày gỗ cũ, nặng và mòn. Với ông Lực, đó là vật ông đã cầm nhiều lần trong đời, vừa tay như một phần của bàn tay mình.
Trong lúc nghỉ tay giữa buổi, ban hội ngồi ở hiên nhà ngang uống nước chè và bàn chuyện đường rước. Năm nay đê sông Cầu mới đắp, đoạn đường từ đình ra bến sông rộng hơn trước, nhưng đoạn qua ngõ chợ vẫn hẹp, hai bên là hàng quán dựng tạm ngày hội. Ông Lực lấy que củi vẽ sơ đồ đường rước xuống nền đất sau hiên, chỉ rõ chỗ nào đội kiệu phải hạ thấp đòn, chỗ nào phải đi chậm vì trẻ con chen ra xem, chỗ nào mặt đường lát đá trơn khi có sương. Ông nói tới đâu, các phu đòn trẻ gật đầu tới đó. Cụ Thiệm ngồi bên, bổ sung thêm lệ cũ: khi kiệu qua trước cửa từng nhà có người già yếu trong làng, đội kiệu không dừng lại, nhưng bước chân phải nhẹ và đều, không hô to, để giữ sự yên tĩnh cho người bệnh. Nghe cụ nói vậy, ông Lực thoáng nghĩ tới những ngôi nhà nằm sâu trong các ngõ làng, nơi quanh năm đóng cửa im ắng, nhưng ông không hỏi thêm, vì việc của buổi sáng là kiệu và đòn, và ban hội chưa ai nhắc tới chuyện người bệnh.
Hằng trong lúc ấy ngồi ở bàn ghi sổ, cẩn thận chép lại danh sách đội phu đòn chính thức và đội dự bị. Cô đọc to từng cái tên cho ông Lực duyệt, ông sửa lại hai vị trí vì một người vai trái yếu không nên khiêng đòn đầu, một người mới cưới vợ, nhà có việc riêng vào đúng ngày Rằm, nên chuyển sang đội dự bị. Sự chu đáo ấy làm Đức hài lòng. Anh nói hội làng thành hay bại một nửa là ở lễ rước: kiệu đi ngay ngắn, dân làng nhìn vào sẽ yên tâm cả năm. Ông Lực nghe, không đáp lời to tát nào, chỉ lấy khăn lau lại mặt đòn lần nữa, như thể mỗi lời dặn về ngày Rằm đều phải được giữ bằng chính đôi tay mình.
Đến đầu giờ chiều, khi kiệu đã yên vị trên bệ, ban hội còn kiểm thêm trống, chiêng và cờ hiệu dùng trong lễ rước. Mặt trống được thử, tiếng trống trầm và vang trong nhà ngang. Ông Lực đứng nghe, nhớ lại bao mùa hội đã qua: tiếng trống ấy, tiếng chiêng ấy, và vai ông dưới cây đòn nặng, mồ hôi thấm áo, chân bước đều qua sân đình đông người. Ông đã bảy mươi mốt tuổi, biết sức mình không còn như trước, nhưng bước chân ông vẫn vững, và ban hội vẫn tin ông ở vị trí đòn đầu. Niềm tin ấy là thứ ông giữ gìn hơn cả sức khỏe của mình.
Chiều hôm ấy, khi ban hội ra về, ông Lực còn nán lại sân đình một mình. Ông ngẩng lên nhìn mái đình. Con mèo trắng vẫn nằm trên góc đao, ngủ say trong hốc ngói, không hề bị tiếng gõ chày, tiếng hô nhịp khiêng kiệu hay tiếng người cười nói suốt buổi sáng làm cho tỉnh giấc. Đốm đỏ giữa trán nó nằm im trong nắng chiều yếu ớt. Ông nhìn nó một lúc, rồi quay đi khóa cổng đình, nghĩ rằng mùa hội năm nay, như mọi năm, sẽ bắt đầu bằng kiệu, bằng đòn, bằng những công việc quen thuộc mà ông đã làm suốt gần nửa đời người.
Trên đường về, ông ghé qua nhà, đặt hộp đồ nghề lên chạn bếp và rửa tay chân ở giếng. Vợ ông đã mất từ lâu, nhà chỉ còn ông với gian bếp nhỏ và bàn thờ gia tiên. Hằng ở với ông, tối ấy cô mang sổ hội về nhà kẻ lại cho sạch những dòng ghi vội ở đình. Cô hỏi ông có mệt không sau một buổi khiêng thử kiệu. Ông bảo vai hơi mỏi nhưng lòng thì yên, vì mộng đòn đã khít, kiệu đã vững, và một mùa hội nữa lại sắp bắt đầu đúng lệ. Ngoài ngõ, tiếng trẻ con gọi nhau í ới, tiếng dao thớt từ các nhà chuẩn bị bữa tối vang lên trong rét, và làng An Bài chìm dần vào buổi chiều cuối năm bình thường như bao buổi chiều khác, chờ ngày mai lại mở cổng đình.