THẦN LONG ĐỖ TRẤN SÔNG TÔ LỊCH - Chương 9: Thư Tịch Về Thần Long Đỗ
Sáng 22/03/2027, lúc 09:00, Phạm Duy Anh và Lê Minh Tuấn ngồi đối diện nhau trong phòng đọc của một thư viện chuyên ngành. Trên bàn là hai bộ thư tịch cổ…
Nội dung chương
Sáng 22/03/2027, lúc 09:00, Phạm Duy Anh và Lê Minh Tuấn ngồi đối diện nhau trong phòng đọc của một thư viện chuyên ngành. Trên bàn là hai bộ thư tịch cổ đã được số hóa và in sao cho giới nghiên cứu mượn đọc. Nguyễn Trọng Nghĩa tới sau ít phút, mang theo cuốn sổ tay riêng đã sờn gáy. Buổi tra cứu này là bước đi mà Duy Anh đã định từ sau vụ cháy máy.
Tuấn mở trước bộ Việt Điện U Linh Tập trên máy đọc của thư viện. Cậu tìm theo mục lục các thần thờ quanh vùng Thăng Long xưa. Duy Anh ngồi bên, tay sẵn sàng ghi chép. Không khí phòng đọc rất yên tĩnh, chỉ có tiếng lật trang và tiếng gõ phím khẽ của vài người đọc khác.
Mục cần tìm hiện ra sau gần một giờ tra cứu chéo giữa hai bộ sách. Cả Việt Điện U Linh Tập và Lĩnh Nam Chích Quái đều chép về một vị thần chủ bản thổ ngự tại vùng đất Long Đỗ. Vị thần đó được gọi là Thần Long Đỗ, còn được thờ với danh xưng Bạch Mã Đại Vương. Nơi phụng thờ chính của thần là Đền Bạch Mã, một trong Thăng Long Tứ Trấn của kinh thành xưa.
Duy Anh đọc chậm từng dòng chữ dịch và đối chiếu với phần nguyên văn mà Tuấn mở bên cạnh. Thư tịch chép rõ thần là chính khí bản thổ của vùng đất này, trấn giữ khu vực sông Tô Lịch và các ngã nước quanh thành. Thần không thuộc loại thủy quái tác oai tác quái trong dân gian. Trái lại, thần được chép là bên bảo hộ đất và người dân vùng Long Đỗ từ rất lâu đời.
Đoạn chép về hình tướng của thần khiến cả hai người phải dừng lại đọc kỹ. Khi hiển linh trong tích xưa, thần xuất hiện giữa mây ngũ sắc cuồn cuộn. Thần khoác cẩm bào thêu rồng phượng, tay cầm cờ tiết, cưỡi ngựa trắng bờm dài. Mỗi lần thần hiện trong tích xưa đều kèm sấm sét và hương thơm lan xa. Tuấn đọc tới đó thì quay sang nhìn Duy Anh, không nói gì nhưng mắt đầy vẻ kinh ngạc.
Ông Nghĩa ngồi bên cạnh gật đầu chậm rãi khi nghe đọc tới đoạn này. Ông nói hình tướng đó ông thuộc từ khi còn trẻ theo học lệ đền. Ông cũng nhắc ngay rằng đây là hình tướng trong thư tịch và trong tích xưa. Không ai được lấy đó làm căn cứ để đoán rằng thần sẽ hiện ra ở sông Tô Lịch trong những ngày này. Sách chép là một việc, việc của người đời nay là một việc khác.
Trước khi đọc sang tích xưa, Duy Anh dành một lúc đối chiếu cách hai bộ sách chép về cùng một vị thần. Việt Điện U Linh Tập chép gọn và trang trọng, thiên về thần tích và lệ thờ. Lĩnh Nam Chích Quái chép dài hơn, thêm nhiều chi tiết kỳ lạ của vùng đất Long Đỗ. Dù văn phong khác nhau, cả hai đều thống nhất ở điểm cốt lõi. Thần Long Đỗ là thần bản thổ của đất này, không phải yêu quái bị ai trấn áp.
Ông Nghĩa nói sự thống nhất đó rất quan trọng với người làm hồ sơ. Khi hai nguồn xưa độc lập cùng chép một ý, ý đó mới đủ sức đứng làm dữ kiện thư tịch. Còn những chi tiết chỉ một sách chép, người nghiên cứu phải ghi rõ nguồn và giữ thái độ dè dặt. Duy Anh ghi nguyên tắc này vào đầu bản tóm tắt của mình để người đọc hồ sơ sau này hiểu cách anh làm việc.
Tuấn tra thêm mục lục các đền thuộc Thăng Long Tứ Trấn để đặt Đền Bạch Mã vào đúng hệ thống. Cậu đọc được rằng bốn đền trấn giữ bốn hướng của kinh thành xưa, mỗi đền thờ một vị thần bản thổ riêng. Đền Bạch Mã nằm trong hệ thống đó với vị thần chủ là Thần Long Đỗ. Dữ kiện này giúp hồ sơ dự án hiểu đúng tầm vóc của ngôi đền mà dự án có thể phải tìm tới về sau.
Phần tiếp theo của thư tịch kể tích Cao Biền, một nhân vật lịch sử từ phương Bắc sang cai trị vùng đất này thời xưa. Theo tích, Cao Biền đắp La Thành và lập đàn chôn nhiều sắt đồng để yểm bùa, hòng trấn áp long mạch của đất Long Đỗ. Thần Long Đỗ hiển linh giữa mây ngũ sắc, sấm sét giáng xuống đánh nát vụn khối yểm của Cao Biền. Cao Biền kinh hãi trước sức thần bản thổ, bèn lập đền thờ thần ngay tại vùng đất đó.
Duy Anh ghi chép tích này vào một mục riêng trong sổ, đóng khung rõ ràng là chuyện xưa kể lại trong thư tịch. Anh ghi thêm dòng chú thích của chính mình ngay dưới tích. Tích kể về thần phá yểm bùa ngoại bang thời xưa. Nó không nói gì về một trụ đồng nằm dưới sông Tô Lịch thời nay. Hai việc ở hai thời khác nhau, không được tự ý nối vào nhau.
Duy Anh đọc lại đoạn chép về tích xưa một lần nữa và gạch chân hai ý quan trọng nhất. Ý thứ nhất là khối yểm của Cao Biền bị phá bởi chính thần bản thổ, không phải bởi tay người. Ý thứ hai là sau khi phá yểm, Cao Biền lập đền thờ thần chứ không hề để lại vật gì dưới sông cho người đời sau. Hai ý này càng cho thấy tích xưa và trụ đồng hiện tại là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau.
Tuấn tìm thêm được một đoạn ngắn chép về lệ thờ ở Đền Bạch Mã qua các thời kỳ. Đoạn chép nói người coi đền giữ lệ rất nghiêm, đồ thờ được lau rửa theo mùa bằng nước thơm. Duy Anh đánh dấu đoạn này để sau này tìm hiểu kỹ hơn nếu cần tới phía đền. Lúc này anh chỉ ghi nhận nó như một dữ kiện phụ về lệ thờ, chưa nối với bất cứ việc gì ở công trường.
Buổi trưa, ba người nghỉ tay và ăn cơm ở căng tin nhỏ của thư viện. Tuấn vẫn còn hào hứng với những gì vừa đọc được. Cậu hỏi Duy Anh liệu trụ đồng dưới sông có liên quan gì tới tích thần phá yểm hay không. Duy Anh trả lời dứt khoát rằng chưa có dữ kiện nào cho phép nối hai việc đó với nhau.
- Việc của mình hôm nay là khóa lại những gì sách đã chép về thần. Thần là chính khí bản thổ, thờ ở Đền Bạch Mã, thuộc Thăng Long Tứ Trấn. Chấm hết ở đó. Trụ dưới sông là việc khác, phải tra bằng hồ sơ của chính nó.
Ông Nghĩa nghe Duy Anh nói vậy thì gật đầu hài lòng. Ông nói người làm nghiên cứu sợ nhất là thấy một tích hay rồi gán cho mọi vật lạ mình gặp. Ông đã chứng kiến nhiều vật cổ bị hiểu sai chỉ vì người đời sau vội vàng như thế. Ông dặn hai thầy trò giữ đúng cách làm chậm rãi này, dù công trường có giục tới đâu.
Tuấn hỏi thêm ông Nghĩa về vùng đất Long Đỗ trong các sách xưa. Ông Nghĩa giải thích đó là tên gọi cũ của một vùng đất rộng quanh khu vực sông Tô Lịch ngày nay. Nhiều địa danh trong tích xưa không khớp hoàn toàn với địa giới hành chính hiện tại. Vì vậy người nghiên cứu không được lấy tên đất trong sách ra áp thẳng lên bản đồ thi công. Phải đối chiếu từng lớp một, chậm mà chắc.
Duy Anh nghe vậy và liên tưởng ngay tới khoảng trống trong hồ sơ đáy sông của dự án. Đất Long Đỗ xưa và đoạn ngã ba nay có thể chồng lấn lên nhau ở nhiều điểm. Nhưng chồng lấn địa danh không đồng nghĩa với việc mọi vật dưới sông đều thuộc về tích xưa. Anh tự nhắc mình giữ ranh giới đó thật rõ trong mọi văn bản sắp viết.
Trên đường từ phòng đọc xuống căng tin lúc trưa, Tuấn kể rằng cậu đã tìm thử trong các mục lục số hóa từ khóa về trụ đồng ở sông Tô. Không mục lục nào cho kết quả trực tiếp như vậy. Duy Anh nói kết quả trống cũng là một dữ kiện. Nó cho thấy hướng tra cứu tiếp theo phải mở rộng sang hồ sơ địa phương và bia đá ở các đền quanh vùng, thay vì chỉ dựa vào hai bộ thư tịch lớn.
Chiều hôm đó, Tuấn ở lại thư viện sao chụp toàn bộ các trang liên quan. Duy Anh ngồi viết bản tóm tắt thư tịch để đưa vào hồ sơ dự án. Bản tóm tắt của anh chỉ gồm ba phần ngắn gọn. Phần một là thân thế của Thần Long Đỗ theo thư tịch. Phần hai là tích Cao Biền ở mức chuyện xưa kể lại. Phần ba là một dòng kết luận duy nhất, ghi rằng chưa có thư tịch nào trong buổi tra cứu nhắc tới trụ đồng ở ngã ba sông.
Trước khi ba người rời thư viện, ông Nghĩa gọi Duy Anh lại ở hành lang. Ông nhìn bản tóm tắt trên tay anh, đọc lướt qua rồi nói một câu dặn rất rõ ràng. Câu dặn đó Duy Anh ghi nguyên văn vào cuối bản tóm tắt ngay trong buổi chiều.
Duy Anh cất bản tóm tắt vào cặp và nghĩ về buổi họp sắp tới ở công trường. Anh biết Huy sẽ hỏi anh một câu rất thẳng, rằng sách xưa có giúp được gì cho việc xử lý trụ hay không. Câu trả lời trung thực của anh sẽ là chưa, ngoài việc khóa lại thân thế của vị thần gắn với vùng đất này. Anh chấp nhận câu trả lời đó dù biết nó chưa làm ai ở công trường hài lòng.
Ông Nghĩa như đọc được ý nghĩ của anh, chỉ vỗ nhẹ vào vai anh một cái. Ông nói hồ sơ đúng dù chậm vẫn hơn hồ sơ nhanh mà sai. Sai một lần ở đầu thì cả dự án phải trả giá nhiều lần về sau. Hai người đi ra cổng thư viện trong lúc nắng chiều chiếu xiên qua hàng cây, giấy sao chụp trên tay Tuấn còn ấm hơi máy.
- Anh nhớ kỹ điều này. Tích Cao Biền là chuyện của người xưa phá yểm ngoại bang. Nó không phải tiền lệ cho việc đụng vào trụ này đâu.