ÂM BINH ĐÀO KÊNH VĨNH TẾ - Chương 29: Những Người Phu Vô Danh Mười sáu giờ ba mươi phút ngày bốn tháng mười một. Buổi tổng hợp tư liệu và lời kể được mở ở gian giữa đình Vĩnh Tế Sơn, tiếp nối buổi trình bày của ngày hôm trước nhưng với một mục đích khác hẳn. Lần này Huỳnh Ngọc Mai và Nguyễn Thị Lệ cùng ngồi ở vị trí chủ trì, trước mặt hai bà là toàn bộ những gì đội đã thu thập được về đoàn người đào kênh, gồm tập bản sao tư liệu bà Mai để lại. Cuốn sổ ghi lời kể địa phương mà bà Lệ đã góp nhặt cùng đội trong những ngày qua, bản đồ tuyến kênh đào cũ và tập ảnh chụp dải dấu cuốc xẻng trên bờ bồi đã niêm phong. Lê Quốc Trung ngồi ở đầu bàn ghi biên bản. Phạm Thanh Hà và Thạch Văn Kha ngồi ở hai phía. Võ Văn Sơn ngồi gần cửa đình ở phần việc nhẹ quen thuộc. Và ở cuối bàn, ngoài dự kiến của nhiều người, Đặng Trọng Nghĩa cũng có mặt. Vì buổi tổng hợp này được đội mời nhà thầu tới nghe với tư cách bên liên quan tới phương án đổi tuyến đang soạn, và ông ta đã tới, đúng giờ, mang theo cặp hồ sơ của mình.

Bà Mai mở đầu bằng việc đặt lên bàn một câu hỏi tưởng như đơn giản, là trong toàn bộ tư liệu và lời kể mà đội đang có, có chỗ nào ghi được tên riêng của…

Nội dung chương

Bà Mai mở đầu bằng việc đặt lên bàn một câu hỏi tưởng như đơn giản, là trong toàn bộ tư liệu và lời kể mà đội đang có, có chỗ nào ghi được tên riêng của một người phu đào kênh đã chết ở đoạn kênh này hay không. Bà tự trả lời câu hỏi đó bằng cách lật lại từng tập giấy tờ trước mặt cả bàn. Các trang sách chép về công trình đào kênh ghi số phu theo từng đợt huy động, ghi số người chết theo từng quãng thời gian và từng đoạn tuyến, ghi công việc và tiến độ đào, nhưng không ghi tên riêng của từng người phu. Các bia đá còn lại của thời đó ghi tên công trình, tên người chỉ huy và niên đại, không ghi tên phu. Bà nói đó là cách ghi chép của một thời mà người phu được tính bằng đầu người cho công việc, chứ không được tính bằng từng số phận riêng. Và sự thiếu vắng tên tuổi trong tư liệu không phải là một thiếu sót của đội hôm nay, mà là một sự thật của chính thời đó mà đội phải chấp nhận nguyên như vậy.

Bà Lệ tiếp lời ở phần lời kể địa phương, và phần của bà đi tới cùng một kết luận bằng một con đường khác. Bà nói bà đã hỏi lại, theo đúng yêu cầu của đội trong những ngày qua, những người già nhất còn sống ở các xóm ven kênh chung quanh đình. Cả những người vẫn giữ lệ thắp hương mùa lũ và những người có ông cha từng làm nghề sông nước trên đoạn kênh này. Không một người nào kể ra được một cái tên riêng của người phu đã mất để con cháu hôm nay thắp hương gọi tên. Người ta chỉ nhớ theo đợt, theo mùa, theo quãng bờ, rằng đợt phu năm đó đi đông lắm mà về ít lắm, rằng quãng bờ này là quãng có nhiều người nằm lại nhất vì đất sụp và vì nước chướng. Bà nói trong lời kể của người dân, đoàn người đó tồn tại như một tập thể, đông, lặng lẽ và không có một gương mặt riêng nào nổi lên khỏi tập thể đó.

Kha lên tiếng ở phần của người Khmer, với sự cẩn trọng của một người đang nói thay cho ký ức của cả một cộng đồng mà anh thuộc về. Anh nói ở các phum sóc ven kênh, ký ức về những người phu Khmer đi đào kênh cũng tồn tại theo đúng cách đó. Các gia đình nhớ mùa người thân ra đi, nhớ hướng kênh mà đoàn phu đi về phía đó. Nhớ những người không trở về được nhắc tới trong các lễ cầu an chung của phum, nhưng không giữ được tên riêng của từng người để truyền lại tới hôm nay theo cách có thể kiểm chứng được. Anh nói hai cộng đồng, người Việt và người Khmer, đã làm chung một công việc đào kênh trên cùng một tuyến đất, đã chết chung vì những nguyên nhân giống nhau, và hôm nay cũng đang vô danh chung trong ký ức của con cháu hai phía. Và anh cho rằng chính sự vô danh chung đó là điều đội cần ghi nhận đúng nhất, thay vì cố tìm cách tách riêng hay đặt tên cho bất kỳ phần nào của đoàn người đó.

Phần tổng hợp về nguyên nhân chết được bà Mai trình bày dựa trên cả tư liệu lẫn lời kể, và bà giữ đúng giới hạn của từng nguồn khi nói về nó. Tư liệu ghi hai nguyên nhân chính làm phu đào kênh chết nhiều trong những năm đào kênh Vĩnh Tế. Nguyên nhân thứ nhất là chướng khí ở vùng đất hoang ngập nước, thứ khí độc của đất mới khai phá, của nước tù và xác cây mục. Làm người phu sốt, kiệt sức và chết ngay tại công trường trong những đợt dịch nối tiếp nhau qua các mùa đào. Nguyên nhân thứ hai là sụp lở bờ đất trong lúc đào, khi những vách đất cao bị nước ngấm mềm bất ngờ đổ xuống, vùi lấp cả một tổ phu đang làm việc ở phía dưới trước khi người ở trên kịp ứng cứu. Bà nói hai nguyên nhân đó, một thứ đến từ khí đất và một thứ đến từ đất, là hai thứ vẫn đang hiện diện trên đoạn kênh này theo những cách khác nhau mà đội khảo sát hôm nay. Bằng máy đo khí và bằng kinh nghiệm qua khúc cua, đã tự mình chạm tới trong những ngày qua, và bà dừng ở đó, không nối hai điều đó lại thành một kết luận nào ngoài tầm của một buổi tổng hợp tư liệu.

Hà ngồi ghi chép, lúc đó đặt bút xuống và nói một câu ở phần chuyên môn của cô. Cô nói với tư cách một kỹ sư địa chất, cô ghi nhận một điều là cả hai nguyên nhân chết trong tư liệu xưa đều là những nguyên nhân mà một đội làm việc trên đoạn kênh này hôm nay vẫn phải đưa vào đánh giá an toàn. Khí ngầm trong tầng đất cổ và độ ổn định của bờ đất trong mùa nước lớn. Cô nói điều đó không làm tư liệu xưa thành báo cáo kỹ thuật, nhưng nó làm cho việc đội lắng nghe tư liệu xưa không còn là một việc nằm ngoài chuyên môn. Và cô đề nghị biên bản buổi tổng hợp ghi rõ ý kiến này của cô để đưa vào phần căn cứ của phương án dịch chuyển vị trí khoan.

Trung nghe hết toàn bộ buổi trình bày, rồi anh làm một việc mà anh đã chuẩn bị từ khi buổi tổng hợp bắt đầu. Anh mở cuốn sổ nhật ký hiện tượng của mình ra trang ghi mới, và trước mặt cả bàn, anh viết xuống một dòng chốt mà anh đọc to thành tiếng ngay sau khi viết xong, để mọi người cùng nghe và cùng xác nhận.

- Từ hôm nay, trong mọi giấy tờ của đội này, đoàn người đó chỉ được ghi là đoàn phu đào kênh, một tập thể vô danh. - Lê Quốc Trung nói. - Không gán tên riêng cho bất kỳ người nào trong đoàn. Không gán lời nói riêng, không gán thân phận riêng, không dựng lại một gương mặt nào mà tư liệu và lời kể đều không có. Ai sau này viết thêm một cái tên vào hồ sơ này là người đó tự chịu trách nhiệm về việc bịa ra một con người không có thật trên phần đất của người đã khuất.

Câu nói đó được Hà ghi nguyên văn vào biên bản buổi tổng hợp, bà Mai ký xác nhận ở phần ý kiến chuyên môn, và bà Lệ, người không quen ký nhiều giấy tờ. Cũng ký tên mình xuống cuối biên bản bằng nét chữ chậm rãi mà ngay ngắn, như một người đang đặt tên của chính mình xuống để bảo chứng cho những người không còn tên. Sơn ngồi gần cửa đình, suốt buổi không nói một lời, lúc biên bản được chuyền tới tay ông để ký ở mục người chứng kiến, ông dùng tay phải cầm bút. Ký tên mình rồi đặt bút xuống và nhìn ra sân đình một lúc lâu, nơi ánh nắng cuối ngày đang chiếu xiên qua tán cây xuống nền gạch.

Điều làm cả bàn chú ý nhất trong buổi chiều hôm đó lại là sự im lặng của người ngồi ở cuối bàn. Đặng Trọng Nghĩa nghe hết toàn bộ buổi trình bày, từ phần tư liệu không có tên người, qua phần lời kể của hai cộng đồng, tới phần nguyên nhân chết và dòng chốt của Trung, mà không phản bác một câu nào. Ông ta không ghi chép, không nhìn đồng hồ, không nhận điện thoại dù máy của ông ta rung lên hai lần trong túi áo và ông ta tự tay tắt đi. Khi biên bản được chuyền tới, ông ta đọc lại phần tổng hợp một lượt, ký tên ở mục bên liên quan đã tiếp nhận, và chỉ nói một câu ngắn trước khi đứng dậy. Rằng nhà thầu sẽ chờ văn bản chính thức của chủ đầu tư về phương án đổi tuyến rồi mới có ý kiến, một câu nói đúng thủ tục tới mức không ai có thể bắt bẻ được. Nhưng cũng là lần đầu tiên trong nhiều ngày, Nghĩa rời một buổi làm việc của đội mà không để lại phía sau mình một lời thúc tiến độ nào.

Buổi tổng hợp kết thúc khi nắng đã tắt hẳn trên sân đình. Bà Lệ khóa lại gian giữa, cất tập sổ ghi lời kể vào tủ gỗ của đình cùng với tập bản sao tư liệu, hai tập giấy của hai con đường khác nhau cùng đi tới một kết luận. Nằm chung trong một ngăn tủ của ngôi đình nhỏ phía trên hành lang kênh. Tổ của đội đi bộ ra xe trong ánh sáng cuối ngày, Kha đi cạnh bà Mai và phụ bà mang túi tư liệu, Hà đi cùng Trung ở phía sau. Tay cầm tập biên bản đã đủ chữ ký, và ở phía trước họ, Nghĩa đã lên xe của nhà thầu nhưng chiếc xe chưa chạy ngay, nó đứng yên một lúc lâu ở đầu đường đất trước đình. Đèn xe bật sáng trong bóng chiều đang xuống, rồi mới từ từ lăn bánh về phía Châu Đốc, nơi một buổi họp khác về số phận của hành lang khoan cũ đang chờ tất cả bọn họ vào buổi tối cùng ngày.

Chương khác

Xem thêm