MA CÂY GẠO ĐẦU LÀNG - Chương 5: Mười hai thẻ bài gỗ
Sáng ngày 21 tháng Tư, Nam tới nhà cụ Duệ theo lịch đã hẹn qua trưởng thôn. Nhà cụ nằm ở cuối ngõ làng Xuân Đào, cách gốc cây gạo không xa, đi bộ chừng…
Nội dung chương
Sáng ngày 21 tháng Tư, Nam tới nhà cụ Duệ theo lịch đã hẹn qua trưởng thôn. Nhà cụ nằm ở cuối ngõ làng Xuân Đào, cách gốc cây gạo không xa, đi bộ chừng vài phút là tới. Ngõ vào nhà cụ hẹp, hai bên là hàng rào dâm bụt và mấy luống rau xanh mướt. Căn nhà ngói ba gian đã cũ, sân gạch rộng, góc sân có một cây cau cao và một bể nước mưa phủ rêu xanh. Không khí trong sân yên tĩnh đến mức tiếng bước chân của Nam trên gạch cũng nghe rõ.
Cháu nội cụ là cô giáo Nguyễn Thị Lan ra đón anh ở cổng. Lan ba mươi bốn tuổi, dạy tiểu học ở trường làng, dáng người nhanh nhẹn, tóc buộc gọn sau gáy. Cô cười chào Nam, mời anh vào nhà, pha một ấm trà mới. Trà trong nhà cụ Duệ là trà mạn ủ trong ấm đất, nước chát nhẹ và thơm, khác hẳn trà ở quán nước bến đò.
- Anh Nam ngồi chơi, để em vào thưa với ông. Ông em tai hơi nặng, nói chuyện phải ngồi gần và nói chậm một chút.
Cụ Duệ từ gian trong chống gậy bước ra. Cụ mặc áo nâu dài tay, ngồi xuống chiếc ghế gỗ ở đầu bàn, nhìn Nam một lúc lâu bằng ánh mắt của người già đã quen đánh giá người đối diện trước khi nói bất cứ điều gì. Nam trình bày rõ ràng mục đích chuyến thăm: anh là kỹ sư tư vấn thiết kế, được phân công vận động các hộ còn lại ký biên bản đo đạc, trong đó có phần đất vườn nhà cụ giáp đoạn gốc cây gạo. Anh đưa biên bản in sẵn, bản đồ trích đo và phương án đền bù ra bàn, giải thích từng khoản bằng giọng chậm rãi và tôn trọng, không thúc ép.
Cụ Duệ nghe hết, không ngắt lời, không nổi giận, thỉnh thoảng gật đầu rất nhẹ ở những chỗ về đường sá và đền bù chung. Nhưng khi Nam nhắc tới việc ký vào biên bản đo đạc phần đất vườn giáp gốc cây, cụ lắc đầu.
- Cậu kỹ sư, tôi nghe cậu nói cả rồi. Đường làm cho làng thì tôi không cản. Đất vườn nhà tôi, nếu làng cần cho việc chung thì tôi cũng không tiếc. Nhưng cái biên bản này nó gộp cả phần đất quanh gốc gạo vào, mà đất ấy, cây ấy, không phải của riêng nhà tôi. Đất của tổ tiên để lại, cây của cả làng trồng giữ từ đời nào, tôi không có quyền ký thay ai cả. Cậu thông cảm, tôi không ký được.
Lan ngồi bên cạnh khéo léo đỡ lời cho ông, vừa để cụ không phải nói nhiều, vừa để Nam không cảm thấy bị từ chối một cách khó xử.
- Ông em tuổi cao, việc giấy tờ ông cẩn thận lắm anh ạ. Anh cứ để tài liệu lại đây, nhà em sẽ xem kỹ rồi trả lời thôn sau. Việc đường sá, nhà em ủng hộ chủ trương chung của làng mà.
Nam gật đầu, không cố thuyết phục thêm trong buổi đầu tiên. Anh biết với những người già như cụ Duệ, việc thúc ép chỉ làm mọi chuyện khó hơn. Anh chuyển sang hỏi chuyện làng, chuyện cây gạo, chuyện những bát hương quanh gốc mà anh đã thấy mấy hôm nay. Cụ Duệ trả lời ít, mỗi câu đều ngắn, nhưng mỗi câu đều như có một lớp nghĩa nữa ở phía sau mà cụ chưa muốn mở ra.
Trong lúc nói chuyện, ánh mắt Nam vô tình dừng lại ở bàn thờ trong gian giữa.
Bàn thờ nhà cụ Duệ được bày biện trang trọng, bát hương gia tiên ở giữa, hai bên là đèn dầu và lọ hoa. Nhưng ở phía dưới, thấp hơn một bậc, đặt riêng một bát hương nữa nhỏ hơn. Bát hương ấy không đi cùng với ảnh thờ hay bài vị lớn nào. Trước bát hương, xếp ngay ngắn thành một hàng, là mười hai thẻ bài gỗ nhỏ. Mỗi thẻ chỉ bằng nửa bàn tay, gỗ đã ngả màu nâu sẫm theo thời gian, mặt thẻ hình như có khắc chữ nhưng từ khoảng cách ngồi của Nam, anh không nhìn rõ được chữ gì. Mười hai thẻ xếp đều tăm tắp, không lệch một thẻ nào, như thể mỗi ngày đều có người kiểm tra và chỉnh lại vị trí của chúng. Trước hàng thẻ là một đĩa nhỏ đựng hoa quả đã khô và một chén rượu con.
Nam nhìn hàng thẻ bài ấy lâu hơn mức lịch sự cho phép trong một chuyến thăm vận động đo đạc. Anh đếm lại một lần nữa trong đầu. Đúng mười hai thẻ. Không phải mười, không phải mười một. Mười hai.
- Cụ cho cháu hỏi, bát hương ở dưới kia là thờ ai vậy ạ. Cháu thấy có mười hai thẻ bài.
Lan đáp ngay, gọn và nhẹ, như một câu trả lời đã được dùng nhiều lần cho những người khách tò mò.
- Đó là bát hương chung của họ nhà em, thờ các cụ ngày xưa không có ảnh riêng, anh ạ. Làng quê vẫn hay có lệ ấy.
Cô nói xong liền chuyển chuyện sang việc trường lớp và mấy đứa cháu của cụ đang học ở xã, giọng tự nhiên đến mức nếu Nam không đang để ý, anh đã để câu chuyện trôi qua. Nhưng anh để ý thấy cụ Duệ, khi Lan nói câu ấy, đã nhìn xuống chén trà trong tay mình và im lặng một cách rất khác với sự im lặng từ chối ký biên bản lúc nãy. Đó là sự im lặng của người biết rõ sự thật nhưng chọn chưa nói, và cũng không muốn nói dối.
Buổi thăm kết thúc trong không khí vẫn giữ được sự tôn trọng. Nam thu lại một bản biên bản chưa ký, để lại một bản cho gia đình xem thêm, chào cụ và Lan rồi ra về. Lan tiễn anh ra tới cổng, còn dặn thêm rằng anh cứ yên tâm về phần đường, nhà cô sẽ bàn lại với thôn.
Nam vừa bước ra khỏi cổng, đi được mấy bước trên ngõ, thì sau lưng có tiếng gậy gõ chậm rãi. Cụ Duệ đã chống gậy ra tới cổng từ lúc nào, đứng trong bóng râm của hàng rào dâm bụt, gọi anh lại bằng một giọng không cao.
- Cậu kỹ sư.
Nam quay lại.
- Dạ, cụ gọi cháu.
Cụ nhìn anh một lúc, ánh mắt già nua nhưng rất tỉnh, rồi hỏi một câu không đầu không cuối, không liên quan gì tới biên bản, đền bù hay bản đồ trích đo mà hai người vừa bàn suốt cả buổi sáng.
- Cậu có biết dưới gốc gạo kia có gì không.
Nam sững người. Anh mở miệng định đáp rằng dưới gốc thì chỉ có rễ cây và đất, hoặc định hỏi lại cụ rằng cụ muốn nói tới điều gì, nhưng chưa kịp nói thành lời thì cụ Duệ đã khẽ lắc đầu. Như thể câu hỏi ấy không cần câu trả lời ngay lúc này, hoặc như thể chính sự sững sờ của anh đã là một câu trả lời. Cụ chống gậy quay vào nhà, cánh cổng tre khép lại sau lưng cụ, để Nam đứng một mình ngoài ngõ nắng trưa. Trong đầu anh còn nguyên hình ảnh mười hai thẻ bài gỗ xếp ngay ngắn trước một bát hương không có ảnh thờ, và một câu hỏi treo lơ lửng không có đáp án.
Trên đường từ nhà cụ Duệ về phòng trọ, Nam đi bộ chậm qua đầu ngõ và dừng lại khá lâu ở gốc cây gạo. Buổi trưa, nắng đứng bóng, tán hoa đỏ rực lên như một đám lửa lặng yên trên cao. Anh đứng ở ngoài mép bóng tán, không bước vào trong, và thử nhìn gốc cây bằng con mắt của cụ Duệ. Một cái cây gắn với đất vườn tổ tiên, với một bát hương mười hai thẻ bài trong nhà, với một câu hỏi mà cụ đã giữ trong lòng không biết bao nhiêu năm mới hỏi một người kỹ sư trẻ vừa về làng được mấy ngày. Anh bỗng hiểu rằng việc cụ từ chối ký biên bản không đơn thuần là chuyện đền bù hay chuyện thủ tục. Cụ đang giữ một lời hứa nào đó, hoặc một lời dặn nào đó của người đã khuất, và tờ biên bản đo đạc của anh, với những con số và ô ký tên sạch sẽ, không có chỗ nào chứa được lời hứa ấy.
Anh cũng nghĩ nhiều về Lan trên đường về. Cô giáo làng ấy rõ ràng biết nhiều hơn những gì cô nói trong buổi tiếp khách. Cách cô đỡ lời cho ông, cách cô chuyển chuyện đúng lúc anh hỏi về bát hương, cách cô nhìn ông mình khi cụ im lặng. Tất cả đều cho thấy cô là người được cụ tin tưởng và có thể là người duy nhất trong nhà biết rõ ý nghĩa của mười hai thẻ bài gỗ kia, hoặc ít nhất biết rằng chúng không phải là thẻ bài của họ hàng bình thường. Nam tự nhủ anh sẽ cần nói chuyện riêng với Lan một lần, không phải với tư cách người vận động ký giấy, mà với tư cách một người muốn hiểu thật sự điều gì đang nằm dưới gốc cây mà cả làng cùng giữ kín. Nhưng anh cũng biết, niềm tin ở làng quê không đến từ một buổi nói chuyện. Nó đến từ việc người ta quan sát anh làm gì khi sự việc thật sự xảy ra, chứ không phải anh nói hay như thế nào khi mọi việc còn yên ổn.
Nam còn nhớ rõ mùi hương trong nhà cụ Duệ buổi sáng hôm ấy, mùi trầm nhẹ lẫn với mùi trà mạn và mùi gỗ cũ của bàn thờ, một mùi hương rất yên tĩnh và rất lâu đời. Trên đường về, mùi hương ấy cứ phảng phất trong trí nhớ anh, đối lập hoàn toàn với mùi dầu máy và mùi đất đào ở công trường. Anh hiểu rằng để hiểu được gốc cây gạo, anh không thể chỉ đứng ở công trường mà nhìn sang. Anh phải bước vào những không gian như căn nhà ba gian của cụ Duệ, nơi quá khứ không nằm trong hồ sơ lưu trữ mà nằm ngay trên bàn thờ, trong một bát hương riêng và mười hai thẻ bài gỗ được lau chùi mỗi ngày. Buổi thăm hôm nay mới chỉ mở cho anh một cánh cửa hẹp, nhưng qua cánh cửa ấy, anh đã nhìn thấy con số mười hai. Và con số ấy từ nay sẽ không còn rời khỏi suy nghĩ của anh mỗi khi anh nhìn lên tán hoa đỏ ở đầu làng, mỗi khi anh nghe tiếng hoa rơi trong đêm. Và mỗi khi anh mở tập bản vẽ có đường đỏ cắt thẳng qua gốc cây.