THẦN NGƯ CÁ HÔ Ở VÀM NAO - Chương 17: Cá Chết Nổi Ở Bãi Bồi
Sáng ngày mười bảy tháng mười, trời sáng muộn vì sương dày trên sông Tiền. Ông Thọ thức dậy sau một đêm gần như không ngủ, mắt ông cay vì thao thức nghe…
Nội dung chương
Sáng ngày mười bảy tháng mười, trời sáng muộn vì sương dày trên sông Tiền. Ông Thọ thức dậy sau một đêm gần như không ngủ, mắt ông cay vì thao thức nghe tiếng tời sắt trong đầu. Bà Năm hỏi ông sao mặt mày bơ phờ vậy, ông chỉ nói đêm qua nước lớn làm ông khó ngủ, chớ không nhắc một chữ nào về đêm cào trộm thứ 1 mà ông vừa chứng kiến ở rìa vực. Sự im lặng của ông bắt đầu lan vào trong chính nhà mình ngay từ buổi sáng đầu tiên sau đêm đó.
Khoảng bảy giờ sáng, một người dân chài trong xóm chạy tới nhà ông Thọ, nói ở bãi bồi bờ Đồng Tháp có cá chết nổi dạt vào rất nhiều. Trắng cả một khúc bờ, nhờ ông ra coi giùm xem có phải cá chết vì bệnh hay vì chuyện gì khác trên sông. Bãi bồi bờ Đồng Tháp là dải đất phù sa rộng ở phía bên kia sông so với xóm Bờ Sông. Nơi nước xoáy nhẹ của vực Vàm Nao thường đẩy mọi thứ trôi từ miệng vực dạt vào: rong, bèo, gỗ mục, và cả cá chết sau những đêm sông có biến động. Ông Thọ nghe tin thì lòng ông chùng xuống ngay, vì ông đã đoán trước được nguyên nhân trước cả khi ra tới bãi.
Ông cùng người dân chài chèo ghe qua sông. Tới bãi bồi, cảnh tượng trước mắt làm cả hai người im lặng. Dọc theo mép nước của bãi bồi, cá chết nằm thành một vệt dài: phần lớn là cá nhỏ, cá linh, cá mại, cá lòng tong, thân cá trắng nhợt, mắt đục, một số con còn dấu vết bị xích sắt và bùn đáy làm trầy xước hai bên thân. Giữa đám cá nhỏ có vài con cá vừa, bụng trương lên, mang cá dính đầy bùn đen có mùi sắt rỉ. Không khí ở bãi bồi sáng nay có mùi tanh nồng của cá chết lẫn mùi bùn bị xới tung từ đáy sông, một thứ mùi mà người đi sông lâu năm chỉ ngửi một lần là biết đáy sông vừa bị cày xới dữ dội.
Chị Dương Thị Út đã có mặt ở bãi bồi trước ông Thọ một lúc. Chị đi cùng một cán bộ xã, tay cầm máy ảnh nhỏ và cuốn sổ ghi nhận hiện trường. Chị đang chụp lại từng đoạn vệt cá chết, đo chiều dài vệt cá bằng bước chân, ghi số lượng ước tính vào sổ. Thấy ông Thọ tới, chị gọi ông lại gần, nhờ ông coi giùm nguyên nhân bằng kinh nghiệm nghề sông của ông. Vì chị nói thẳng là cá chết hàng loạt ở bãi bồi sát miệng vực như vậy không phải là chuyện cá bệnh thông thường trong mùa nước nổi.
Ông Thọ quỳ xuống mép nước, tay ông lật nhẹ lớp bùn non trên mặt bãi bồi ra. Dưới lớp bùn non mỏng manh đó. Ông chỉ cho chị Út thấy một vệt cày sắt dài và sâu chạy song song với mép nước ở vùng nước nông sát bãi: đáy sông ở đó bị xích sắt và dàn lưới cào kéo lê qua, để lại những đường rãnh đều đặn. Sâu hoắm, hai bên rãnh là bùn bị đùn lên thành gờ. Ông lấy một con cá chết lên tay, chỉ cho chị coi những vết trầy song song trên thân cá, vết do mắt lưới thép dày và xích sắt gây ra khi cá bị quét qua đáy.
- Đây không phải lưới của dân xóm. - Ông Thọ nói rõ ràng, giọng ông chắc chắn trước mặt chị Út và cán bộ xã. - Dân xóm dùng lưới gai, lưới thưa, chài tay, câu tay, không ai có dàn lưới nào cày đáy sông thành rãnh sâu như vậy được. Vệt cày này là của lưới cào sắt mắt dày, gắn xích sắt hai đầu, kéo bằng máy tời lớn trên ghe sắt. Cá chết ở đây là cá bị đường cào đêm qua quét qua ở vùng nước gần vực, choáng vì bùn và xích, chết rồi theo dòng xoáy nhẹ dạt vào bãi bồi sáng nay.
Ông nói câu đêm qua một cách tự nhiên, vì trong đầu ông, đêm qua là đêm mười sáu tháng mười, đêm cào trộm thứ 1 mà ông đã ghi vào sổ tay. Nhưng ông không nói thêm rằng ông đã tận mắt chứng kiến đường cào đó từ ghe nhỏ ở gốc bần, không nói ông biết chính xác ghe nào, mấy giờ, ở vị trí nào trên rìa vực. Ông chỉ nói phần kết luận nghề nghiệp mà bất cứ thợ già nào nhìn vệt cày và cá chết cũng phải kết luận được, giữ lại phần nhân chứng trực tiếp cho riêng cuốn sổ tay của mình. Sự phân biệt đó, nói kết luận mà giấu nhân chứng, là một ranh giới mong manh mà ông Thọ tự vạch ra cho mình trong buổi sáng nay, và chính ông cũng biết nó mong manh tới mức nào.
Chị Út ghi nhận lời của ông vào sổ hiện trường, ghi rõ người xác nhận là ông Huỳnh Văn Thọ, thợ già ở xóm Bờ Sông, ngày mười bảy tháng mười. Chị chụp lại vệt cày sắt dưới lớp bùn non theo hướng dẫn vị trí của ông, chụp lại những con cá có vết trầy song song rõ nhất. Và lập một bản ghi nhận hiện trường cá chết đầu tiên trong mùa nước này ở bãi bồi bờ Đồng Tháp. Trong bản ghi nhận, chị viết nguyên nhân sơ bộ là do hoạt động cào sắt trái phép ở vùng nước gần vực Vàm Nao, chưa xác định được ghe vi phạm cụ thể, cần tiếp tục tuần tra và thu thập chứng cứ.
- Ông Thọ, ông có nghi ghe nào không. - Chị Út hỏi riêng ông khi cán bộ xã đã đi ra đầu bãi đo vệt cá. - Ở bến này, ghe nào có đủ máy tời và dàn lưới cào sắt để cày được vệt sâu như vậy, ông là người rành nhất, ông nói thiệt với con đi.
Ông Thọ im lặng một lúc lâu, nhìn mặt sông đang cuộn nhẹ ngoài bãi bồi. Ông biết câu trả lời đúng chỉ có một: ghe cào sắt hai mươi tấn của Lê Văn Hùng, chiếc ghe duy nhất ở bến này có dàn lưới thép và máy tời đủ sức cày vệt rãnh đó. Nhưng nói ra câu đó sáng nay đồng nghĩa với việc thừa nhận mình phải làm nhân chứng chính thức, phải đối mặt với Hùng, phải cuốn gia đình đang kẹt nợ vào một vụ việc quản lý lớn ngay giữa mùa nước. Ông chọn một câu trả lời lưng chừng, đúng sự thật về mặt ngư cụ nhưng tránh né về mặt danh tính.
- Ở bến Vàm Nao lúc này, ghe có dàn lưới cào sắt mắt dày thì chị đã thấy hôm chị xuống bến rồi. - Ông nói chậm rãi. - Tôi chỉ xác nhận vệt cày này là của lưới cào sắt, còn việc xác định ghe nào cào đêm qua là việc của cơ quan tuần tra, phải bắt tại chỗ hoặc có chứng cứ rõ hơn mới kết luận được, chị Út à.
Chị Út nhìn ông một cái nhìn dài, như chị hiểu ông đang giữ lại điều chưa nói, nhưng chị không ép. Chị đóng sổ ghi nhận lại, nói chị sẽ báo cáo hiện trường này về huyện, đề xuất tăng tuần tra ban đêm ở rìa vực trong những đêm tới. Và nhờ ông nếu bà con trong xóm có nghe thấy tiếng tời lạ ban đêm thì báo ngay cho trạm bến, đừng để tới sáng cá chết nổi lên bãi bồi rồi mới hay. Ông Thọ gật đầu nhận lời một cách khái quát, lòng ông nặng trĩu vì ông chính là người đã nghe thấy tiếng tời lạ ban đêm rõ nhất ở vùng này, và ông đã không báo.
Buổi trưa, bà con trong xóm cùng cán bộ xã gom cá chết ở bãi bồi lại để xử lý, tránh để cá thối làm ô nhiễm nguồn nước của cả vùng. Ông Thọ phụ một tay gom cá, tay ông chạm vào từng con cá nhỏ lạnh ngắt, lòng ông nghĩ tới đàn cá đã tản ra nhường đường ở miệng lưới quét hôm mùng bảy. Nghĩ tới vệt cá dạt sạch ở cửa kênh hôm mười bốn, và giờ là vệt cá chết trắng ở bãi bồi hôm nay. Ba hình ảnh đó xếp chồng lên nhau thành một đường thẳng rõ ràng: lưới cào sắt đi tới đâu, cá ở đó hoặc tản loạn, hoặc dạt tránh, hoặc chết nổi. Đường thẳng đó đang tiến dần về phía miệng vực sâu Vàm Nao, và ông Thọ là người duy nhất ở xóm Bờ Sông này nhìn thấy trọn vẹn cả ba điểm của nó tính tới sáng mười bảy tháng mười.
Chiều hôm đó, ông Thọ ghi bổ sung vào sổ tay nghề một dòng ngắn về hiện trường bãi bồi: cá chết dạt vào sáng mười bảy tháng mười. Vệt cày sắt dưới bùn non được cán bộ ghi nhận, bản ghi nhận hiện trường đầu tiên của mùa đã lập, chưa xác định ghe vi phạm. Ông ghi xong thì cất sổ đi, tự nhủ rằng ít nhất từ hôm nay, dấu vết của đêm cào trộm thứ 1 đã không còn chỉ nằm trong cuốn sổ riêng của mình nữa. Mà đã có một bản ghi nhận chính thức của cán bộ thủy sản nằm ở trạm bến, dù bản ghi nhận đó chưa chỉ được tên chiếc ghe nào. Ý nghĩ đó làm ông nhẹ đi một phần rất nhỏ, nhưng phần còn lại trong lòng ông vẫn nặng nguyên. Vì ông biết người duy nhất nối được bản ghi nhận ở bãi bồi này với chiếc ghe cào ở bến kia bằng một lời khai nhân chứng chính là mình, và mình đã chọn chưa nói. Trên ghe chèo về xóm, người dân chài đi cùng còn nói một câu làm ông nhớ mãi: cá chết nổi một lần thì xóm còn gom kịp. Chớ cá chết nổi tới lần thứ hai, thứ ba ngay trong một mùa nước thì cả vùng này sẽ mất ăn lâu dài. Ông Thọ nghe mà không đáp, chỉ nhìn về phía miệng vực đang khuất dần sau làn sương trưa, thấy trách nhiệm của sự im lặng trong lòng mình lại nặng thêm một tầng nữa.