THẦN CÙ DƯỚI CHÙA CẦU HỘI AN - Chương 25: Chó khỉ hai đầu cầu

Ngày Thứ Hai 14/12/2026, Phạm Ngọc Linh bắt đầu buổi sáng tại trụ sở Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An bằng một việc cô đã hẹn với chính mình từ…

Nội dung chương

Ngày Thứ Hai 14/12/2026, Phạm Ngọc Linh bắt đầu buổi sáng tại trụ sở Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An bằng một việc cô đã hẹn với chính mình từ tối hôm trước. Trên bàn làm việc của cô là biên bản ghi lời kể của ông Thọ tại gian thờ, vừa được đánh máy xong trong đêm. Bên cạnh biên bản là bộ hồ sơ di tích Chùa Cầu mà cô đã tra cứu nhiều lần trong tuần qua. Hôm nay cô không tra hồ sơ để tìm vật dưới lạch nữa. Hôm nay cô tra hồ sơ để tìm hai vật vẫn đang ở ngay trên mặt cầu, ở hai đầu cầu, nơi mọi người đi qua đều nhìn thấy mà ít ai hỏi tới.

Hai pho tượng. Thần Chó ở một đầu cầu. Thần Khỉ ở đầu cầu còn lại. Cả hai đều bằng gỗ mít.

Linh mở tập hồ sơ ảnh hiện trạng của Chùa Cầu qua các đợt kiểm kê. Ảnh chụp hai pho tượng xuất hiện đều đặn trong mọi đợt: đợt nào cũng chụp chính diện, chụp nghiêng, chụp phần bệ. Phần ghi chú đi kèm ảnh thì đợt nào cũng ngắn giống nhau. Tượng gỗ, sơn thếp mòn, niên đại gắn với thời điểm dựng cầu, tình trạng bảo quản ổn định. Chỉ có vậy. Không một dòng nào trong hồ sơ giấy giải thích vì sao một cây cầu lại cần một con chó ở đầu này và một con khỉ ở đầu kia. Trong nhiều năm, hai pho tượng được ghi chép như một phần trang trí mang tính biểu tượng của di tích, và phần ghi chép dừng lại ở đó.

Cô mở tiếp tập hồ sơ lịch sử dựng cầu. Phần này cô đã đọc từ ngày 08/12, ngày cô tra ra lời dặn miệng của các đời thợ giữ cầu. Trong tập hồ sơ có một dữ kiện được chép đi chép lại qua nhiều tài liệu, tới mức người đọc quen mắt dễ lướt qua. Cây cầu khởi công vào năm Thân. Cây cầu hoàn thành vào năm Tuất. Năm Thân là năm con khỉ. Năm Tuất là năm con chó. Hai con vật của hai năm mở đầu và kết thúc việc dựng cầu cũng chính là hai con vật đang ngồi ở hai đầu cầu.

Linh đặt biên bản lời kể của ông Thọ bên cạnh trang hồ sơ đó. Tối qua, khi kể về lệ của cây cầu, ông Thọ đã nhắc lại điều ông từng nói với ông Năm ở gian thờ ngày 08/12. Cầu khởi công năm Thân và hoàn thành năm Tuất. Đầu cầu phía khởi công đặt tượng Thần Khỉ. Đầu cầu phía hoàn thành đặt tượng Thần Chó. Ngày đó Linh nghe câu chuyện ấy trong một buổi sáng bận rộn của công trường, và cô ghi nó vào sổ như một chi tiết văn hóa của di tích. Hôm nay, sau đêm kiếm bật và sau buổi ghi chép tối qua, cô đọc lại câu chuyện ấy bằng con mắt khác hẳn.

Hai pho tượng không phải trang trí. Chúng trấn ở hai đầu cầu như hai mốc giữ trục. Một đầu giữ thời khắc bắt đầu. Một đầu giữ thời khắc hoàn thành. Cả cây cầu là một thanh kiếm nằm ngang qua lạch, và một thanh kiếm muốn cắm yên vào đúng một điểm qua nhiều thế kỷ thì hai đầu của nó phải được giữ không lệch trục. Các cụ không có ngôn ngữ của trắc đạc và kết cấu như công trường hôm nay. Các cụ dùng hai pho tượng gỗ mít, đặt ở hai đầu, gắn với hai năm Thân và Tuất, để đánh dấu điều mà đời sau phải giữ: trục của cây cầu không được xê dịch, vì điểm cắm ở giữa lạch không được phép lệch khỏi huyệt của nó.

Linh ngồi yên với nhận định đó một lúc lâu. Cô là cán bộ di sản. Nghề của cô dạy cô phân biệt rất rõ ba loại câu chữ: dữ kiện đo được, hồ sơ chép lại, và lời kể truyền miệng. Nhận định về hai pho tượng không thuộc hẳn vào loại nào trong ba loại đó. Nó nằm ở chỗ giao nhau của cả ba. Hồ sơ chép năm Thân và năm Tuất. Lời kể của dòng thợ giữ cầu nói tượng trấn hai cửa thời khắc. Dữ kiện đo được của tuần này nói điểm cắm ở giữa lạch là có thật, và nó vừa bị rút lên. Ba đường đó gặp nhau tại hai pho tượng đang ngồi ở hai đầu cầu.

Cô quyết định viết nhận định này vào hồ sơ giám sát bằng một văn bản bổ sung, ghi rõ nguồn của từng phần. Phần nào là hồ sơ giấy, cô ghi số tập và số trang. Phần nào là lời kể của ông Thọ, cô ghi số biên bản của tối 13/12. Phần nào là suy luận giám sát của chính cô, cô ghi rõ đó là nhận định của cán bộ giám sát, chờ đối chiếu thêm. Cô không viết quá một chữ so với những gì mình có căn cứ. Nhưng cô cũng không viết thiếu đi điều mà ba nguồn cùng chỉ vào.

Buổi chiều, Linh mang văn bản bổ sung xuống Chùa Cầu để làm phần việc còn lại: kiểm tra vị trí thực tế của hai pho tượng sau trận rung. Cô đi cùng một cán bộ kỹ thuật của Trung tâm và ông Năm, người trông coi cầu. Chùa Cầu vẫn khóa cửa. Giàn giáo hai bên thân cầu còn nguyên sau đêm bão, chỉ phần giàn giáo quanh mố dưới lạch là mất.

Đầu cầu phía đông, tượng Thần Khỉ vẫn ngồi trên bệ của nó dưới lớp bạt che. Ông Năm gỡ bạt theo đúng quy cách Linh dặn ngày đầu công trường: lót vải mềm còn nguyên, dây buộc bằng dây dù, không một sợi dây thép nào siết lên thân tượng. Cán bộ kỹ thuật đo lại vị trí bệ tượng theo các mốc sơn đánh dấu từ đợt kiểm kê gần nhất. Bệ không xê dịch. Thân tượng không nứt thêm. Lớp sơn thếp mòn ở vai tượng là vết mòn cũ, đối chiếu ảnh hồ sơ thì không khác một chi tiết nào.

Đầu cầu phía tây, tượng Thần Chó cũng vậy. Bệ tượng nằm đúng vị trí theo mốc sơn. Một đường nứt nhỏ trên tường cầu gần bệ đã được đánh dấu riêng và ghi chú là nứt tường, không liên quan tới vị trí tượng. Ông Năm đứng cạnh Linh, nhìn hai đầu cầu một lượt rồi nói khẽ.

- Hai ông gác ở hai đầu còn nguyên. - Ông nói. - Chỉ có ở giữa là trống.

Linh ghi câu nói đó vào sổ tay của mình, rồi tự dịch nó sang ngôn ngữ hồ sơ trong đầu. Hai đầu trục còn nguyên vị trí sau trận rung năm độ. Phần giữa của trục, tức là cọc kiếm dưới mố, đã bị rút khỏi điểm cắm. Cây cầu kiếm mất phần lưỡi của nó, trong khi hai đầu giữ trục của nó vẫn đứng yên đúng chỗ các cụ đặt. Đó vừa là tin mừng duy nhất của tuần này, vừa là lời nhắc rõ nhất về việc phải làm tiếp theo. Nếu hai đầu đã lệch, việc trả lưỡi về chỗ cũ sẽ khó gấp nhiều lần. Nay hai đầu còn nguyên, điểm cắm cũ vẫn còn một trục để đối chiếu mà tìm lại.

Trước khi rời cầu, Linh yêu cầu cán bộ kỹ thuật chụp lại toàn bộ ảnh hiện trạng của hai pho tượng trong ngày 14/12. Mỗi tượng chụp chính diện, chụp nghiêng và chụp phần bệ kèm thước đo. Cô nói rõ lý do ghi vào sổ ảnh: bộ ảnh này là mốc đối chiếu đầu tiên sau sự cố, dùng cho mọi lần kiểm tra về sau. Nếu sau này có ai hỏi hai tượng có xê dịch trong trận rung hay không, hồ sơ phải trả lời bằng ảnh và số đo của đúng ngày hôm nay, không trả lời bằng trí nhớ. Ông Năm nghe vậy thì gật đầu. Ông nói người coi cầu như ông cũng chỉ trông bằng mắt quen, mà mắt quen tới lúc cần giấy tờ thì không thay được một tấm ảnh có ghi ngày tháng.

Trên đường về trụ sở, Linh ghé qua bờ lạch nhìn xuống mố trụ. Nước hôm nay đã trong hơn mấy ngày trước một chút, nhưng vẫn không nhìn thấy đáy. Cô nghĩ về bộ hồ sơ Chùa Cầu dưới tay mình. Trong một tuần, bộ hồ sơ đó đã nhận thêm những trang mà nhiều thập kỷ trước nó không có. Biên bản hiện trường về một vật lạ đã thành biên bản về cọc kiếm. Sổ trực trạm quan trắc đã ghi một trận chính và một dư chấn. Tối qua, hồ sơ nhận thêm lời kể trọn vẹn của dòng thợ giữ cầu. Hôm nay, hồ sơ nhận thêm văn bản về hai pho tượng ở hai đầu cầu.

Cô về tới trụ sở lúc trời sập tối và ngồi vào bàn hoàn tất văn bản bổ sung. Ở phần kết luận, cô viết một đoạn ngắn mà cô đọc lại ba lần trước khi ký. Nhận định: hai pho tượng Thần Chó và Thần Khỉ bằng gỗ mít ở hai đầu Chùa Cầu là thành phần cấu thành của hình tượng kiếm trấn, trấn hai cửa thời khắc Thân và Tuất, giữ trục cho thân cầu. Tình trạng sau sự cố 12/12: cả hai còn nguyên vị trí. Phần cần khôi phục của hình tượng nằm ở giữa trục, tại điểm cắm của cọc kiếm dưới mố trụ. Đề xuất: mọi phương án xử lý tiếp theo phải đối chiếu vị trí hai đầu cầu như mốc trục cố định.

Linh ký văn bản, đóng dấu của Trung tâm và xếp nó vào tập hồ sơ giám sát ngay sau biên bản lời kể của ông Thọ. Ngoài cửa sổ trụ sở, phố cổ lên đèn sớm hơn thường lệ vì nhiều nhà ven lạch còn đang sửa sang sau trận rung. Cô xếp hồ sơ lại, khóa tủ, và ghi vào sổ công tác của ngày 14/12 dòng cuối cùng: hồ sơ hai đầu cầu đã khóa, phần giữa chờ phương án.

Hai pho tượng gỗ mít vẫn ngồi ở hai đầu Chùa Cầu trong đêm đó, yên, nguyên vị trí, như đã ngồi qua rất nhiều mùa mưa bão trước đây. Giữa hai pho tượng là thân cầu trống một phần lưỡi. Và dưới thân cầu, trong lòng lạch tối, là cái khe đá trống. Theo cách nói của các cụ, hai pho tượng đã cùng nhau canh giữ trục cắm cho cái khe đó. Chúng canh từ năm Thân khởi công tới năm Tuất hoàn thành. Và chúng còn canh giữ tiếp cho tới tận hôm nay.

Chương khác

Xem thêm