THẦN NGƯ CÁ HÔ Ở VÀM NAO - Chương 14: Hùng Thử Lưới Ở Cửa Kênh
Chiều ngày mười bốn tháng mười, ông Thọ đang đứng trên bờ đất cao ở cửa kênh ngoài vực Vàm Nao. Tay cầm cuốn sổ tay nghề cũ và cây bút chì, thì ông nghe…
Nội dung chương
Chiều ngày mười bốn tháng mười, ông Thọ đang đứng trên bờ đất cao ở cửa kênh ngoài vực Vàm Nao. Tay cầm cuốn sổ tay nghề cũ và cây bút chì, thì ông nghe tiếng máy ghe cào nổ lớn từ phía bến. Ông nhìn ra mặt nước, thấy chiếc ghe cào sắt hai mươi tấn của Hùng đang chậm rãi rời bến, mũi ghe hướng về phía cửa kênh, không phải hướng ra giữa vực sâu. Trên sàn ghe, Nguyễn Văn Tân đứng ở trụ tời, tay đặt trên cần điều khiển, còn Hùng đứng ở mũi ghe, tay cầm bộ đàm, mắt nhìn về phía cửa kênh như đang tính toán một đường đi đã định sẵn trong đầu.
Cửa kênh là vùng nước nông hơn vực nhiều, nơi kênh nhỏ từ phía Đồng Tháp đổ ra sông Tiền, đáy kênh là bùn mềm và cát, cá nhỏ thường tụ ở đây vào buổi chiều để ăn phù du theo nước tràn. Đây không phải vùng cấm nghiêm ngặt như miệng vực, nhưng nó nằm sát rìa vực, là nơi thử máy, thử lưới an toàn nhất cho một chiếc ghe lớn mới tới vùng nước lạ, vì nếu có sự cố thì ghe vẫn kịp quay đầu ra dòng chính. Ông Thọ hiểu ngay Hùng đang làm gì: hắn thử một đường lưới cào ngắn vào ban ngày, giữa thanh thiên bạch nhật. Với lý do thử máy tời, để vừa kiểm tra dàn lưới thép, vừa dò phản ứng của bà con ở bến và của cán bộ quản lý.
Ghe cào dừng lại ở giữa cửa kênh. Tân cho máy tời quay chậm, dây cáp thép từ từ nhả ra, dàn lưới cào sắt ở đuôi ghe chìm dần xuống mặt nước đục rồi mất hút dưới đáy kênh. Tiếng xích sắt kéo lê dưới bùn nghe rõ tới tận bờ, một thứ âm thanh nặng nề, rít lên từng hồi, khác hẳn tiếng lưới gai mềm mại của nghề xưa chạm nước. Ông Thọ đứng trên bờ, tay ông bất giác siết chặt cuốn sổ tay. Ông đã nghe âm thanh này một lần hôm ghe mới về bến khi người ta thử tời trên cạn. Nhưng nghe nó cày thật dưới đáy sông vào buổi chiều nay là một cảm giác khác hẳn, như nghe một lưỡi cày sắt đang xé toạc lớp da thịt mềm của con sông.
Ghe bắt đầu di chuyển chậm, kéo dàn lưới đi một đường thẳng chừng vài trăm mét dọc cửa kênh. Sau đuôi ghe, mặt nước sủi lên một vệt bùn dài, đục ngầu, cuộn theo hình vòng cung. Cá nhỏ hai bên vệt bùn dạt sạch sang hai phía, nhảy lách tách trên mặt nước, tản ra thành hai cánh mỏng rồi mất hút vào các lạch nhỏ ven bờ. Không một con cá nào ở lại trong đường đi của lưới. Ông Thọ nhìn cảnh đó mà nhớ lại đêm mùng bảy tháng mười, khi đàn cá tránh miệng lưới quét ngoài vực như có vật gì dẫn đường dưới nước. Lần này không có vật gì dẫn đường cả, chỉ có lưới thép cày tới đâu cá hoảng loạn dạt ra tới đó, một sự tản loạn vì sợ hãi chớ không phải vì được dẫn dắt.
Đường cào thử kết thúc nhanh. Tân cho tời kéo lưới lên. Dàn lưới thép trồi lên khỏi mặt nước, nặng trĩu bùn, rong và một ít cá nhỏ đã chết hoặc giãy yếu trong các mắt lưới dày. Hùng đứng ở đuôi ghe nhìn đống cá đó, hắn lắc đầu, rõ ràng không hài lòng với kết quả. Cá ở cửa kênh quá nhỏ, quá ít, không đáng một đường cào của ghe hai mươi tấn. Nhưng mục đích của hắn chiều nay không phải là cá ở cửa kênh. Mục đích là thử máy, thử tời, thử phản ứng của người trên bờ, và cả ba mục đích đó hắn đều đạt được: máy tời chạy trơn tru. Dàn lưới cào xé đáy kênh không vướng mắc, và không một ai từ trạm bến ra ngăn cản một chiếc ghe đang thử máy vào ban ngày ngoài vùng cấm chính thức.
Ông Thọ mở cuốn sổ tay nghề của mình ra. Đây là cuốn sổ ông đã giữ từ những năm còn đi sông, bìa sổ đã mòn, giấy đã ngả vàng ở các mép, bên trong ghi chép đường nước, ngày giờ nước lớn, mùa cá đi qua nhiều năm bằng nét chữ nhỏ, đều, cẩn thận. Ông lật tới một trang trắng ở gần cuối sổ, ghi xuống bằng bút chì: ngày mười bốn tháng mười, giờ chiều, ghe cào sắt của Lê Văn Hùng thả một đường lưới cào thử ở cửa kênh ngoài vực. Lý do nói là thử máy tời, vệt lưới cày bùn dài vài trăm mét, đàn cá nhỏ dạt sạch sang hai bên, cá kéo lên toàn cá nhỏ, không đáng kể. Ông ghi thêm một dòng riêng, gạch chân: đường cào thử này chưa tính là đêm cào trộm, vì nó diễn ra ban ngày, ngoài miệng vực, với lý do thử máy được nói công khai.
Việc ghi sổ của ông Thọ không phải là thói quen vô nghĩa. Người đi sông lâu năm ghi sổ là để nhớ, để đối chiếu, để khi cần thì có ngày giờ cụ thể mà nói, chớ không nói bằng trí nhớ mơ hồ. Ông biết đường cào thử chiều nay là một bước dò đường của Hùng, bước đầu tiên trước khi ghe dám đi xa hơn, sâu hơn, vào ban đêm. Ghi lại ngày giờ của bước đầu tiên này là cách ông tự nhắc mình rằng mình đã thấy, đã biết, và sau này không thể nói rằng mình không hay biết gì về hoạt động của chiếc ghe cào ở vùng nước này.
Hùng cho ghe quay đầu về bến. Khi ghe đi ngang bờ đất cao nơi ông Thọ đứng, hắn nhìn lên bờ, thấy ông già đang cầm sổ tay và bút chì, thì hắn cười lớn, vẫy tay chào như chào một người quen thân thiết.
- Ông Thọ, ông coi ghe tui thử máy đó hả. - Hùng gọi lớn qua tiếng máy ghe. - Tời mới, lưới mới, phải thử cho chắc trước khi chạy chuyến thiệt. Ông thấy đường lưới đi có êm không, ông là người rành nghề, ông cho tui một lời nhận xét đi.
- Lưới của cậu cày bùn sâu quá. - Ông Thọ đáp lớn, giọng ông rõ ràng giữa tiếng máy. - Cửa kênh đáy mềm mà cậu cào một đường là cá dạt sạch, bùn nổi đục cả khúc sông. Vào vực sâu mà cậu cày kiểu này thì đáy vực nát hết.
- Thì vậy mới cần ông chỉ đường cho khéo. - Hùng cười đáp lại, hắn không hề tỏ vẻ khó chịu trước lời chê thẳng của ông. - Người rành đường nước chỉ cho chỗ nào nên cào, chỗ nào nên tránh, thì ghe mới làm ăn lâu dài được. Ông suy nghĩ thêm chuyện lên ghe giùm tui nghen, ông Thọ.
Ghe đi xa dần về phía bến, vệt bùn đục sau đuôi ghe còn loang dài trên mặt nước cửa kênh một lúc lâu mới tan. Tân ở trên ghe nhìn lại về phía bờ một lần, gật đầu chào ông Thọ từ xa, vẻ mặt anh ta không vui cũng không buồn. Chỉ là vẻ mặt của một người thợ máy làm đúng việc chủ ghe giao, thử tời xong thì quay về, chưa nghĩ xa hơn tới chuyện dàn lưới này sẽ đi đâu trong những đêm sắp tới.
Ông Thọ đứng lại trên bờ thêm một lúc, nhìn mặt nước cửa kênh dần trong lại, nhìn đàn cá nhỏ từ các lạch ven bờ từ từ quay lại vùng nước vừa bị cày xới, bơi dè dặt quanh vệt bùn còn sót lại. Ông đóng cuốn sổ tay nghề lại, bỏ vào túi áo, lòng ông nặng thêm một tầng. Đường cào thử ban ngày ở cửa kênh chưa phải là tội, chưa phải là đêm cào trộm, chưa chạm tới miệng vực. Nhưng nó là một lời báo trước rõ ràng nhất: dàn lưới thép đó chạy được, tời đó kéo được, chủ ghe đó đã sẵn sàng, và bước tiếp theo của hắn. Nếu không có gì ngăn lại, sẽ là những đường cào vào ban đêm, ở rìa vực, rồi sâu dần vào miệng vực sâu Vàm Nao trong những ngày nước lớn sắp tới. Ông quay lưng đi về xóm, tay ông vẫn đặt trên cuốn sổ tay trong túi áo, như giữ chặt một bằng chứng đầu tiên vừa được ghi xuống bằng chính nét chữ của mình.
Tối hôm đó về nhà, ông Thọ mở lại cuốn sổ tay nghề dưới ánh đèn dầu, đọc lại dòng ghi chép buổi chiều thêm một lần nữa cho nhớ kỹ. Bà Năm ngồi bên cạnh vá lại chiếc áo cho chồng, thấy ông ghi sổ thì hỏi ông ghi gì mà chăm chú vậy. Ông kể cho bà nghe chuyện ghe cào thử lưới ở cửa kênh, chuyện cá dạt sạch sang hai bên, chuyện Hùng lại nhắc lời mời lên ghe ngay giữa mặt sông. Bà Năm nghe xong, tay bà ngừng vá, bà nói ghe người ta thử máy một lần ở cửa kênh ban ngày thì chưa ai bắt bẻ được gì, nhưng người giữ sổ như ông thì phải giữ cho kỹ. Vì sau này sông có chuyện, cuốn sổ có ngày có giờ của ông sẽ là thứ duy nhất nói lên được sự thật bắt đầu từ lúc nào, bằng đường cào nào. Ông Thọ gật đầu, ông cất cuốn sổ vào chiếc hộp gỗ nhỏ trên bàn thờ, bên cạnh những vật nghề cũ mà ông quý nhất, rồi ông mới đi nghỉ, lòng vẫn còn nghe văng vẳng tiếng xích sắt cào bùn ở cửa kênh buổi chiều.
Sáng hôm sau, khi đi ngang cửa kênh, ông Thọ còn thấy rõ vệt cày dưới lớp nước trong buổi sớm: một đường bùn sẫm màu kéo dài dưới đáy, hai bên là những khoảng cát bị xới tung chưa kịp lắng xuống. Vài người dân chài nhỏ trong xóm chèo ghe ngang cũng chỉ tay xuống đường bùn đó mà bàn tán, nói lưới gì mà cào sâu dữ vậy, cá nào còn dám ở lại khúc này nữa. Ông Thọ nghe bà con bàn tán mà không nói thêm, chỉ lặng lẽ ghi nhớ trong đầu rằng dấu vết của một đường cào thử thôi đã ở lại trên đáy sông qua một đêm chưa phai. Thì những đường cào thiệt vào vực sâu sau này sẽ để lại dấu vết còn nặng nề và lâu dài hơn gấp nhiều lần.