TRÂU VÀNG KIM NGƯU HỒ TÂY - Chương 11: Gia Phả Tổ Nghề Và Chuông Quy Điền
Sáng ngày 16 tháng 08 năm 2026, lúc chín giờ, mưa đã ngớt được hai hôm nhưng sân xưởng đúc họ Nguyễn vẫn còn ướt sũng. Nguyễn Văn Thuần ngồi trong gian…
Nội dung chương
Sáng ngày 16 tháng 08 năm 2026, lúc chín giờ, mưa đã ngớt được hai hôm nhưng sân xưởng đúc họ Nguyễn vẫn còn ướt sũng. Nguyễn Văn Thuần ngồi trong gian nhà ngang của xưởng, trước mặt là chiếc hòm gỗ lim đựng gia phả họ Nguyễn và mấy cuốn sách cũ của làng. Hòm gỗ này ngày thường khóa kín, để trên gác thờ tổ nghề, chỉ mở ra vào ngày giỗ tổ hoặc khi họ tộc có việc lớn. Sáng nay Thuần tự tay bưng hòm xuống, lau sạch lớp bụi mỏng trên nắp, rồi mở khóa bằng chiếc chìa đồng đã mòn vẹt một góc.
Nguyễn Đức Thắng ngồi bên cạnh ông nội, tay cầm cuốn sổ ghi chép và cây bút chì. Thắng hỏi khẽ:
- Ông ơi, gia phả nhà mình chép từ đời nào ạ?
- Từ đời các cụ tổ theo nghề đúc đồng ở đất này. Chữ trong này phần nhiều là chữ Hán và chữ Nôm cũ. Ông đọc được, nhưng đọc chậm. Cháu ngồi ghi lại những chỗ ông đọc ra tiếng, ghi đúng ngày giờ và tên sách cho cẩn thận.
Thuần mở cuốn gia phả bọc vải điều đã sờn. Giấy dó vàng ố, mép giấy giòn, chỉ khâu gáy sách đã lỏng ở nhiều chỗ. Ông lật từng trang rất nhẹ, ngón tay khô và chai sần vì nghề đúc chạm vào giấy như sợ làm rách. Mùi giấy cũ, mùi mực tàu và mùi gỗ lim quyện vào nhau trong gian nhà còn ẩm hơi mưa.
Trang đầu của gia phả chép về tổ nghề của làng đúc đồng Ngũ Xã. Thuần đọc chậm rãi, vừa đọc vừa giảng cho cháu nghe. Theo gia phả, tổ nghề của làng thờ Thánh tổ Nguyễn Minh Không làm tổ sư của nghề đúc đồng. Các cụ xưa truyền rằng người thợ đúc nào của làng cũng phải nhớ ơn Thánh tổ, vì nhờ ngài mà nghề đúc đồng ở đất Thăng Long mới có những pho tượng và những quả chuông nổi tiếng khắp cõi.
Thắng ghi chép thoăn thoắt rồi ngẩng lên hỏi:
- Ông ơi, Thánh tổ Nguyễn Minh Không có phải là Quốc sư đời nhà Lý không ạ?
- Phải. Sách cũ của làng chép ngài là Quốc sư triều Lý, giỏi thuốc, giỏi Phật pháp và cũng là người đứng đầu việc đúc đồng lớn của triều đình khi ấy. Gia phả nhà mình chép thêm một tích rất lạ về ngài. Cháu nghe ông đọc cho kỹ, rồi ghi lại nguyên văn ý chính.
Thuần lật sang mấy trang sau, nơi nét chữ đã nhòe vì ẩm. Ông nheo mắt đọc dưới ánh đèn dầu đặt trên bàn, vì gian nhà ngang sáng nay thiếu ánh sáng. Ngoài sân, tiếng mưa nhỏ giọt từ mái hiên xuống chiếc chum sành nghe đều đều. Thuần đọc:
- Tích chép rằng khi còn trẻ, Thánh tổ sang Bắc triều chữa bệnh cho thái tử nhà Tống. Bệnh của thái tử rất nặng, ngự y bên ấy bó tay. Thánh tổ chữa khỏi bệnh cho thái tử. Vua Tống muốn ban thưởng vàng bạc và cho phép ngài vào kho của triều đình, muốn lấy gì thì lấy làm phần thưởng.
Thắng ngừng bút, tròn mắt nhìn ông nội.
- Rồi ngài lấy gì hả ông?
- Ngài không lấy vàng bạc châu báu. Ngài chỉ xin vào kho đồng, gom đồng đen trong kho cho vào tay áo rồi mang về nước. Cháu nghe cho rõ chi tiết này. Sách chép là tay áo của ngài đựng được rất nhiều đồng đen trong kho, nhiều tới mức người coi kho phải kinh ngạc. Đồng đen là thứ đồng quý, nặng và bền, dùng để đúc những vật lớn của triều đình.
Thuần ngừng đọc, lấy ngón tay di theo dòng chữ cũ như để kiểm lại từng chữ một. Ông nói tiếp với giọng chậm hơn:
- Về tới nước nhà, Thánh tổ dùng số đồng đen ấy đúc thành một quả chuông lớn. Quả chuông ấy được gọi là Chuông Quy Điền. Gia phả chép rõ, Chuông Quy Điền là một trong An Nam Tứ Đại Khí, tức bốn vật báu lớn nhất của nước An Nam xưa.
Thắng ghi lại rồi hỏi:
- An Nam Tứ Đại Khí gồm những gì hả ông?
- Sách của làng chỉ chép tên Chuông Quy Điền là một trong bốn vật báu ấy. Ba vật còn lại sách này không chép kỹ, ông không dám nói liều những điều sách không ghi. Nghề của mình là nghề đúc đồng, nên gia phả chỉ chép kỹ về quả chuông và về Thánh tổ mà thôi.
Thuần nói câu ấy rất nghiêm. Ông vẫn giữ thói quen từ trẻ: sách chép tới đâu thì nói tới đó, sách không chép thì không thêm thắt. Thắng gật đầu, ghi thêm một dòng vào sổ của mình. Ngoài sân xưởng, mấy người thợ đang dọn lại gian mái phụ bị sập sau đêm sấm sét. Tiếng búa gõ, tiếng gỗ kéo và tiếng người gọi nhau vọng vào gian nhà ngang. Thuần nghe tiếng động ấy mà lòng không yên. Gian mái sập vẫn chưa dựng lại xong. Tiền sửa xưởng chưa có. Phe muốn bán chuông trong làng vẫn đang chờ một câu trả lời sau bảy ngày.
Thắng như hiểu được nỗi lo của ông, hỏi nhỏ:
- Ông ơi, tích Chuông Quy Điền này có giúp được gì cho chuyện quả chuông ở sân xưởng nhà mình không ạ?
- Chưa giúp được gì chắc chắn cả. Ông phải nói thật với cháu như thế. Tích này mới chỉ cho mình biết một điều ở mức sách vở. Tổ nghề của làng có liên hệ với Thánh tổ Nguyễn Minh Không. Tiền nhân Ngũ Xã xưa là những người đúc đồng giỏi, từng tham gia đúc những vật lớn cho triều đình. Còn quả chuông ở sân ngoài kia có phải do tiền nhân làng mình đúc hay không, đúc từ đời nào và gửi dưới hồ vì lệ gì, gia phả trang này chưa chép tới.
Thuần lật tiếp mấy trang gia phả. Những trang sau chép danh sách các đời thợ cả của họ Nguyễn, năm sinh năm mất và những việc đúc lớn mà từng đời đã làm. Có đời chép đúc chuông cho chùa làng bên. Có đời chép đúc đỉnh đồng cho đình làng khác. Có đời chỉ chép vỏn vẹn một dòng là năm ấy mất mùa, xưởng đóng cửa nửa năm. Thuần đọc hết những trang ấy mà chưa thấy dòng nào nhắc tới một phôi chuông cất giấu dưới đáy Hồ Tây.
Ông khép cuốn gia phả lại một lúc, ngồi lặng nhìn ra sân. Quả chuông cổ nằm ở sân ngoài dưới tấm bạt che mưa, có hai người của làng thay nhau trông giữ. Từ gian nhà ngang nhìn ra chỉ thấy một góc bạt xanh thẫm và sợi dây thừng buộc chéo qua thân chuông. Thuần nói:
- Gia phả họ mình chép việc của họ mình thôi. Muốn tra lệ của cả làng thì phải đọc thêm sách cũ của làng và sổ lệ ở đình. Chiều nay ông sẽ sang nhà cụ Kính mượn cuốn sách cũ mà cụ giữ. Cuốn ấy chép thần tích của làng và tích về con trâu vàng. Cháu chuẩn bị giấy bút cho sẵn.
- Dạ, cháu chuẩn bị ngay. Ông ơi, còn chuyện bảy ngày của ông Bạo thì sao ạ? Hôm nay đã là ngày thứ hai rồi.
- Thì mình cứ tra cho kịp. Tra được tới đâu thì nói tới đó trước làng. Ông không hứa hẹn điều gì ngoài sức của mình. Nhưng ông cũng không để làng bán một quả chuông chưa rõ lai lịch chỉ vì một cái hạn bảy ngày của người buôn đồng.
Giữa buổi sáng, Phạm Thị Sen ghé xưởng. Trưởng làng đội nón, ống quần còn xắn cao sau khi đi xem đê quai về. Sen đứng ở cửa gian nhà ngang, nhìn chiếc hòm gỗ đang mở trên bàn rồi hỏi:
- Cụ Thuần tra được gì mới chưa? Dân ở ngõ thấp cứ hỏi tôi là bao giờ làng quyết chuyện chuông. Đê quai có hai chỗ nứt dài thêm sau trận mưa vừa rồi. Tôi cũng sốt ruột lắm.
- Tôi mới đọc xong phần gia phả về tổ nghề. Có tích Chuông Quy Điền và Thánh tổ Nguyễn Minh Không, nhưng mới ở mức sách vở của họ tôi. Chưa có dòng nào chép thẳng về quả chuông dưới hồ. Tôi cần đọc thêm sách cũ của làng nữa. Bà Sen cứ nói với bà con là tôi đang tra, có kết quả chắc chắn tôi sẽ báo ngay ở sân đình.
- Cụ tra nhanh giúp làng. Tôi không ép cụ phải kết luận vội. Nhưng làng cần một manh mối gì đó thật chắc, không thì tới ngày hẹn, tiếng nói của phe muốn bán sẽ nặng hơn nhiều.
Sen nói xong thì ra sân xem người trực chuông, dặn hai người trực phải ghi tên bất cứ ai tới gần chuông. Thuần nhìn theo trưởng làng mà thấy rõ sức ép đang dồn lên vai mình. Ông biết uy tín của một người thợ cả như ông không phải là thứ nói ra là cả làng phải nghe theo. Ông phải có giấy tờ, có sách vở, có lệ làng rõ ràng thì lời nói mới có sức nặng.
Buổi trưa, Thuần ăn vội bát cơm với Thắng ngay trong gian nhà ngang để khỏi mất thời gian đi lại. Cơm vừa dọn xuống, ông đã lại mở cuốn sách cũ thứ hai trong hòm. Cuốn này là sách chép tay của làng, bìa bằng giấy bản đã mục ở góc. Thuần mới đọc được mấy trang đầu chép về lệ đúc đồng và ngày giỗ tổ thì trời lại đổ mưa rào. Mưa rào tháng tám đến rất nhanh, nước trút xuống mái ngói nghe rào rào. Thắng chạy ra sân kéo lại tấm bạt che chuông cho kín, rồi quay vào báo với ông nội là chuông vẫn khô, người trực vẫn ngồi dưới mái hiên xưởng.
Thuần gật đầu, nhưng mắt ông vẫn không rời cuốn sách. Ông đọc tới một đoạn chép về Thánh tổ thì dừng lại rất lâu. Đoạn ấy chép rằng Thánh tổ khi đúc Chuông Quy Điền đã chọn ngày lành, lập đàn tế và dặn thợ đúc phải giữ tay sạch, giữ lò sạch. Thuần đọc đoạn ấy hai lần rồi nói với Thắng:
- Cháu ghi thêm dòng này. Người xưa đúc một quả chuông lớn không phải chỉ là việc đổ đồng vào khuôn. Với các cụ, đúc chuông là việc hệ trọng của cả một vùng. Quả chuông nào được đúc ra cũng có nơi thờ, có lệ giữ gìn đi kèm. Không ai đúc một quả chuông vài tạ đồng rồi bỏ mặc dưới bùn vô cớ cả.
- Vậy quả chuông ở sân nhà mình chắc cũng có lệ giữ gìn riêng hả ông?
- Chắc hay không thì phải tìm được giấy tờ mà nói. Ông chỉ suy ra từ lẽ thường của nghề như thế thôi. Suy ra không phải là chứng cứ. Cháu ghi rõ vào sổ là ông nói ở mức suy luận, chưa phải kết luận.
Thắng ghi đúng như lời ông dặn. Buổi chiều, mưa tạnh dần. Thuần xếp lại gia phả và sách cũ vào hòm gỗ theo đúng thứ tự cũ. Ông khóa hòm lại nhưng không bưng lên gác thờ nữa. Ông để hòm ngay trong gian nhà ngang, trên chiếc bàn gỗ gần giường nằm của mình, vì những ngày tới ông còn phải mở ra tra cứu nhiều lần nữa. Ánh chiều xám nhạt lọt qua khe cửa, rọi lên nắp hòm gỗ lim một vệt sáng mỏng. Ngoài sân, tấm bạt che chuông khẽ phập phồng trong gió ẩm, và tiếng nước nhỏ giọt từ mái hiên vẫn rơi đều xuống chum sành chưa ngớt.