MA CÂY GẠO ĐẦU LÀNG - Chương 3: Đường thì làm, cây thì để
Tối ngày 19 tháng Tư, đình làng Xuân Đào sáng đèn từ sớm. Cuộc họp dân về giải phóng mặt bằng cho đoạn đường liên xã được thông báo từ hai hôm trước, dán…
Nội dung chương
Tối ngày 19 tháng Tư, đình làng Xuân Đào sáng đèn từ sớm. Cuộc họp dân về giải phóng mặt bằng cho đoạn đường liên xã được thông báo từ hai hôm trước, dán giấy ở bảng tin đầu ngõ và đọc trên loa truyền thanh xã ba lần. Nam tới đình cùng trưởng thôn Thành, tay mang theo bản đồ tuyến in lớn, biên bản họp in sẵn nhiều bản và một chiếc bút máy mới thay mực.
Đình làng Xuân Đào không lớn, mái ngói đã cũ, cột gỗ lim đen bóng theo thời gian. Bên trong, dân làng ngồi chật các dãy ghế gỗ và cả những chiếc ghế nhựa mang thêm từ nhà văn hóa thôn. Người già ngồi phía trên, thanh niên ngồi phía sau, phụ nữ bế con nhỏ ngồi gần cửa cho thoáng. Mùi trà, mùi thuốc lào và mùi nhang còn sót lại từ lễ đầu tháng quyện vào nhau trong không khí ấm và hơi ngột của một buổi tối tháng Ba.
Ông Thành mở đầu cuộc họp bằng giọng quen thuộc của người đã chủ trì không biết bao nhiêu buổi như thế này. Ông nói về chủ trương mở đường, về kinh phí huyện cấp, về hạn hoàn thành trước mùa mưa bão, về việc làng đã kiến nghị bao nhiêu năm mới được duyệt dự án này. Mỗi lời ông nói đều nhận được những cái gật đầu đồng tình. Một bác trung niên đứng lên phát biểu rằng đường đất lầy lội đã làm khổ làng quá lâu, mùa mưa xe chở lúa không vào được, trẻ con đi học ngã bẩn hết quần áo, người ốm đi cấp cứu phải khiêng ra tận đầu xã. Cả đình vỗ tay theo. Một hộ khác hỏi về mức đền bù đất thổ cư, ông Thành đọc rõ từng con số trong phương án, Nam bổ sung thêm về trình tự đo đạc và chi trả. Không khí buổi họp lúc ấy rất thuận. Mọi người đều muốn có đường mới, và sự đồng thuận ấy là thật, không phải gượng ép.
Rồi bản đồ tuyến được chiếu lên tấm màn trắng treo ở giữa đình bằng chiếc máy chiếu cũ của nhà văn hóa. Đường đỏ thẳng tắp chạy qua từng thửa đất, từng góc vườn, và tất cả những hộ bị ảnh hưởng đều đã được đánh dấu, gọi tên, đối chiếu. Tới khi vệt đỏ chạy tới đoạn đầu ngõ, nơi có vòng tròn ký hiệu cây gạo cổ thụ, ông Thành dừng lại một nhịp hơi dài trước khi nói tiếp.
- Đoạn này, theo thiết kế gốc, tim đường đi qua gốc cây gạo. Cây nằm trong danh sách phải đốn hạ để lấy mặt bằng. Phần này xin bà con cho ý kiến riêng.
Cả đình im lặng.
Sự im lặng ấy không giống sự im lặng của người ta khi chưa nghĩ ra ý kiến. Nó đến ngay lập tức, đồng loạt, như thể mọi người cùng lúc quyết định không nói gì. Người đàn ông vừa phát biểu rất sôi nổi về đường lầy ngồi xuống, cúi mặt nhìn vào cuốn sổ trên tay. Bà cụ ngồi hàng đầu ngừng quạt chiếc quạt nan đang phe phẩy. Đứa trẻ đang khóc nhỏ trên tay mẹ cũng được dỗ nín nhanh một cách lạ lùng. Nam ngồi ở bàn chủ trì, nhìn xuống mấy chục khuôn mặt đang tránh ánh mắt của nhau, tránh cả ánh mắt của ông Thành đang đứng chờ.
Ông Thành hắng giọng, nhắc lại câu hỏi theo một cách khác, nhẹ hơn.
- Ý tôi là, nếu giữ cây thì phải đổi tuyến, tốn thêm tiền và thêm đất của mấy hộ phía trong. Nếu đốn cây thì làm theo bản vẽ gốc, nhanh gọn. Bà con cứ nói thật, không sao cả.
Vẫn không ai giơ tay. Không một tiếng phản đối đốn cây, cũng không một tiếng đồng ý đốn cây. Một vài người nhìn ra cửa đình, nơi bóng tối đã phủ kín sân gạch và tán cây gạo ở đầu ngõ chỉ còn là một khối đen lớn không nhìn rõ hoa đỏ nữa. Nam ghi vào biên bản nháp một dòng mà anh biết sẽ không thể đưa nguyên văn vào biên bản chính thức: toàn thể im lặng khi nhắc tới việc đốn cây gạo, không rõ lý do.
Cuối cùng, ông Thành phải tự mình đưa ra cách xử lý mà có lẽ ông đã dự liệu từ trước. Ông đề nghị tách biên bản thành hai phần. Phần thứ nhất là tuyến đường và phương án đền bù cho các hộ dọc tuyến, không bao gồm gốc cây gạo, được thông qua ngay tối nay bằng biểu quyết. Phần thứ hai là riêng cây gạo và đoạn đất quanh gốc, ghi là để lại xem xét thêm, chờ ý kiến của các cụ cao niên và hướng dẫn của xã. Đề nghị ấy vừa dứt, không khí trong đình như được cởi ra. Người ta lại xôn xao, lại giơ tay biểu quyết phần thứ nhất rất nhanh, gần như tuyệt đối. Nam đếm số tay giơ lên mà trong lòng vẫn còn nguyên cảm giác nặng nề của mấy phút im lặng vừa rồi.
Cuộc họp tan dần. Dân làng ra về thành từng nhóm nhỏ, tiếng nói chuyện râm ran trở lại ngoài sân đình, bàn về tiền đền bù, về ngày khởi công, về việc ai sẽ trúng thầu san nền. Không ai nhắc lại chuyện cây gạo. Nam thu dọn bản đồ, cuộn lại tấm bản vẽ lớn, và đang trao đổi với ông Thành về lịch đo đạc các hộ đã thông qua thì ở cửa đình có tiếng chống gậy chậm rãi trên nền gạch.
Cụ Nguyễn Văn Duệ tới muộn.
Cụ đã tám mươi hai tuổi, người gầy, lưng hơi còng, tóc bạc trắng cắt ngắn, tay chống một cây gậy gỗ đã mòn bóng. Cụ không vào hẳn trong đình, chỉ đứng ở ngưỡng cửa, nơi ánh đèn vàng trong đình hắt ra một nửa người cụ, nửa còn lại chìm trong bóng tối ngoài sân. Mấy người trẻ vội đứng dậy chào, một người định đỡ cụ vào ghế trên, nhưng cụ xua tay, không ngồi. Cụ nhìn một lượt khắp đình, ánh mắt dừng lại ở tấm bản đồ tuyến vẫn chưa kịp cất hẳn, nơi vệt đỏ cắt qua gốc cây vẫn còn nhìn rõ.
Ông Thành bước nhanh tới.
- Cụ Duệ, họp vừa tan phần tuyến đường rồi ạ. Còn phần đất vườn nhà cụ giáp gốc cây, chúng cháu định mai kia qua nhà thưa chuyện riêng với cụ.
Cụ Duệ gật đầu rất chậm, rồi nói một câu, giọng không lớn nhưng rõ từng chữ, đủ để những người còn lại trong đình đều nghe thấy và cùng lúc im bặt.
- Đường thì làm, cây thì để. Hai việc ấy không đánh nhau đâu.
Nói xong, cụ không giải thích thêm, không nhìn ai nữa, chống gậy quay người đi ra sân đình. Tiếng gậy gõ xuống nền gạch xa dần, hòa vào bóng tối của con ngõ dẫn về phía đầu làng, nơi cây gạo đang đứng lặng với tán hoa đỏ không còn nhìn thấy được trong đêm.
Ông Thành đứng ở cửa đình nhìn theo một lúc lâu rồi quay lại nói nhỏ với Nam, như phân trần, cũng như giao việc.
Trong lúc chờ cuộc họp bắt đầu, Nam đã đi một vòng quanh sân đình và nghe được nhiều câu chuyện rời rạc của dân làng về con đường mới. Người ta bàn về việc sau khi có đường bê tông, xe tải sẽ vào tận sân phơi thóc, học sinh cấp ba sẽ không phải đạp xe qua đoạn lầy mỗi mùa mưa nữa, trạm xá xã sẽ gần hơn trong những đêm cấp cứu. Những mong mỏi ấy rất thật và rất chính đáng, làm Nam càng hiểu vì sao dự án này không thể bị xem là một công trình xa lạ áp xuống làng. Nó là con đường mà chính người làng đã chờ đợi nhiều năm, đã kiến nghị, đã hy vọng. Chính vì thế, sự im lặng của họ trước gốc cây gạo mới càng có sức nặng. Họ không phải là những người mê tín cản trở tiến bộ như mấy báo cáo hành chính vẫn hay viết cho gọn. Họ là những người muốn có đường không kém gì anh, nhưng đồng thời biết rõ dưới bóng cây kia còn có một món nợ khác, một món nợ không tính được bằng tiền đền bù và không giải quyết được bằng một cuộc biểu quyết giơ tay trong đình.
Nam cũng quan sát cách ông Thành điều hành buổi họp. Ông không hề né tránh đoạn gốc cây, cũng không hề ép dân phải biểu quyết cho xong. Việc ông chủ động tách biên bản thành hai phần cho thấy ông đã lường trước được sự im lặng này và đã chuẩn bị sẵn một lối thoát giữ thể diện cho tất cả các phía. Cho huyện có một biên bản thông qua để báo cáo tiến độ, cho làng có thêm thời gian để bàn riêng chuyện cây, và cho những người già như cụ Duệ có một khoảng trống để lên tiếng theo cách của họ. Nam thầm ghi nhận sự khéo léo ấy. Làm trưởng thôn ở một làng có một bí mật lớn chôn dưới gốc cây, lại phải đứng giữa sức ép tiến độ của huyện và sự im lặng của dân. Không phải là việc mà ai cũng làm được trong nhiều năm mà không để xảy ra xung đột lớn.
- Cụ Duệ là người lớn nhất làng còn lại, đất vườn nhà cụ giáp đúng đoạn gốc cây. Cụ chưa ký bất cứ giấy tờ gì của dự án này đâu. Từ mai, cậu trực tiếp vận động hộ cụ nhé. Tôi nói mấy lần rồi, cụ chỉ nghe, không đáp. Có khi người trẻ như cậu lại nói được.
Nam ghi nhớ thêm một điều nữa trong đêm họp ấy: khi phần tuyến đường được biểu quyết thông qua, nhiều người già trong làng đã giơ tay rất cao và rất nhanh. Như muốn khẳng định rằng họ không hề cản đường, họ chỉ xin giữ lại một gốc cây. Sự phân biệt rạch ròi ấy làm anh càng thêm tin rằng câu nói của cụ Duệ ở cửa đình không phải là lời nói cho qua, mà là tiếng nói chung của cả làng đã được chắt lọc qua một người già nhất.
Nam nhìn theo hướng cụ vừa đi khuất, trong đầu còn vang nguyên câu nói vừa rồi. Đường thì làm, cây thì để. Nghe như một câu nói cho qua chuyện của người già muốn làm hài lòng cả hai phía. Nhưng đặt cạnh mấy phút im lặng đồng loạt của cả đình làng vừa rồi, anh bỗng thấy câu nói ấy không hề đơn giản. Nó giống một lập trường đã được giữ rất lâu, chỉ chờ có người đủ kiên nhẫn mà hỏi cho tới nơi.