CHẰN TINH GÁC CỔNG CHÙA TRÀ VINH - Chương 17: Đá Sa Thạch Cổ Ba Trăm Năm

Sáng ngày mười ba tháng chín, Trần Văn Hòa quay lại chùa Đầm Chằn cùng một tập hồ sơ kỹ thuật riêng về pho tượng Chằn ở cổng tam quan. Buổi làm việc hôm…

Nội dung chương

Sáng ngày mười ba tháng chín, Trần Văn Hòa quay lại chùa Đầm Chằn cùng một tập hồ sơ kỹ thuật riêng về pho tượng Chằn ở cổng tam quan. Buổi làm việc hôm nay không có tính chất kiểm tra tiến độ như những lần trước. Ông nói xã cần một bản xác nhận chính thức về chất liệu và tuổi của pho tượng để bổ sung vào hồ sơ di tích của địa phương, trước khi đội thợ bước vào giai đoạn làm việc gần phần mặt cổng. Sư phó Kim Sóc Khênh là người đại diện nhà chùa cùng ông thực hiện bản xác nhận ấy, với sự có mặt của Sơn Văn Đen và Thạch Văn Sang ở vai trò thợ phụ trách khu vực cột và mặt cổng.

Hòa mở tập hồ sơ ngay tại chiếc bàn gỗ thấp ở sân trước, đọc lại từng mục đã được xã ghi nhận từ các đợt khảo sát trước đây của địa phương. Theo hồ sơ, pho tượng Chằn ở cổng chùa này được tạc từ đá sa thạch nguyên khối, một khối đá duy nhất cho toàn bộ thân tượng, bệ tượng là các phiến đá cùng loại ghép lại ở phần chân. Tuổi của tượng được ghi thống nhất trong hồ sơ của xã và sổ xưa của chùa là ba trăm năm, khớp với tuổi của cổng tam quan mà tượng đang đứng gác. Ông nói hai nguồn ghi độc lập mà khớp nhau như vậy là cơ sở chắc chắn nhất cho bản xác nhận hôm nay.

Khênh dẫn cả nhóm đi một vòng chậm quanh pho tượng để đối chiếu từng mục trong hồ sơ với hiện trạng thật của đá. Ông chỉ cho Hòa xem bề mặt đá sa thạch ở phần vai tượng, nơi các hạt cát kết của đá hiện lên thành một lớp vân mịn và đều khi ánh nắng sớm chiếu xiên qua. Ông nói đá sa thạch có tính chất riêng của nó. Đá không cứng như đá hoa cương ở các công trình mới. Nhưng đá có độ dẻo bề mặt giúp người thợ xưa tạc được những đường cong mềm. Đường cong của hai chiếc nanh ngược đâm qua mép môi tượng là một ví dụ rõ nhất.

Sang đi theo sau hai người, nghe sư phó giảng về chất đá của pho tượng mà đội mình đang làm việc quanh mỗi ngày. Anh nhìn kỹ hơn vào phần đá ở cánh tay cầm chày của tượng, thấy màu đá ở đó ngả xanh lục sẫm, còn phần đá ở lưng tượng ít nắng hơn lại mang sắc đen mun của nhiều lớp thời gian chồng lên nhau. Anh hiểu ra rằng cùng một khối đá nguyên khối, ba trăm năm mưa nắng đã nhuộm cho pho tượng nhiều sắc độ khác nhau. Không một phiến đá mới nào trên thị trường có thể mang được những sắc độ thời gian như vậy trên bề mặt của mình.

Hòa ghi vào bản xác nhận một ý quan trọng mà ông nói xã cần ghi thật rõ cho các đời làm hồ sơ sau này cùng đọc. Pho tượng là phần không thể thay thế của cổng tam quan. Nếu một phần đá của tượng bị hư hại nặng trong đợt trùng tu này, địa phương không có phương án thay thế tương đương, vì giá trị của tượng nằm ở chính khối đá ba trăm năm ấy chứ không nằm ở hình dáng có thể sao chép lại. Ông nói đó là lý do xã và nhà chùa đặt ra điều khoản nghiêm ngặt về mảnh đá vỡ mà ông vừa phổ biến cho cả đội trong buổi chiều hôm trước.

Khênh còn chỉ cho Hòa và Sang cách người trong chùa phân biệt một phiến đá cổ của cổng với một phiến đá thay thế mới hơn ở phần chân cột. Đá cổ có bề mặt mịn vì tay người và mưa gió đã bào qua nhiều đời, các cạnh đá đã tròn lại theo thời gian chứ không còn sắc như đá vừa đẽo. Đá thay thế ở những đợt sửa nhỏ trước đây, dù đã qua nhiều năm, vẫn giữ được dấu đục rõ hơn trên bề mặt khi nhìn nghiêng dưới nắng. Ông nói thợ làm việc ở cổng này mà biết nhìn đá như vậy thì sẽ tự biết phải nhẹ tay ở đâu và mạnh tay ở đâu.

Rith được Đen gọi tới góp ý cho phần chân đế của giá đỡ tương lai, vì ông là người có nhiều kinh nghiệm nhất trong đội về việc kê đỡ các cấu kiện nặng. Ông nói chân khung gỗ không nên đứng chung lên mặt bệ tượng, mà phải đứng trên sàn giàn và trên nền sân bằng hệ chân riêng hoàn toàn độc lập. Ông còn đề nghị lót dưới mỗi chân khung một lớp đệm cao su dày để khung không trượt khi giàn rung nhẹ trong gió. Đen ghi nhận cả hai ý kiến ấy vào bản phác thảo, nói thợ già góp ý một câu bằng đội trẻ thử sai mười lần ở hiện trường.

Na trong lúc ghi số đo còn đối chiếu lại trang đo tượng đã lập từ những ngày đầu đợt trùng tu với các số đo mới của buổi sáng hôm nay. Cô xác nhận các số đo cũ và mới khớp nhau ở mọi điểm chính, từ chiều cao tượng cho tới khoảng cách giữa hai chóp nanh. Cô nói sự khớp nhau ấy cho thấy pho tượng không hề dịch chuyển hay thay đổi gì trong suốt những ngày đội dựng giàn quanh cổng. Hòa nghe báo cáo đối chiếu ấy thì ghi thêm một dòng vào biên bản, xác nhận hiện trạng tượng ổn định tính tới ngày mười ba tháng chín.

Sau phần xác nhận chất liệu, buổi làm việc chuyển sang nội dung thực tế nhất của ngày hôm nay là kế hoạch bảo vệ phần đầu tượng trong giai đoạn làm mặt cổng sắp tới. Đen trình bày phương án của đội thợ trước Hòa và Khênh ngay tại sân. Khi công việc leo tới phần mặt cổng, đội sẽ lắp một giá đỡ bằng gỗ bao quanh phần đầu tượng ở khoảng cách an toàn. Giá đỡ có nhiệm vụ ngăn dụng cụ cầm tay, đầu dây và mép ván sàn của giàn giáo va chạm trực tiếp vào khu vực mặt ngài trong lúc thợ làm việc ở tầng cao nhất của cổng.

Khênh nghe phương án xong thì góp ý thêm mấy điều kiện riêng của nhà chùa về chiếc giá đỡ chưa được dựng ấy. Ông nói khung gỗ không được tỳ trực tiếp lên bất kỳ phần đá nào của đầu tượng, kể cả những phần tưởng như chịu lực tốt như vai hay trán tượng. Các điểm tiếp xúc gần đá nhất phải được đệm bằng vải mềm dày, và toàn bộ khung phải đứng độc lập trên bệ và sàn giàn bằng chân riêng của nó. Ông còn yêu cầu khi lắp giá đỡ, phải có sư đứng cạnh chứng kiến toàn bộ, giống như mọi việc khác chạm tới khu vực mặt tượng từ đầu đợt tới nay.

Sang được giao phần việc tính kích thước thực tế cho chiếc giá đỡ tương lai ấy ngay trong buổi sáng hôm nay. Anh leo lên sàn giàn tầng hai cùng thước dây và cuốn sổ tay, đo lại khoảng cách từ mép sàn giàn tới khuôn mặt tượng ở nhiều điểm khác nhau. Anh đo khoảng trống phía trước đôi mắt lồi, khoảng trống hai bên thái dương đá và khoảng trống quanh vòng cung của hai chiếc nanh cong ngược. Mỗi số đo anh đều đọc to xuống cho Na đứng dưới sân ghi vào một trang riêng của nhật ký, trang ấy sau này sẽ là cơ sở để thợ mộc của đội cắt gỗ làm khung.

Số đo quanh hai chiếc nanh là phần Sang làm cẩn thận nhất trong buổi sáng. Anh căng thước dây song song với đường cong của chiếc nanh bên trái, giữ thước cách mặt đá một khoảng cố định để không chạm đầu thước vào chóp nanh. Anh đo thêm một lần nữa ở chiếc nanh bên phải để đối chiếu, rồi ghi chú riêng trong sổ tay rằng khung gỗ ở khu vực này phải chừa khoảng trống rộng hơn các khu vực khác của mặt tượng. Khênh đứng ở sàn giàn phía dưới quan sát toàn bộ quá trình đo, ông gật đầu khi thấy Sang không một lần để dụng cụ đo chạm trực tiếp vào mặt đá của tượng.

Đen xem xong toàn bộ số đo vừa ghi thì phác thảo nhanh hình dáng của khung giá đỡ lên một tấm ván phẳng bằng phấn trắng. Khung sẽ gồm bốn chân gỗ đứng độc lập, hai thanh ngang phía trên đầu tượng và một vòng đệm vải ôm lỏng quanh khu vực mặt ở khoảng cách đã đo. Ông nói gỗ làm khung phải là gỗ đã khô hẳn, không dùng gỗ tươi vì gỗ tươi co ngót theo nắng mưa sẽ làm khung tự dịch chuyển khỏi vị trí ban đầu. Sang nghe tổ trưởng tính toán mà thấy yên tâm, vì phương án bảo vệ được chuẩn bị từ rất sớm, trước khi phần việc khó nhất của đợt trùng tu bắt đầu nhiều ngày.

Hòa ghi toàn bộ phương án giá đỡ vào biên bản của buổi làm việc, kèm theo danh sách số đo Sang vừa thực hiện ở phần phụ lục. Ông nói bản xác nhận hôm nay cùng với phương án bảo vệ này sẽ được xã lưu thành một bộ, để bất kỳ ai đọc hồ sơ về sau cũng thấy địa phương và nhà chùa đã tính trước việc bảo vệ pho tượng ra sao. Ông cũng đề nghị nhà chùa giữ một bản sao của bản xác nhận trong tủ hồ sơ của chánh điện, bên cạnh cuốn sổ xưa ghi các lệ riêng của chùa. Khênh nhận lời và cho biết ông sẽ tự tay cất bản sao ấy ngay trong buổi chiều.

Trước khi quay lại việc ốp cột, Sang đứng một mình dưới chân tượng thêm ít phút, nhìn dọc thân tượng từ bệ lên tới đỉnh đầu. Anh nghĩ về con số ba trăm năm vừa được ghi vào giấy tờ chính thức của xã trong buổi sáng hôm nay. Ba trăm năm là khoảng thời gian dài hơn bất kỳ công trình nào anh từng đặt tay vào trong đời thợ của mình. Anh tự nhủ phần việc của đội ở cổng này, dù làm tốt tới đâu, cũng chỉ là một lớp chăm sóc rất mỏng trên một pho tượng đã tự đứng vững qua nhiều thế hệ người làng quanh chùa.

Buổi làm việc kết thúc khi nắng đã lên cao qua khỏi mái chánh điện và đội thợ chuẩn bị quay lại phần việc ốp đá ở hai cột cổng. Hòa gấp hồ sơ, bắt tay từng người rồi rời chùa về xã với tập bản xác nhận đã đủ chữ ký. Đen đứng ở sân nhìn theo, rồi quay sang Sang và mấy người thợ đang chờ phân việc buổi chiều. Ông nói:

- Giá đỡ để dành tới phần việc cuối mới lắp, còn từ hôm nay cho tới lúc ấy, hai cột cổng là việc chính của cả đội mình.

Chương khác

Xem thêm