ÂM BINH ĐÀO KÊNH VĨNH TẾ - Chương 28: Trang Văn Tế Được Đọc Lên
Chín giờ hai mươi phút sáng ngày ba tháng mười một, gian giữa của đình Vĩnh Tế Sơn được dọn sạch và sáng hơn thường ngày để dùng làm nơi trình bày tư…
Nội dung chương
Chín giờ hai mươi phút sáng ngày ba tháng mười một, gian giữa của đình Vĩnh Tế Sơn được dọn sạch và sáng hơn thường ngày để dùng làm nơi trình bày tư liệu. Huỳnh Ngọc Mai đã tới đình từ sớm cùng Nguyễn Thị Lệ, bày lên chiếc bàn gỗ dài trước hương án cũ những tập tư liệu mà bà mang theo trong hai chiếc túi vải đã sờn quai. Gồm một cuốn sách cũ bọc bìa nilon, mấy bản sao chụp từ sách thư viện, một bản đồ tuyến kênh vẽ tay và một tập giấy ghi chép tay của chính bà qua nhiều năm đi điền dã ở vùng Châu Đốc. Lê Quốc Trung dẫn Phạm Thanh Hà và Thạch Văn Kha tới đình theo lời hẹn, Võ Văn Sơn cũng đi cùng tổ ở phần việc nhẹ, trông coi xe và đồ đạc ở sân đình, cổ tay trái của ông vẫn nẹp và treo băng như những ngày qua. Ngoài sân, nắng sáng chiếu qua tán cây xuống nền gạch, và từ trong gian giữa nhìn ra, mặt kênh hiện qua khoảng sân thành một dải nước sáng chảy đều sau lưng đình.
Bà Mai mở đầu buổi trình bày bằng một lời dặn dò về cách nghe tư liệu mà bà nói là bà vẫn giữ cho mọi buổi làm việc của mình. Bà nói những gì bà sắp trình bày gồm hai phần tách bạch. Phần thứ nhất là tư liệu lịch sử có sách vở và bia đá làm chứng, ai cũng có thể kiểm tra lại được. Phần thứ hai là lời kể của người dân vùng này truyền lại, bà sẽ nói rõ khi nào bà chuyển từ phần này sang phần kia, và bà yêu cầu đội, khi ghi biên bản, cũng ghi tách bạch như vậy, không trộn hai phần làm một. Trung gật đầu và mở sẵn cuốn sổ ghi chép của buổi trình bày, tự tay kẻ một đường dọc chia trang giấy thành hai cột theo đúng yêu cầu của bà.
Phần tư liệu lịch sử được bà trình bày chậm rãi và có thứ tự. Bà nói đoạn kênh Vĩnh Tế mà đội đang khảo sát thuộc tuyến kênh Vĩnh Tế nối Châu Đốc với Hà Tiên, một công trình đào bằng sức người dưới triều Nguyễn. Người chỉ huy công trình đào kênh đó là Thoại Ngọc Hầu. Ông chỉ huy đào kênh Vĩnh Tế từ năm 1819 tới năm 1824, trong nhiều năm liền, với lực lượng phu dân được huy động từ nhiều vùng. Khi công trình hoàn thành, số người chết trong quá trình đào kênh rất nhiều, vì chướng khí ở vùng đất hoang và vì bờ đất sụp lở trong lúc đào. Bà dừng ở điểm đó và nhấn mạnh rằng những điều bà vừa nói đều là phần có ghi chép, và bà để bản sao các trang sách liên quan lên bàn cho Hà cầm xem và đối chiếu tại chỗ.
Bà Mai mở cuốn sách cũ bọc bìa nilon ra một trang đã được đánh dấu bằng một dải giấy mỏng, và trình bày tiếp phần quan trọng nhất của buổi sáng hôm đó. Bà nói sau khi kênh đào xong, Thoại Ngọc Hầu đã thừa chỉ vua Minh Mạng phụng soạn một bài văn tế để tế những phu dân đã chết khi đào kênh, bài văn đó có tên là Tế nghĩa trủng văn. Hai chữ nghĩa trủng trong tên bài văn chỉ khu mộ chung nơi chôn cất những người chết mà không có thân nhân đứng ra nhận lãnh riêng, và bài văn được soạn ra để đọc trong lễ tế dành cho chính những người đó. Bà nói vai trò của ông trong câu chuyện này chỉ gồm đúng những điều như vậy, là người chỉ huy đào kênh và là người thừa chỉ vua mà soạn văn tế cho người đã khuất. Và bà không trình bày thêm bất kỳ điều gì khác về đời riêng của ông, vì tư liệu bà mang theo không cho phép, và vì buổi làm việc hôm nay không cần tới những điều đó.
Rồi bà đọc lên một trích đoạn thật ngắn của bài văn tế, theo đúng cách bà đã nói trước với Trung là bà chỉ đọc vài câu ở mức giới thiệu tư liệu, không đọc dài và không thêm bớt một chữ nào. Gian giữa của đình lặng hẳn xuống khi bà bắt đầu đọc. Giọng bà chậm, rõ, và mang âm hưởng của một người đã đọc những câu văn đó nhiều lần trong đời làm nghiên cứu của mình.
- Trời xanh thẳm mồ hoang lợp lợp, trăng soi nhoà mấy lớp bia tàn.
Bà đọc tới đó thì dừng lại, gấp trang sách lại và đặt hai tay lên bìa sách. Bà nói bà chỉ đọc tới đó trong buổi hôm nay. Phần còn lại của bài văn là phần dành cho lễ tế thật sự, khi có hương án, có lễ vật và có người chủ trì đứng trước khu đất của người đã khuất mà đọc. Chứ không phải phần để đọc hết trong một buổi trình bày tư liệu ở gian giữa của một ngôi đình vào buổi sáng. Bà nói thêm rằng ai trong đội muốn tìm hiểu toàn văn thì có thể tìm trong các sách đã xuất bản về Thoại Ngọc Hầu và kênh Vĩnh Tế, nguồn của trích đoạn bà vừa đọc đều có ghi rõ trong tập tư liệu bà để lại cho đội.
Bà Lệ, người ngồi ở phía gần hương án suốt buổi trình bày, lúc đó mới lên tiếng ở phần lời kể địa phương. Bà nói người làng chung quanh đình này, từ đời ông bà của bà tới nay, vẫn giữ lệ thắp hương ở đình và ở khu đất cao sau đình vào mỗi mùa lũ, và khi thắp hương. Người già trong làng vẫn nhắc rằng những nén hương đó không phải chỉ dành cho thần đình, mà còn dành cho những người đào kênh đã nằm lại ở vùng đất này mà không ai biết tên. Bà nói bà không biết đọc bài văn tế như bà Mai, bà chỉ biết mỗi khi mùa lũ về, nước dâng lên sát chân bờ sau đình. Người làng lại tự động nhớ tới họ, như nhớ tới một món nợ chưa từng được trả bằng một lễ tế đàng hoàng nào ở chính đoạn kênh này từ rất lâu rồi.
Kha ngồi ghi chép ở cuối bàn, lúc bà Lệ nói xong mới ngẩng lên và nói thêm một phần từ phía người Khmer ở vùng này. Anh nói trong các phum sóc chung quanh Châu Đốc, người già cũng kể về những người phu Khmer đã đi đào kênh trong những năm đó và không trở về, và cách kể của hai phía. Người Việt và người Khmer, dù khác nhau về ngôn ngữ và chi tiết, đều gặp nhau ở một điểm là không ai kể ra được một cái tên riêng nào của người đã mất để mà chỉ vào. Người ta chỉ nhớ cả một đoàn người đã ra đi theo từng đợt phu và nằm lại dọc theo tuyến kênh. Anh nói câu đó xong thì cúi xuống ghi tiếp, không bình luận gì thêm.
Trung nghe hết cả hai phần trình bày, nhìn xuống trang giấy đã chia hai cột trong sổ của mình, một cột đã đầy những ghi chép về năm tháng. Tên văn tế và vai trò lịch sử, một cột ghi những lời kể về lệ thắp hương và đoàn người không tên. Anh nhận ra buổi sáng hôm nay đã đặt lên bàn của đội một thứ mà những biên bản kỹ thuật trước đó chưa từng có, là một cách xử lý đã được người xưa tự tìm ra cho chính đoạn kênh này từ hai trăm năm trước. Khi người ta không thể làm gì hơn cho người đã khuất, người ta lập lễ tế, đọc văn tế, và ghi nhận công khai rằng họ đã nằm xuống ở đây vì công trình này. Cách làm đó không thay đổi được quá khứ, nhưng nó thay đổi cách người sống tiếp tục làm việc trên mảnh đất đó.
- Tôi đề nghị đưa lễ tế vào phương án xử lý chính thức của đội. - Lê Quốc Trung nói, hướng về phía bà Mai và nói rõ để Hà ghi vào biên bản buổi trình bày. - Không phải như một việc làm thêm cho yên lòng dân, mà như một hạng mục có tên trong phương án, có người chủ trì. Có thời gian thực hiện và có kinh phí đàng hoàng, đặt cạnh các hạng mục kỹ thuật về an toàn khí và vị trí khoan. Phần đọc văn tế trong lễ sẽ dùng đúng bản trích đoạn tư liệu mà bà Mai đã giới thiệu hôm nay, không thêm bớt. Tôi sẽ đưa đề nghị này vào văn bản trình chủ đầu tư cùng với phương án dịch chuyển vị trí khoan mà đội đang được giao soạn.
Bà Mai nghe đề nghị đó, gật đầu chậm rãi và nói rằng bà đồng ý đứng tên ở phần chuyên môn văn hóa của phương án. Chịu trách nhiệm về phần tư liệu và phần đọc trích đoạn trong lễ, với một điều kiện duy nhất là lễ tế, nếu được dự án chấp thuận. Phải được làm đúng nghĩa là một lễ tạ ơn tiền nhân, trang trọng và sạch sẽ, không biến thành một buổi lễ khai máy hay một hoạt động quảng bá cho công trường. Hà ghi nguyên văn điều kiện đó vào biên bản, đọc lại cho cả gian đình cùng nghe, và bà Lệ ngồi ở phía hương án khẽ gật đầu theo từng câu như thể bà đang nghe một việc mà bà đã chờ được nghe từ rất lâu.
Cuối buổi trình bày, bà Mai gói lại cuốn sách cũ vào túi vải của bà bằng hai tay một cách cẩn thận, buộc dây túi lại thành một nút chặt, và trao cho Hà tập bản sao tư liệu để đội đưa vào hồ sơ. Trong đó trang đầu tiên là bản ghi vai trò của Thoại Ngọc Hầu và tên bài Tế nghĩa trủng văn, với nguồn sách ghi rõ ở chân trang. Bà Lệ đứng dậy đi tới hương án, rút ba nén hương mới thắp lên và cắm vào bát hương cũ của đình. Khói hương bay lên thành một vệt mỏng trong nắng sáng chiếu qua gian giữa, và cả tổ của đội khảo sát, trước khi rời đình để về sà lan, đều dừng lại một lúc trong mùi hương đó. Giữa một gian đình yên tĩnh nằm ngay phía trên hành lang kênh mà dưới lòng nó, một đoàn người vô danh vẫn đang nằm lại từ những năm kênh này được đào nên.
Chương khác
- Chương 25: Máy Thuyền Tắt Giữa Dòng Sáu giờ bốn mươi phút sáng ngày ba mươi mốt tháng mười. Chiếc thuyền máy của đội rời sà lan đi về phía bờ bên kia kênh, chở Đặng Trọng Nghĩa sang kiểm tra vị trí tập kết vật liệu ở quãng bờ đối diện. Trần Hữu Phước cầm lái, Thạch Văn Kha ngồi ở mũi thuyền với cây sào dài quen thuộc, Lê Quốc Trung ngồi ở khoang giữa cùng Nghĩa, tay giữ cặp hồ sơ hiện trường của buổi chiều hôm trước. Trời vừa sáng, sương còn phủ một lớp mỏng trên mặt nước, dòng lũ chảy đều và mạnh như mọi buổi sáng trong mùa này. Nghĩa ngồi im lặng khác hẳn vẻ bực dọc của chiều qua, mắt nhìn về phía khúc cua hiểm đang tới gần, thỉnh thoảng lại nhìn đồng hồ như thể buổi sáng nay cũng là một buổi chạy đua với thời gian.
- Chương 26: Vật Thể Lại Dịch Chuyển Mười giờ ba mươi phút sáng ngày một tháng mười một. Phòng điều khiển của sà lan chật hơn thường lệ vì đây là lượt quét siêu âm cuối cùng trước ngày dự kiến khoan thử mà nhà thầu vẫn giữ nguyên trên lịch. Đỗ Minh Quân đã dành cả buổi sáng sớm để hiệu chuẩn lại toàn bộ hệ thống quét đáy theo đúng quy trình đầy đủ nhất mà anh có. Anh chạy tín hiệu kiểm tra qua vật chuẩn, đối chiếu độ sâu đo được với thước đo tay thả xuống mạn sà lan. Kiểm tra từng đầu nối cáp và ghi lại toàn bộ các bước hiệu chuẩn vào một phiếu riêng, có giờ bắt đầu, giờ kết thúc và chữ ký của anh ở cuối phiếu. Lê Quốc Trung đứng xem anh làm việc đó từ đầu tới cuối, vì anh biết kết quả của lượt quét hôm nay, dù nó cho thấy điều gì, cũng sẽ bị đem ra tranh luận ngay lập tức.
- Chương 27: Tiếng Gõ Mõ Trước Bình Minh
- Chương 29: Những Người Phu Vô Danh Mười sáu giờ ba mươi phút ngày bốn tháng mười một. Buổi tổng hợp tư liệu và lời kể được mở ở gian giữa đình Vĩnh Tế Sơn, tiếp nối buổi trình bày của ngày hôm trước nhưng với một mục đích khác hẳn. Lần này Huỳnh Ngọc Mai và Nguyễn Thị Lệ cùng ngồi ở vị trí chủ trì, trước mặt hai bà là toàn bộ những gì đội đã thu thập được về đoàn người đào kênh, gồm tập bản sao tư liệu bà Mai để lại. Cuốn sổ ghi lời kể địa phương mà bà Lệ đã góp nhặt cùng đội trong những ngày qua, bản đồ tuyến kênh đào cũ và tập ảnh chụp dải dấu cuốc xẻng trên bờ bồi đã niêm phong. Lê Quốc Trung ngồi ở đầu bàn ghi biên bản. Phạm Thanh Hà và Thạch Văn Kha ngồi ở hai phía. Võ Văn Sơn ngồi gần cửa đình ở phần việc nhẹ quen thuộc. Và ở cuối bàn, ngoài dự kiến của nhiều người, Đặng Trọng Nghĩa cũng có mặt. Vì buổi tổng hợp này được đội mời nhà thầu tới nghe với tư cách bên liên quan tới phương án đổi tuyến đang soạn, và ông ta đã tới, đúng giờ, mang theo cặp hồ sơ của mình.
- Chương 30: Lệnh Tạm Dừng Một Phần Việc
- Chương 31: Nước Lũ Qua Cọc Tiêu Thứ Ba