ÂM HÍ RẠP HÁT CỔ THƯỢNG HẢI - Chương 9: Bà Lục Kể Lệ Âm Hí Của Rạp Thiên Lạc
Sáng ngày 13 tháng 08 năm 2026, bà Lục Phụng Nghi tới rạp Thiên Lạc lúc tám giờ, sớm hơn cả giờ hẹn. Bà mặc áo dài sẫm màu, tóc búi gọn, tay chống gậy gỗ…
Nội dung chương
Sáng ngày 13 tháng 08 năm 2026, bà Lục Phụng Nghi tới rạp Thiên Lạc lúc tám giờ, sớm hơn cả giờ hẹn.
Bà mặc áo dài sẫm màu, tóc búi gọn, tay chống gậy gỗ đen. Tiểu Bảo đón bà ở cổng, dìu bà qua sân vào khán phòng. Cả đoàn đã có mặt đông đủ. Ghế khán giả được xếp thêm một hàng ngang tạm thời ở khu giữa để mọi người ngồi nghe. Cuốn sổ diễn cũ đặt trên chiếc bàn nhỏ trước mặt bà, mở sẵn ở trang ghi cuối cùng. Kiến Văn ngồi hàng đầu, lưng thẳng, mặt căng như người chờ nghe phán quyết.
Dật Chu ngồi ở đầu hàng ghế bên trái. Từ chỗ này anh nhìn rõ cả bà Lục lẫn cuốn sổ. Không khí trong rạp sáng nay khác hẳn mọi buổi sáng trước. Không ai nói chuyện riêng. Không có tiếng phách thử. Chỉ có tiếng quạt trần quay rất nhẹ trên đầu và tiếng gậy của bà gõ xuống sàn khi bà chọn chỗ ngồi.
Trước khi bà Lục bắt đầu, Kiến Văn đứng dậy trước mặt cả đoàn. Anh ta làm đúng lời hứa của buổi chiều hôm qua. Anh ta kể lại toàn bộ những gì mình đã biết trước khi ký thuê rạp. Vụ cháy năm 1937. Suất diễn bỏ dở giữa chừng. Lời dặn của người quen bên công ty phố về lệ đêm trong rạp. Anh ta kể cả việc mình đã tự thuyết phục bản thân rằng đó chỉ là chuyện thêu dệt. Anh ta nói không dài, nhưng không thiếu một chi tiết nào mà Dật Chu đã nghe ở góc hậu trường hôm qua.
- Tôi giấu đoàn là tôi sai. Tôi không xin mọi người bỏ qua ngay hôm nay. Tôi chỉ xin được ở lại gánh việc này cùng đoàn tới cùng, như một cách chuộc lại. Quyết định ở hay đi sau khi nghe bà Lục kể, mọi người cứ quyết theo lòng mình. Tôi không ép ai cả.
Anh ta nói xong thì ngồi xuống, hai tay đặt lên đầu gối, mắt nhìn thẳng vào cuốn sổ diễn trên bàn. Không ai nói gì ngay lúc đó. Vân Trang nhìn anh ta một lúc, rồi cô mở sổ tay ra, ghi vào nhật ký của đoàn một dòng ngắn về lời thú nhận này. Việc ghi ấy, theo một cách nào đó, còn nặng hơn một lời tha thứ. Nó biến lời hứa miệng thành một việc đã được đoàn chứng kiến và ghi lại.
Bà Lục ngồi yên nghe hết, không chen một lời. Khi Kiến Văn ngồi xuống, bà mới khẽ gật một cái, như người già gật với một việc đáng lẽ phải làm từ lâu mới được làm.
- Biết nhận lỗi trước mặt người trong nghề là còn giữ được nghề. Thôi. Giờ nghe tôi kể phần của tôi.
Bà Lục không ngồi ở hàng ghế tạm. Bà xin một chiếc ghế gỗ nhỏ, đặt ngay trước sân khấu, quay mặt về phía cả đoàn. Bà nói người kể chuyện nghề phải ngồi quay mặt vào người nghe, lưng hướng về sân khấu, như thế mới đúng phép của người giữ lệ. Rồi bà bắt đầu nói, giọng không cao nhưng rõ từng chữ.
- Hôm nay tôi kể cho các cháu nghe lệ cũ của rạp này. Lệ này không ghi thành sách. Nó truyền miệng qua các đời diễn viên từng đứng trên sân khấu Thiên Lạc. Người nào diễn ở đây đủ lâu đều được nghe. Người nào nghe xong mà không tin, rạp cũng không trách. Nhưng người nào ở lại diễn, thì phải biết lệ trước khi bước lên sân khấu.
Bà dừng lại, nhìn một vòng khắp đoàn như điểm danh từng gương mặt.
- Rạp này nợ người cõi âm một vở kịch dang dở.
Câu nói rơi xuống khán phòng lặng ngắt. Dật Chu cảm thấy sống lưng mình lạnh đi một đường thẳng. Bà Lục nói tiếp, đều đều như kể một việc đã quá quen thuộc với bà.
- Suất diễn cuối cùng của rạp thời xưa không diễn trọn được. Vở dừng ở giữa chừng. Người diễn chưa được diễn hết phần của mình. Người xem chưa được xem hết kết cục của vở. Trong nghề hát, một vở diễn dang dở là một món nợ. Nợ với người xem, nợ với người diễn, nợ với chính sân khấu đã dựng lên vở ấy. Nợ ấy không theo người sống mà tan đi được. Nó ở lại trong rạp, năm này qua năm khác, chờ một đoàn khác tới trả.
- Bà ơi, trả bằng cách nào ạ.
Một diễn viên trẻ ở hàng sau hỏi, giọng nhỏ hẳn đi. Bà Lục chống hai tay lên gậy.
- Bằng một suất diễn trọn vẹn. Không phải bằng lễ cúng. Không phải bằng tiền giấy đốt nhiều ít. Nghề hát nợ nghề hát. Chỉ có diễn mới trả được cho diễn. Tới tiết Trung Nguyên, khi cõi âm và cõi dương gần nhau nhất trong năm, đoàn đang ở trong rạp phải dựng một suất diễn đặc biệt vào lúc nửa đêm, diễn cho người cõi âm thưởng thức. Suất diễn như thế, người trong nghề gọi là Âm Hí.
Hai tiếng Âm Hí vang lên trong khán phòng. Dật Chu nghe rõ tiếng Tiểu Bảo nuốt khan ở hàng ghế sau lưng. Chính anh cũng phải nín lại một nhịp. Suốt một tuần qua, mọi hiện tượng lạ trong rạp đều không có tên gọi. Ghế tự xoay không tên. Tiếng phách tự vang không tên. Cái lạnh có hướng không tên. Tiếng hát tập vở không tên. Bây giờ, tất cả những việc ấy bỗng có một cái tên chung, cổ xưa và nặng nề. Âm Hí.
- Suất Âm Hí ấy phải diễn như thế nào ạ. Có khác gì suất diễn thường không.
Vân Trang hỏi. Cô mở sổ tay ra ghi chép như mọi lần, nhưng tay cô viết chậm hơn thường ngày. Bà Lục nhìn cô, ánh mắt dịu đi một chút.
- Khác nhiều lắm, cháu ạ. Nhưng hôm nay tôi chưa nói hết được. Có những lệ phải chờ gặp đúng người giữ lệ cao hơn tôi mới nói trọn được. Tôi chỉ là người diễn cũ của rạp này. Tôi giữ phần lệ của người diễn. Phần lệ về ngày giờ, về cách thức mở màn và tạ màn, phải để đạo sĩ của miếu gần đây nói. Ông ấy mới là người giữ trọn lệ Âm Hí của khu phố này từ nhiều đời.
- Ý bà là đoàn cháu chưa nghe đủ điều kiện của suất diễn ấy.
Kiến Văn lên tiếng lần đầu từ đầu buổi. Bà Lục nhìn thẳng vào anh ta.
- Chưa đủ. Hôm nay tôi chỉ đặt cho các cháu cái gốc. Gốc là rạp nợ một vở dang dở. Gốc là nợ ấy chỉ trả bằng một suất Âm Hí trọn vẹn vào tiết Trung Nguyên. Còn cành lá ra sao, ngày nào giờ nào, giữ những phép gì khi diễn, thì phải đi hỏi cho đúng người, đúng chỗ. Làm nghề này, hỏi sai người là hỏng cả việc lớn.
Kiến Văn cúi đầu. Anh ta không hỏi thêm. Nhưng Dật Chu thấy rõ hai bàn tay anh ta đan chặt vào nhau trên đầu gối. Người bạn của anh đang tính toán hạn rằm và hạn thu hồi rất nhanh trong đầu. Có lẽ là đêm rằm đang tới gần. Có lẽ là tờ thông báo thu hồi rạp sau rằm. Có lẽ là cả hai việc đang siết lại với nhau như hai sợi dây thừng cùng quấn vào một cổ.
Bà Lục kể tiếp về những đời đoàn hát từng thuê rạp Thiên Lạc sau này. Bà kể đoàn nào ở được lâu là đoàn biết giữ lệ đêm. Tối đến họ không tập một mình. Họ không làm ồn sau nửa đêm. Họ để hàng ghế khán giả yên tĩnh như một sự tôn trọng vô hình. Đoàn nào coi thường lệ, diễn tập ầm ĩ thâu đêm, cười nói ồn ào dưới hàng ghế trống, thì đoàn ấy ở không yên. Không phải ai hại họ. Bà nhấn mạnh điều đó. Chỉ là họ không ở yên được. Đồ đạc hay mất vị trí. Giấc ngủ hay chập chờn. Diễn viên hay hụt hơi ở những đoạn quen thuộc nhất. Ở mãi không xong một mùa thì họ tự bỏ đi.
- Người cõi âm của rạp này không dữ. Tôi diễn ở đây bao nhiêu năm, tôi biết. Họ chỉ tiếc một vở diễn chưa trọn. Tiếc thì quanh quẩn. Quanh quẩn thì người sống thấy lạnh, nghe tiếng động lạ, cảm thấy có ai đang chờ mình. Chờ chứ không hại. Các cháu phải phân biệt cho rõ điều đó. Sợ người chờ mình thì dại lắm. Họ chờ là vì họ tin đoàn hát sẽ trả nốt phần còn dang dở cho họ.
Dật Chu nghe tới đây, trong đầu anh hiện lên giọng hát tập vở khe khẽ đêm hôm trước. Hiện lên ba tiếng phách khô gọn từ dàn nhạc trống. Hiện lên cái lạnh dồn về giữa sân khấu mỗi khi anh cất câu hát cao. Mọi chi tiết khớp lại với nhau theo lời bà, khớp một cách buồn bã và hợp lý. Một sự chờ đợi kéo dài gần chín mươi năm. Một vở diễn chờ được diễn nốt. Một khán phòng chờ được xem trọn kết cục.
- Vậy nếu đoàn cháu quyết định trả nợ cho rạp, đoàn cháu phải làm gì tiếp theo.
Anh hỏi. Bà Lục nhìn anh, lần này nhìn rất lâu, như cân nhắc điều gì ở người đóng Chung Quỳ.
- Việc tiếp theo không phải việc của một mình cậu quyết. Đây là việc của cả đoàn. Âm Hí không phải suất diễn thường. Diễn Âm Hí là nhận một món nợ của người khác về vai mình. Đoàn phải họp với nhau cho đàng hoàng. Ai ở lại thì ở lại bằng cả lòng. Ai thấy không gánh được thì nói ngay từ bây giờ, ra đi không ai trách. Nhưng đã nhận diễn thì không được bỏ dở giữa chừng. Bỏ dở một lần nữa thì nợ chồng thêm nợ. Rạp này sẽ không còn đoàn nào trả nổi nữa đâu.
Câu nói cuối cùng của bà làm cả khán phòng lặng đi một lần nữa. Bà chống gậy đứng dậy, ra hiệu buổi kể đã xong. Bà không nhận ở lại ăn trưa với đoàn như lời mời của Kiến Văn. Bà chỉ xin một chén nước trắng, uống cạn, rồi nhờ Tiểu Bảo dìu ra cổng.
Trước khi đi, bà dừng lại ở cửa khán phòng, quay đầu nói thêm một câu với riêng Dật Chu, người tiễn bà ra tận sân.
- Cậu đóng Chung Quỳ. Vai ấy là vai gánh chính của vở. Tới đêm Âm Hí, người gánh nặng nhất là người đóng Chung Quỳ. Từ giờ tới đó, cậu lo giữ sức và giữ tâm cho tĩnh. Đừng để chuyện đoàn cãi nhau làm lòng cậu động. Tâm động thì mặt vẽ không yên. Mặt không yên thì vai diễn không đứng vững được đâu.
Anh dạ một tiếng. Bà đi ra khỏi cổng, bóng bà nhỏ dần trên con ngõ đầy nắng trưa. Anh đứng ở cổng nhìn theo cho tới khi bà khuất hẳn sau góc phố, rồi mới quay vào trong rạp. Trong khán phòng, các bạn của anh vẫn ngồi nguyên ở hàng ghế tạm, chưa ai đứng dậy. Ai cũng đang nghĩ về buổi họp mà bà Lục vừa đặt ra cho cả đoàn. Buổi họp quyết định ở lại hay ra đi. Buổi họp sẽ diễn ra ngay tối nay.