HỒ TINH DƯỚI ĐÁY HỒ TÂY - Chương 14: Những lớp xương
Ngày 19 tháng 11, Nguyễn Thu Hà ngồi trong khoang điều khiển từ sáng sớm, điều khiển tay máy của ROV thực hiện đợt lấy mẫu hạn chế mà Nghĩa đã duyệt sau…
Nội dung chương
Ngày 19 tháng 11, Nguyễn Thu Hà ngồi trong khoang điều khiển từ sáng sớm, điều khiển tay máy của ROV thực hiện đợt lấy mẫu hạn chế mà Nghĩa đã duyệt sau cuộc làm việc với ban quản lý dự án. Đây là một công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn tuyệt đối. Tay máy dưới nước không có cảm giác. Mọi thao tác của cô đều phải đi qua hình ảnh từ ống kính và những con số độ sâu, góc nghiêng, lực kẹp hiển thị trên màn hình.
Quy trình đã được thống nhất từ tối hôm trước. Chỉ lấy mẫu ở rìa ngoài của gò xương. Chỉ lấy những đoạn xương đã rời ra khỏi khối chính, nằm riêng lẻ trên nền bùn. Mỗi mẫu cho vào một túi lưới đánh số riêng. Không chạm vào hố trung tâm. Không chạm vào các hộp sọ còn nguyên vẹn ở vòng trong. Nghĩa ngồi bên cạnh cô suốt buổi, không can thiệp vào thao tác, chỉ thỉnh thoảng nhắc lại vị trí.
- Mẫu số ba, lấy đoạn xương dài ở phía trái khung hình. - Nghĩa nói.
- Rõ. Lực kẹp ở mức thấp nhất.
Tay máy hạ xuống chậm rãi. Trong vệt sáng, đoạn xương nằm một nửa trong bùn. Khi kẹp nâng lên, bùn đen rơi xuống thành từng mảng, để lộ bề mặt xương trắng xám với những đường vân của thời gian. Hà điều khiển tay máy đưa mẫu vào túi lưới số ba, đóng miệng túi, ghi lại tọa độ tương đối và thời gian vào log.
Mẫu số sáu làm cô phải dừng tay lâu nhất. Đó là một đoạn xương thú rất dài nằm ở rìa vòng ngoài, một đầu đã gãy từ lâu, đầu còn lại còn nguyên khớp. Khi tay máy nâng nó lên, bùn rơi xuống và một hàng dấu lõm song song hiện ra dọc thân xương, giống hệt dấu vết trên mẫu X-01 và trên hộp sọ cổ mà ống kính đã ghi lại hôm nội soi. Hà không nói gì vào kênh ghi âm của ca làm việc. Cô chỉ ghi thêm vào log một ký hiệu riêng mà cô và Nghĩa đã thống nhất từ trước cho những chi tiết liên quan tới vết cắn: X, kèm số thứ tự của mẫu.
- Mẫu này gửi kèm ảnh cận cảnh riêng. - Cô nói.
- Đồng ý. - Nghĩa đáp. - Để phòng thí nghiệm tự nhận xét, mình không gợi ý trước.
Đó là nguyên tắc của Nghĩa từ đầu dự án: dữ liệu phải tự nói, người của đội không được dẫn dắt kết luận của đơn vị giám định. Hà tôn trọng nguyên tắc ấy, dù trong lòng cô, hàng dấu lõm song song kia đã nói rất rõ ràng bằng một thứ ngôn ngữ không cần chữ.
Tổng cộng, đợt lấy mẫu thu được chín mẫu: năm đoạn xương thú ở các kích cỡ khác nhau, ba mảnh xương người gồm một đoạn xương dài và hai mảnh xương sọ nhỏ đã rời khối. Và một chiếc răng thú lớn mà Hà nhìn qua ống kính đã biết ngay nó không thuộc về bất kỳ loài vật nào cô từng thấy quanh hồ. Chiếc răng ấy dài hơn ngón tay cái của cô khi đặt cạnh thước đo trên màn hình, chân răng còn nguyên, men răng ngả màu của thời gian nhưng không hề mủn. Một chiếc răng như vậy thuộc về một cái miệng đủ lớn để cắn vỡ đỉnh một hộp sọ người.
Các mẫu được đưa lên tàu trong buổi trưa, niêm phong theo quy trình khảo cổ mà Nghĩa đã yêu cầu phòng thí nghiệm hướng dẫn từ trước. Hà tự tay chụp ảnh từng mẫu bên cạnh thước đo, ghi mã số, rồi đóng thùng chuyển đi ngay trong ngày. Phần việc còn lại của cô là chờ, và trong lúc chờ, cô làm một việc mà không ai giao: cô sắp xếp lại toàn bộ hình ảnh chụp từ video nội soi hôm 17 tháng 11 theo vị trí trên gò xương.
Cô chia gò xương thành các lớp theo vòng tròn. Vòng ngoài cùng gần chân gò. Vòng giữa. Vòng trong gần hố trung tâm. Rồi cô ghi chú đặc điểm của xương ở từng vòng: độ nguyên vẹn, màu sắc, mức độ mủn, kích thước.
Một quy luật hiện ra rõ dần sau hai giờ làm việc.
Xương ở vòng trong cùng, gần hố trung tâm nhất, là xương cũ nhất. Nhiều đoạn đã mủn tới mức chỉ còn giữ được hình dạng nhờ lớp bùn bao quanh. Màu của chúng ngả sang nâu đen. Xương ở vòng giữa chắc hơn, màu xám trắng, còn rõ cấu trúc. Xương ở vòng ngoài là xương còn nguyên vẹn nhất, bề mặt cứng, màu trắng sáng hơn hẳn khi đèn ROV quét qua.
- Nó giống như các vòng tuổi của cây. - Hà nói khi Nghĩa quay lại khoang với hai cốc trà.
- Nghĩa là sao?
- Lớp trong cùng là cổ nhất, lớp ngoài cùng là trẻ nhất. Nếu đúng như vậy thì gò này không hình thành trong một sự kiện duy nhất. Nó tích lũy dần, từ trong ra ngoài, qua một thời gian rất dài.
Nghĩa đặt cốc trà xuống, kéo ghế ngồi cạnh cô, nhìn vào sơ đồ cô vừa vẽ tay trên giấy. Ba vòng tròn đồng tâm, ở giữa là một khoảng trống được tô đen.
- Cũng có thể do điều kiện bảo quản khác nhau giữa các vị trí. - Anh nói, theo thói quen phản biện của người làm khoa học.
- Có thể. Nhưng anh nhìn thêm cái này. - Hà lật sang trang ghi chú thứ hai. - Thành phần xương ở các vòng cũng khác nhau. Vòng ngoài có nhiều xương thú lớn họ chó và xương trâu bò hơn. Vòng trong có tỷ lệ xương người cao hơn. Và trộn trong cả ba vòng đều có xương của một loài thú lớn họ chó mà phòng thí nghiệm chưa định danh được, cùng loại với mẫu X-01.
Kết quả giám định sơ bộ của chín mẫu được phòng thí nghiệm gửi về vào cuối buổi chiều, nhanh hơn dự kiến vì Nghĩa đã đề nghị ưu tiên theo diện mẫu khảo cổ chưa rõ nguồn gốc. Hà mở file, đọc chậm từng dòng, rồi đọc lại lần nữa.
Kết luận viết rõ ràng và khô khan, đúng kiểu văn bản phòng thí nghiệm: các mẫu thuộc nhiều lớp niên đại khác nhau. Mẫu cổ nhất có niên đại ở mức vài ngàn năm. Các mẫu ở lớp giữa có niên đại vài trăm tới hơn một ngàn năm. Mẫu trẻ nhất trong đợt lấy này cũng đã có niên đại vài trăm năm. Không có mẫu nào thuộc về thời hiện đại. Trong các mẫu xương thú có xương của loài thú lớn họ chó, kích thước vượt xa các loài hiện sinh trong khu vực, khớp với mẫu X-01 đã giám định trước đó.
Hà in kết quả ra, kẹp cùng sơ đồ vòng xương của mình. Hai tài liệu đặt cạnh nhau nói lên cùng một câu chuyện bằng hai thứ tiếng khác nhau: tiếng của phòng thí nghiệm và tiếng của hình ảnh.
Hà lấy thước tỉ lệ trong phần mềm, đo lại một lần nữa khoảng cách từ hố trung tâm tới chân gò, rồi đối chiếu với kích thước của những bộ xương thú lớn họ chó nằm rải rác trong hang. Một ý nghĩ mà cô đã né tránh từ hôm nội soi giờ buộc phải được viết ra trong sổ tay. Nếu hố trung tâm là chỗ nằm của con vật, thì khi cuộn mình trong cái hố ấy, thân của nó phải dài gần bằng chiều ngang của hố, và khi đứng dậy, đầu của nó gần chạm trần hang ở đoạn thấp nhất. Đây không phải kích thước của một con cáo mà người làng có thể đuổi bằng gậy. Đây là kích thước của một con thú mà cả một vùng dân cư thời xưa chỉ có thể đối phó bằng cách tránh xa mặt nước về đêm, và kể lại cho con cháu bằng những câu chuyện dặn dò.
Cái hang dưới đáy K9 từng là nơi một loài săn mồi mang con mồi về, không phải trong một năm, không phải trong một đời người, mà trong suốt nhiều thế kỷ, có thể là nhiều thiên niên kỷ. Con mồi của nó gồm thú rừng, gia súc, và con người. Nó ăn ở đó, ngủ ở đó, và xương của những gì nó ăn chất dần thành một gò quanh chỗ nó nằm. Rồi đến một thời điểm nào đó cách đây vài trăm năm trở về trước, việc tích lũy dừng lại. Không còn lớp xương mới nào nữa.
Cái chết của con vật ấy, nếu những gì cô đang suy luận là đúng, đã xảy ra từ rất lâu. Lâu đến mức lớp xương trẻ nhất của nó cũng đã thành cổ vật.
- Anh Nghĩa. - Hà nói.
Nghĩa đang đứng ở cửa khoang, nhìn ra sàn sau nơi Thắng và Bảo đang rửa thiết bị. Anh quay lại.
- Em đã nghĩ về chuyện này từ hôm xem video. - Hà nói chậm rãi, chọn từng chữ. - Đây không phải mộ. Mộ thì người ta chôn người chết của mình, có trật tự của người sống. Còn cái này là chỗ một con vật mang thức ăn về. Đây là bàn ăn.
Nghĩa im lặng một lúc. Anh bước tới, nhìn lại sơ đồ ba vòng tròn và tờ kết quả giám định trên bàn.
- Ghi câu đó vào báo cáo nội bộ của em không? - Anh hỏi.
- Em ghi kết luận chuyên môn: tính chất tích lũy săn mồi theo thời gian dài, khung hoạt động kết thúc từ vài trăm năm trước, không có dấu hiệu hoạt động gần đây trong thành phần xương. Còn câu vừa rồi thì để nói miệng thôi.
- Ừ. Viết như em nói là đúng. - Nghĩa dừng lại. - Nhưng tôi hiểu ý em. Và tôi nghĩ em nói đúng.
Tối hôm đó, Hà ở lại khoang điều khiển muộn hơn thường lệ để hoàn thiện hồ sơ mẫu. Cô nhập kết quả giám định vào hệ thống lưu trữ của đội, đồng thời lưu một bản vào thiết bị riêng, theo thói quen mới mà cả đội đang hình thành kể từ sau chuyện hồ sơ năm 2009 bị rút khỏi kho chung. Việc lưu hai bản từng là thừa. Bây giờ nó là cần thiết.
Trước khi tắt máy, cô mở lại khung hình chụp gò xương toàn cảnh. Ba vòng xương quanh một hố trống. Một bàn ăn đã nguội lạnh từ nhiều thế kỷ. Và thế nhưng, hai đêm trước ngày nội soi, hydrophone của đội đã ghi được tiếng cười của một người phụ nữ lúc 23 giờ 47 phút, ở chính vùng nước này, trong một đêm không có ai lặn.
Hà nhìn khung hình rất lâu. Nếu chủ nhân của bàn ăn này đã chết từ nhiều trăm năm trước, như xương cốt của chính con mồi của nó làm chứng, thì thứ gì đã cười trong đêm 15 tháng 11?
Cô không viết câu hỏi ấy vào báo cáo. Cô chỉ ghi nó vào sổ tay cá nhân, ở trang cuối cùng của ngày 19 tháng 11, bằng nét chữ nhỏ và ngay ngắn: bàn ăn đã lạnh từ lâu. Vậy tiếng cười là của ai?
Rồi cô đóng sổ, tắt đèn khoang, và đi ra ngoài, nơi mùa đông Hà Nội đang phủ sương xuống mặt hồ đen và yên tĩnh đến mức đáng ngờ.
---