ÂM BINH ĐÀO KÊNH VĨNH TẾ - Chương 20: Dấu Cuốc Trên Bờ Đất Cũ

Tám giờ mười phút sáng ngày hai mươi lăm tháng mười, nước trên kênh Vĩnh Tế rút nhẹ xuống sau một đêm không mưa. Nước rút để lộ ra một dải bờ đất bồi dài…

Nội dung chương

Tám giờ mười phút sáng ngày hai mươi lăm tháng mười, nước trên kênh Vĩnh Tế rút nhẹ xuống sau một đêm không mưa. Nước rút để lộ ra một dải bờ đất bồi dài ở phía trong khúc cua hiểm mà nhiều ngày nay nước lũ vẫn phủ kín. Lê Quốc Trung dẫn tổ thực địa đi dọc dải bờ đó theo đúng kế hoạch đã chuẩn bị từ buổi họp về bằng chứng vật chất. Đi đầu là Võ Văn Sơn, cổ tay trái còn nẹp chặt và treo bằng dải băng qua vai, tay phải cầm một cây gậy ngắn để gạt cỏ và giữ thăng bằng trên nền đất ướt. Ông đi chậm hơn thường ngày, nhưng mỗi bước đều chắc, và ông là người đầu tiên dừng lại ở đầu dải bờ, giơ cây gậy lên ra hiệu cho cả tổ dừng theo.

- Đất rút kiểu này chỉ được một buổi. - Võ Văn Sơn nói. - Trưa là nước dâng lại, nó phủ hết. Mình có một buổi sáng thôi, làm gì cũng phải làm cho gọn trong buổi sáng này.

Huỳnh Ngọc Mai đi ngay sau Lê Quốc Trung, tay cầm bản sao bản đồ tay đã phóng lớn, thỉnh thoảng lại dừng đối chiếu hướng của dải bờ với tuyến đào cũ được khoanh đỏ trên giấy. Phạm Thanh Hà mang theo túi niêm phong mẫu, thước tỉ lệ và sổ ghi tọa độ. Đỗ Minh Quân mang máy ảnh và máy định vị, đi ở phía sau cùng để chụp toàn cảnh trước khi bất kỳ ai bước vào một khu vực nào. Thạch Văn Kha đi bên cạnh Võ Văn Sơn, phụ ông phát nhẹ những đám cỏ rạp xuống sau mưa, tuyệt đối không đào, không cuốc, không làm xáo trộn mặt đất ngoài việc gạt cỏ bằng tay.

Khoảng đất đầu tiên cả tổ dừng lại là một mặt bờ phẳng, cỏ thấp mọc thưa, mặt đất sau khi nước rút để lại một lớp bùn non mỏng và sáng màu. Thoạt nhìn nó không khác gì mọi quãng bờ bồi khác. Nhưng khi Võ Văn Sơn dùng gậy gạt nhẹ lớp cỏ rạp sang một bên và ánh nắng buổi sáng chiếu xiên xuống mặt đất ướt, Lê Quốc Trung nhìn thấy những vết lõm xếp thành hàng. Chúng là dấu cuốc và dấu xẻng. Không phải một hai dấu rời rạc, mà là nhiều lớp dấu chồng lên nhau. Dấu mới đè lên dấu cũ đã mờ. Cạnh sắc của lưỡi cuốc còn hằn rõ ở những chỗ đất sét chưa bị nước làm nhão. Khoảng cách giữa các dấu đều đặn theo nhịp của người đứng đào đất và hất đất lên bờ theo từng hàng.

Đỗ Minh Quân quỳ xuống, đặt thước tỉ lệ cạnh từng nhóm dấu, chụp ảnh theo đúng quy trình, đọc to số hiệu ảnh và tọa độ cho Phạm Thanh Hà ghi vào sổ. Anh chụp toàn cảnh trước, chụp trung cảnh theo từng hàng dấu, rồi chụp cận cảnh những dấu còn rõ cạnh nhất, trong đó có một dấu xẻng còn in gần như nguyên vẹn chiều rộng của lưỡi xẻng. Ở cuối dấu xẻng đó có một vệt xước dài, như thể lưỡi xẻng đã quệt qua một vật cứng nằm dưới lớp đất mặt rồi trượt đi.

Đi thêm một quãng ngắn về phía hạ lưu, mặt bờ lộ ra một lớp đất khác màu, sẫm hơn và lẫn nhiều mảnh vụn nhỏ. Phạm Thanh Hà đeo găng tay, nhặt lên một mảnh gốm cũ nằm lộ một nửa trên mặt đất, không đào sâu xuống. Mảnh gốm dày, màu nâu đỏ, mặt ngoài còn vệt men sẫm đã bong tróc gần hết, mép vỡ đã mòn tròn theo thời gian chứ không sắc như mép vỡ mới. Cô đặt mảnh gốm lên tấm vải trắng mang theo, chụp ảnh tại chỗ cùng thước tỉ lệ, rồi mới cho vào túi niêm phong riêng, ghi tọa độ và giờ nhặt ngay trên nhãn túi. Gần đó, tổ còn tìm thấy thêm hai mảnh gốm nhỏ hơn cùng loại đất và cùng màu men, nằm rải theo đúng dải dấu cuốc xẻng, như những vật dụng sinh hoạt bị bỏ lại hoặc vỡ ra ngay tại nơi làm việc ngày xưa.

Huỳnh Ngọc Mai lúc này mới trải bản đồ tay xuống một tấm nilon sạch trên bờ, mời Lê Quốc Trung và Võ Văn Sơn cùng cúi xuống đối chiếu. Vị trí dải dấu cuốc xẻng trên thực địa, khi canh theo đình Vĩnh Tế Sơn và khúc cua hiểm, nằm đúng trên tuyến đào cũ được vẽ trên bản đồ. Nó nằm men theo khoanh đất mà bà đã nhận diện là nơi chôn chung của những người đào kênh đã khuất. Bà lấy bút chì ghi thêm lên bản đồ sao vị trí thực địa vừa đo, ghi ngày tháng và chữ ký của mình vào mép giấy, rồi nói chậm rãi, rõ ràng từng ý để Phạm Thanh Hà kịp ghi vào biên bản thực địa.

- Tôi đối chiếu cả vị trí, cả cách xếp lớp của dấu, cả mảnh gốm đi kèm. - Huỳnh Ngọc Mai nói. - Dấu ở đây là dấu của lao động đào đất bằng tay theo tổ, theo hàng, đào và đắp liên tục trong một thời gian dài. Nó không phải dấu của một trận đánh. Nơi đánh nhau người ta để lại hào, lũy, vị trí nấp và vật dụng quân sự. Ở đây không có gì trong số đó. Ở đây chỉ có dấu cuốc xẻng đào kênh xếp lớp, đất đắp bờ và đồ gốm sinh hoạt vỡ. Kết luận của tôi trong biên bản này là dấu tích thuộc về phu đào kênh triều Nguyễn, những người đã đào đoạn kênh này bằng tay, chứ không phải trận địa của lính trận vong.

Võ Văn Sơn gật đầu liên tục khi nghe bà nói. Ông dùng tay phải chỉ dọc theo hàng dấu cuốc gần nhất. Ông kể rằng cách xếp hàng dấu như vậy đúng với cách người xưa tổ chức đào kênh mà ông nội ông từng kể lại. Mỗi tổ phụ trách một khoảnh đất. Họ đào từ dưới lòng lên, hất đất về một phía cố định để đắp bờ. Người sau tiếp vào đúng vị trí của người trước khi đổi ca. Vì vậy, dấu mới chồng lên dấu cũ thành nhiều lớp như tổ đang thấy trên mặt đất sáng nay. Ông nói người đánh nhau không ai đào đất đều tay và đều hàng trong thời gian dài như vậy, chỉ có người làm kênh mới để lại mặt đất thành ra như thế này.

Lê Quốc Trung đứng giữa dải bờ, nhìn hàng dấu cuốc xẻng chạy dài theo tuyến đào cũ, nhìn khoanh đất phẳng ở phía bờ trong, rồi nhìn ra mặt kênh đang chảy mạnh ngoài kia. Từng mảnh rời rạc của nhiều ngày qua bỗng xếp lại thành một hình rõ ràng trong đầu anh. Người nằm dưới lớp phù sa ở hành lang đáy kênh không phải là những người lính chết trận ở một nơi xa nào bị nước cuốn về. Họ là những người phu đã tự tay đào nên chính đoạn kênh này. Họ gồm người Việt và người Khmer làm chung một việc. Họ chết vì chướng khí và vì bờ đất sụp xuống ngay trên công trường đào kênh của chính họ. Rồi họ được chôn chung ở khoanh đất cao gần bờ mà phù sa của nhiều mùa lũ sau này đã bồi lấp đi. Anh nói lại kết luận đó thành lời, chậm và rõ, cho cả tổ cùng nghe và cho biên bản thực địa ghi lại. Anh nói rằng từ hôm nay đội không được phép gọi đoàn để lại dấu hiệu trên đoạn kênh này bằng bất kỳ tên gọi nào lẫn với lính trận vong nữa.

Trước khi tổ bắt đầu niêm phong mẫu, Lê Quốc Trung yêu cầu Huỳnh Ngọc Mai nhắc lại một lần nữa mối liên hệ giữa dải bờ này và tọa độ neo của sà lan, để biên bản không rời rạc thành hai phần riêng lẻ. Huỳnh Ngọc Mai chỉ tay từ dải dấu cuốc xẻng trên bờ, men theo tuyến đào cũ trên bản đồ, tới vị trí khoanh đất chôn chung đã bị phù sa bồi lấp, rồi chỉ tiếp ra mặt kênh nơi sà lan đang neo. Bà nói tuyến đào, bờ đắp và nghĩa trủng cổ là ba phần của cùng một công trường xưa. Người đào ở tuyến này, đất đắp lên bờ này. Người chết được đưa về khoanh đất ngay bên cạnh công trường để chôn chung. Vì vậy, dấu cuốc xẻng tìm thấy sáng nay không đứng một mình. Nó đứng đúng ở vị trí mà một công trường đào kênh bằng tay buộc phải để lại dấu tích. Lê Quốc Trung ghi lời giải thích đó vào biên bản dưới dạng ý kiến chuyên môn của nhà nghiên cứu. Anh tách nó riêng khỏi phần mô tả thực địa do đội tự quan sát. Như vậy, sau này người đọc biên bản phân biệt được đâu là điều mắt thấy, đâu là điều được đối chiếu bằng tư liệu.

Phần việc còn lại của buổi sáng được thực hiện khẩn trương vì nước đã bắt đầu dâng trở lại ở mép bờ thấp nhất. Lê Quốc Trung tự tay đo lại tọa độ của hai đầu dải dấu cuốc xẻng bằng máy định vị, đọc cho Phạm Thanh Hà ghi và đọc lại lần thứ hai để đối chiếu. Phạm Thanh Hà lấy mẫu đất bồi ở ba điểm dọc theo dải dấu, mỗi mẫu cho vào một túi riêng, niêm phong ngay tại chỗ bằng băng niêm phong có chữ ký của Lê Quốc Trung và Huỳnh Ngọc Mai ký chồng lên mép niêm phong. Đỗ Minh Quân chụp một lượt ảnh toàn cảnh cuối cùng khi ánh nắng đã lên cao hơn, trong ảnh thấy rõ dải bờ, hàng dấu, vị trí đứng của tổ và khúc cua hiểm ở phía sau làm mốc. Toàn bộ ảnh, tọa độ, mẫu đất và biên bản thực địa được Lê Quốc Trung kiểm tra lại ngay trên bờ. Thiếu mục nào, anh bổ sung mục đó trước khi tổ rời đi. Anh biết khi nước dâng lên vào buổi trưa, sẽ không còn cơ hội quay lại kiểm tra bất kỳ chi tiết nào trên mặt đất này nữa trong nhiều ngày tới.

Khi tổ thực địa quay về tới sà lan, nước đã dâng lên phủ gần hết mép dưới của dải bờ vừa lộ ra buổi sáng. Lê Quốc Trung đứng ở đuôi sà lan nhìn lại quãng bờ đó lần cuối trong buổi sáng nay, thấy mặt đất còn dấu cuốc xẻng đang chìm dần dưới lớp nước đỏ phù sa, lặng lẽ như cách nó đã chìm suốt nhiều năm qua sau mỗi mùa lũ. Trên boong, Phạm Thanh Hà đặt các túi mẫu đã niêm phong vào thùng bảo quản. Đỗ Minh Quân sao lưu toàn bộ ảnh thành hai bản. Huỳnh Ngọc Mai trải biên bản thực địa ra cho từng người ký tên vào phần việc của mình. Võ Văn Sơn ngồi ở ghế gần lan can, tay nẹp đặt yên trên đùi. Ông nhìn theo hướng bờ đất cũ với vẻ mặt của một người vừa được tận mắt xác nhận một câu chuyện mà ông đã nghe kể từ khi còn nhỏ. Hôm nay, câu chuyện đó lần đầu tiên nằm ra thành dấu vết rõ ràng dưới ánh nắng, trước khi nước lũ dâng lên che nó lại một lần nữa.

Chương khác

Xem thêm