TRÂU VÀNG KIM NGƯU HỒ TÂY - Chương 36: Đọc Trọn Tấm Bia Sau Đình

Sáng ngày 10 tháng 09 năm 2026, Nguyễn Văn Thuần thức dậy với cơn sốt đã hạ hẳn, nhưng người vẫn còn mệt rã rời sau một ngày nằm liệt giường. Ông ngồi…

Nội dung chương

Sáng ngày 10 tháng 09 năm 2026, Nguyễn Văn Thuần thức dậy với cơn sốt đã hạ hẳn, nhưng người vẫn còn mệt rã rời sau một ngày nằm liệt giường. Ông ngồi dậy được trên giường, ăn hết một bát cháo nhỏ do Thắng nấu. Đúng chín giờ, Thắng ghé sát giường, đọc lại cho ông nghe kế hoạch của buổi đọc bia hôm nay. Mười giờ sáng, anh cùng cụ Đỗ Văn Kính, trưởng làng Phạm Thị Sen và người bạn Hán Nôm của Thuần sẽ có mặt sau hậu cung đình, nơi tấm bia đá cổ vẫn đứng dưới mái che tạm của làng.

Người bạn Hán Nôm của Thuần tới nhà ông trước giờ lên đình gần nửa giờ. Ông bạn đã ngoài bảy mươi, mắt kém, phải mang theo kính lúp và một chiếc đèn pin nhỏ chuyên dùng để soi chữ khắc trên đá. Hai ông già ngồi ở hiên nhà bàn lại những mảnh chữ đã đọc được từ các lần trước. Họ thống nhất với nhau rằng buổi đọc hôm nay sẽ không dựa vào trí nhớ của các lần đọc cũ. Mọi dòng chữ đều phải đọc lại từ đầu trên mặt bia, bằng cả ảnh chụp và giấy dó, để kết quả cuối cùng đứng độc lập và chắc chắn.

Trước khi đoàn lên đình, Thuần còn gọi Thắng lại dặn riêng một việc về cách giữ giấy tờ. Ông bảo toàn bộ ảnh chụp và bản thấm giấy dó của buổi đọc hôm nay phải được đánh số thứ tự theo đúng vị trí dòng chữ trên mặt bia. Dòng nào ở mặt trước, dòng nào ở hai bên hông bia, phải ghi chú rõ ràng. Sau này làng có đối chiếu lại, người xem chỉ cần nhìn số thứ tự là biết chữ nằm ở đâu trên đá. Thắng gật đầu nhận lời, kiểm tra lại pin máy ảnh và số giấy dó mang theo.

Thuần dặn cháu lần cuối trước khi đoàn lên đình. Ông nói buổi đọc hôm nay phải làm cho trọn, từ dòng đầu tới dòng cuối của tấm bia. Mọi chữ đọc được phải có ảnh chụp và bản thấm giấy dó đi kèm. Mọi chữ chưa đọc được phải đánh dấu rõ ràng, không ai được tự điền vào cho đủ nghĩa. Thắng ghi lại lời dặn, đeo túi đựng máy ảnh và giấy dó lên vai, rồi cùng cụ Kính ra khỏi nhà. Thuần ở lại, ngồi trên chiếc ghế dựa ở hiên, nhìn theo hai ông cháu đi khuất ở đầu ngõ.

Những giờ chờ đợi trong buổi sáng hôm ấy dài hơn bất cứ buổi chờ nào Thuần từng trải qua trong mùa này. Ông ngồi ở hiên nhà, trước mặt là tách trà đã nguội. Tai ông luôn hướng về phía đình làng. Thỉnh thoảng có người làng đi qua ngõ, ghé vào báo cho ông một tin ngắn. Có người nói đoàn đọc bia đã dựng xong giàn đèn sau hậu cung. Có người nói giấy dó đã thấm lên mặt bia, chữ hiện ra rõ hơn hẳn những lần đọc vội trước đây. Thuần nghe từng tin, không hỏi thêm, chỉ bảo người ta quay lại đình phụ việc cho đoàn.

Gần trưa, bà Nguyễn Thị Hoa mang sang cho Thuần một cặp lồng cơm. Bà kể vừa đi qua đình, thấy sau hậu cung đông người mà rất yên lặng. Ai cũng cúi sát vào tấm bia, người cầm đèn, người giữ giấy dó, người ghi chép. Cụ Kính ngồi trên ghế, tay cầm bản sao sổ lệ, đối chiếu từng đoạn một. Bà Hoa nói trông cảnh ấy, bà tin lần này làng sẽ đọc được trọn vẹn những gì các cụ đời trước để lại trên đá.

Đúng hai giờ chiều, Thắng và cụ Kính trở về nhà Thuần, mang theo một tập giấy dó đã thấm chữ, một xấp ảnh chụp và một cuốn sổ ghi chép dày. Sen đi cùng hai người, tay cầm bản chép tay toàn văn tấm bia vừa được nhà Hán Nôm đọc lại và sửa chữa suốt buổi trưa tại đình. Thuần ngồi thẳng dậy trên ghế dựa. Ông bảo Thắng đọc to toàn văn cho cả nhà cùng nghe, đọc chậm, đọc hết, không tóm tắt.

Thắng mở bản chép tay ra, đọc từ dòng đầu tiên. Tấm bia chép rằng vào đời trước, tổ nghề đúc đồng của làng Ngũ Xã đã hợp sức đúc một phôi chuông lớn, theo đúng phép đúc chuông thờ của làng nghề. Phôi chuông đúc xong không treo ở đình, cũng không bán cho bất cứ nơi nào. Các cụ cho người chở chuông ra hồ trong một đêm lặng gió, cất giấu chuông xuống đáy bùn sâu, ở đúng chỗ mà bia gọi là mắt rồng của vùng nước này. Việc cất giấu ấy là để trấn mắt rồng, giữ cho mạch nước của cả vùng ven hồ được yên, đê điều và xóm làng được bình an qua các mùa mưa bão.

Nghe tới đoạn này, Thuần đưa tay ra hiệu cho Thắng dừng lại một chút. Ông hỏi lại về hai chữ mắt rồng trên bia có đúng là chữ gốc trên đá hay không, hay là chữ nhà Hán Nôm suy ra từ nét mòn. Thắng mở xấp ảnh chụp, chỉ vào tấm ảnh chụp cận cảnh phần giữa mặt bia, rồi đặt bản thấm giấy dó tương ứng lên bàn. Trên cả hai, hai chữ ấy hiện ra rõ nét, sâu và đều, đúng như những gì bản chép tay đã ghi. Người bạn Hán Nôm cũng xác nhận qua lời Thắng kể lại rằng đây là đoạn chữ rõ nhất trên toàn tấm bia, không có chỗ nào phải đoán.

Thắng đọc tiếp phần giữa của tấm bia. Phần này chép rõ phôi chuông dưới đáy hồ là vật thờ của cả làng, đời nào cũng phải giữ. Con cháu trong làng không được bán chuông, không được chia đồng của chuông, và tuyệt đối không được nấu chảy chuông trong bất cứ hoàn cảnh nào. Bia cũng chép rằng một khi chuông đã bị động tới, bị đưa khỏi đáy hồ hay bị dời chỗ tùy tiện, mặt hồ sẽ động, mạch nước sẽ không yên, làng phải lập tức làm lễ sửa lại cho đúng lệ cũ.

Phần cuối của tấm bia là phần mà cả nhà Thuần chờ đợi nhất. Bia chép đầy đủ cách làm lễ sửa lại khi hồ động. Bước thứ nhất, làng phải lau thân chuông bằng nước ngũ vị hương lấy từ giếng đình. Bước thứ hai, làng phải làm lễ tạ thần Kim Ngưu ở bờ hồ, tạ ơn thần thú đã canh giữ vùng nước này qua bao đời. Bước thứ ba, làng phải rước chuông về đình làng thờ phụng, từ đó đời đời giữ gìn chuông tại đình, không đưa chuông đi đâu nữa. Dòng cuối của bia nhắc lại một lần nữa lời cấm nấu chảy, viết bằng nét chữ sâu và đậm hơn hẳn các dòng khác.

Thắng đọc xong toàn văn, gian nhà im lặng hồi lâu. Cụ Kính lên tiếng trước. Cụ nói nội dung tấm bia khớp hoàn toàn với cuốn sổ lệ mà cụ giữ trong hòm lệ mấy chục năm nay. Sổ lệ chép việc giữ chuông ở mức lệ làng truyền miệng thành chữ. Tấm bia chép cùng một việc ở mức văn bia của tổ nghề. Hai nguồn đứng cạnh nhau, không vênh nhau một chữ nào về những điều chính: chuông là vật thờ, phải giữ mạch nước, không được nấu chảy, và khi hồ động thì phải lau chuông, làm lễ tạ và thờ chuông tại đình.

Sen nói thêm rằng toàn văn tấm bia đã được ghi lại thành ba bản ngay tại đình trong buổi trưa nay. Một bản làng giữ ở hòm lệ cùng sổ lệ. Một bản giao cho nhà Hán Nôm giữ để đối chiếu về sau. Một bản bà mang về đây trình Thuần. Từ hôm nay, nội dung tấm bia không còn là những mảnh chữ rời rạc mà làng đoán già đoán non nữa. Nó là một văn bản đầy đủ, có ảnh chụp, có bản thấm giấy dó, có chữ ký của những người tham gia buổi đọc.

Thuần cầm bản chép tay toàn văn lên, đeo kính lão, tự đọc lại một lượt từ đầu tới cuối. Tay ông run nhẹ khi lật từng trang. Đọc tới phần cuối, ông dừng lại ở dòng cấm nấu chảy, đưa ngón tay lần theo từng chữ. Ông nói với cả nhà rằng ông đã chờ văn bản này từ ngày đầu tiên nhìn thấy ảnh chuông trong bùn. Bao nhiêu lần tra cứu dở dang, bao nhiêu mảnh chữ rời rạc, bao nhiêu đêm ông giấu sự lo lắng trong lòng, hôm nay đều được trả lời bằng những dòng chữ rõ ràng trên đá của tổ tiên.

Nhưng Thuần cũng nói rõ một điều quan trọng. Văn bản đầy đủ là một chuyện. Việc làng chính thức kết luận và chốt phương án trước toàn dân lại là một chuyện khác, phải làm đúng trình tự. Ông đề nghị Sen triệu tập buổi họp làng vào ngày mai hoặc ngày kia, khi ông đã đỡ bệnh hơn. Tại buổi họp ấy, làng sẽ công bố toàn văn tấm bia, đối chiếu với sổ lệ và mọi hiện tượng đã ghi lại từ đầu mùa, rồi mới đi tới kết luận chung. Sen đồng ý ngay và hứa sẽ sắp xếp buổi họp trong thời gian sớm nhất, đồng thời cho người báo tin mừng này tới các trưởng họ trong chiều nay.

Sen còn cho Thuần biết thêm tình hình ngoài đê trong ngày hôm nay. Nước trong các ngõ thấp đã rút hết từ hôm qua. Đoạn đê tràn đang được gia cố lại bằng đất mới và bao cát, có người của xã giám sát. Các hộ dân ở tạm tại đình đã về nhà gần hết, chỉ còn hai hộ nền nhà thấp ở lại thêm một đêm. Tin ấy làm Thuần yên tâm hẳn. Làng vừa qua được đợt nước tràn, lại vừa đọc trọn được tấm bia, hai việc lớn nối nhau trong cùng một tuần lễ đầy mưa gió.

Thắng gấp bản chép tay lại cẩn thận, cho vào phong bì cùng xấp ảnh chụp mặt bia. Cụ Kính dặn anh cất phong bì vào hòm gỗ trong nhà, chờ ngày mang ra họp làng. Ngoài hiên, nắng chiều đã nhạt dần sau nhiều ngày mưa. Thuần vịn tay Thắng đứng dậy, đi vài bước ra sân cho đỡ mỏi. Ông nhìn về phía đình làng, nơi tấm bia đá vừa được đọc trọn sau bao đời nằm im trong rêu phủ, và nói khẽ với cháu rằng việc của làng từ ngày mai sẽ bước sang một đoạn hoàn toàn khác.

Chương khác

Xem thêm