MA CÂY GẠO ĐẦU LÀNG - Chương 8: Cái rãnh và khúc xương
Sáng ngày 23 tháng Tư, đội thi công tiến hành đào thử một rãnh thoát nước dọc mép đường, cách gốc cây gạo khoảng mười lăm mét. Đây là công việc thăm dò…
Nội dung chương
Sáng ngày 23 tháng Tư, đội thi công tiến hành đào thử một rãnh thoát nước dọc mép đường, cách gốc cây gạo khoảng mười lăm mét. Đây là công việc thăm dò nền đất trước ngày khởi công chính thức, để xác định độ sâu đặt ống và kiểm tra xem nền đất ở đoạn đầu làng có vướng mạch nước ngầm hay lớp đất yếu nào không. Đức chỉ huy máy xúc đào từng đoạn ngắn, công nhân ở dưới rãnh kiểm tra mặt cắt đất và ghi lại độ sâu.
Nam buổi sáng hôm ấy bận làm việc ở xã, đối chiếu hồ sơ đền bù và lịch họp với cán bộ địa chính. Anh tới hiện trường muộn hơn dự kiến gần một giờ, khi mặt trời đã lên cao và tiếng máy xúc từ xa đã im bặt một cách bất thường. Từ đầu ngõ, anh nhìn thấy máy xúc đỗ chéo ở mép đường, gầu máy hạ thấp xuống đất, không hoạt động. Công nhân túm tụm thành một nhóm nhỏ ở gần rãnh đào, không ai nói to, không ai làm việc. Không khí hiện trường khựng lại một cách rõ rệt, khác hẳn sự ồn ào của mọi buổi sáng công trường.
Anh bước nhanh tới, hỏi Đức đang đứng ở mép rãnh.
- Sao dừng máy sớm thế anh Đức. Có sự cố gì à.
Đức quay lại, nét mặt căng thẳng mà anh ít khi thấy ở người đội trưởng vốn luôn giữ vẻ đều đều. Đức kéo Nam ra xa nhóm công nhân một chút, hạ giọng.
- Đào tới độ sâu hơn một mét thì gầu chạm vật cứng. Công nhân xuống kiểm tra, thấy có xương.
Nam nhìn xuống rãnh đào thử. Rãnh dài chừng vài mét, sâu hơn một mét, thành rãnh là đất thịt lẫn sỏi nhỏ. Ở đoạn cuối rãnh, gần phía hướng về gốc cây, mặt đất mới đào còn tươi, nhưng một phần rãnh đã được lấp lại một cách vội vàng bằng chính lớp đất vừa đào lên, xới tung và chưa được đầm lại. Vệt đất mới lấp có màu khác hẳn với mặt đất xung quanh, nâu nhạt và tơi, nổi bật giữa nền đất cũ đã nén chặt.
- Xương gì anh. Xương động vật à.
Đức lắc đầu rất chậm, nhìn thẳng vào Nam.
- Xương ống người. Đã mục, màu ngà cũ, dài như xương chân người lớn. Còn có mảnh vải áo xám tro sót lại gần đó, mục gần hết, chạm vào là vụn ra. Tôi cho dừng máy ngay lúc ấy.
Nam cảm thấy một luồng lạnh chạy dọc sống lưng dù nắng trưa đang đổ thẳng xuống hiện trường. Anh nhìn lại vệt đất mới lấp, rồi nhìn về phía gốc cây gạo cách đó mười lăm mét, nơi rễ cây nổi chạy dài về phía bến đò và cũng chạy dài về phía rãnh đào này dưới lòng đất mà không ai nhìn thấy được. Mười lăm mét không phải là xa đối với một cây gạo gần hai trăm tuổi với bộ rễ tỏa rộng gần ba chục mét tán.
- Anh đã báo cho thôn và xã chưa. Có hài cốt thì phải dừng để lập biên bản theo quy định chứ.
Đức nắm nhẹ cánh tay Nam, giọng càng thấp hơn, gần như khẩn khoản.
- Anh Nam, anh nghe tôi nói hết đã. Tôi đã cho anh em lấp lại rãnh rồi. Lấp nhanh, lấp kín, không chụp ảnh, không gọi ai cả. Tôi dặn cả đội không được nói chuyện này ra ngoài. Mồ mả cũ ở làng nào mà chẳng có, đào đường ở đâu mà chẳng gặp. Nếu bây giờ lộ ra là có hài cốt dưới rễ cây, dự án sẽ bị đình chỉ để điều tra ngay. Huyện sẽ vào, xã sẽ vào, làng sẽ xôn xao, cả trăm công nhân mất việc, anh Kiên mất trắng tiền ứng vốn. Hài cốt đã nằm yên ở đây bao nhiêu năm rồi, mình lấp lại như cũ, coi như chưa đào tới, là cách ít hại nhất cho tất cả.
Nam đứng lặng, không đáp ngay. Anh biết Đức nói không hoàn toàn sai về hậu quả. Anh cũng biết quy định pháp luật và quy định của nghề khảo sát nói điều ngược lại: phát hiện hài cốt phải dừng thi công, báo chính quyền, lập biên bản, xác định nguồn gốc. Nhưng anh tới muộn một giờ, rãnh đã lấp, xương đã nằm lại dưới lớp đất mới, công nhân đã được dặn im lặng. Sự việc đã bị đẩy qua một ngưỡng mà nếu anh làm ầm lên ngay lúc này, anh sẽ phải đối đầu trực diện với cả đội thi công và cai thầu. Trong tay anh không có một tấm ảnh, không có một vật chứng nào ngoài lời kể của Đức.
Anh đi một vòng quanh khu vực rãnh đào, cố giữ vẻ mặt của một kỹ sư kiểm tra nền đất bình thường để công nhân không chú ý. Ở mép vệt đất mới lấp, gần một hòn đá nhỏ bị gầu máy hất lên, anh nhìn thấy một mảnh vải nhỏ còn sót lại mà công nhân chưa kịp dọn hết. Mảnh vải chỉ bằng hai ngón tay, màu xám tro, sợi vải đã mục, mép vải tưa ra, bám đầy đất ẩm. Nó nằm lẫn trong đất tơi, nếu không để ý kỹ sẽ tưởng là một mảnh rác cũ.
Nam cúi xuống như để xem mặt đất, tay nhặt mảnh vải lên rất nhanh, nắm chặt trong lòng bàn tay rồi bỏ vào túi áo ngực khi đứng dậy. Không ai trong đội để ý tới hành động ấy. Tim anh đập mạnh trong lồng ngực, không phải vì sợ bị phát hiện, mà vì anh vừa ý thức được mình đang giữ trong túi một thứ có thể là mảnh áo của một người đã chết. Một người từng nằm dưới rễ cây này không biết bao nhiêu năm, trong một nấm mồ mà cả làng hình như đều biết nhưng không ai nói thành lời.
Buổi chiều, đội thi công thu dọn hiện trường sớm hơn thường lệ. Đức cho máy xúc san lại mặt đất ở khu vực rãnh đào cho bằng phẳng, xóa đi dấu vết đào bới rõ rệt nhất. Công nhân về lán, không ai nhắc lại chuyện khúc xương trong bữa cơm tối. Hậu ngồi ăn mà thỉnh thoảng lại nhìn về phía Nam, như muốn hỏi một câu rồi lại thôi. Tú thì nói nhiều hơn bình thường, cố pha trò để lấp đi không khí nặng nề, nhưng chẳng ai cười nổi.
Tối đó, trong phòng trọ trên xã, Nam khóa cửa, kéo rèm, rồi mới lấy mảnh vải trong túi áo ra trải lên mặt bàn làm việc dưới ánh đèn vàng. Mảnh vải mục, mỏng như một lớp tro ép lại, chỉ cần anh thở mạnh cũng sợ nó tan ra. Anh nhìn nó rất lâu, nhìn những sợi vải xám tro còn sót lại, nhìn vệt đất bám vào từng kẽ sợi. Anh nghĩ tới mười hai thẻ bài gỗ trong nhà cụ Duệ, tới câu hỏi dưới gốc gạo kia có gì không của cụ. Tới hàng hoa xếp thành hàng hướng bến đò, tới những bóng trắng mà Hậu kể, tới bia đá không chữ ở phía gốc hướng ra sông. Tất cả những mảnh rời rạc ấy bỗng xếp lại thành một hình ảnh duy nhất trong đầu anh, một hình ảnh mà anh chưa dám gọi tên thành lời, nhưng không thể giả vờ không thấy nữa.
Anh mở sổ tay, lật tới một trang trắng ở cuối sổ, cầm bút viết một dòng duy nhất, chữ viết chậm và đậm hơn bình thường.
Có một chi tiết ở hiện trường rãnh đào mà Nam không nói với Đức ngay lúc ấy, nhưng anh ghi nhớ rất kỹ để đối chiếu về sau. Đoạn xương ống lộ ra, theo lời công nhân trực tiếp xuống rãnh kể lại trong lúc lấp vội, nằm ở tư thế không giống một ngôi mộ được chôn cất tử tế theo hàng lối thông thường. Nó nằm hơi chếch, gần một lớp đất đen hơn hẳn các lớp đất xung quanh, lớp đất mà người đào đất ở nông thôn vẫn gọi là đất có hơi người, dấu vết của một hố chôn cũ đã lấp lại nhiều năm. Mảnh vải xám tro cũng nằm trong lớp đất đen ấy. Nam không phải là chuyên gia khảo cổ hay pháp y, anh không dám kết luận gì về niên đại hay danh tính của hài cốt chỉ từ một đoạn xương và một mảnh vải mục. Nhưng anh đủ hiểu để biết rằng một hố đất đen dài, nằm trong phạm vi rễ của một cây cổ thụ mà cả làng kiêng dè, lại trùng với hướng rễ chạy về phía bến đò. Nó không thể là chuyện ngẫu nhiên của một ngôi mộ lẻ tẻ bị bỏ quên. Nó giống phần đầu của một khu chôn cất lớn hơn nhiều, mà gầu máy xúc của đội anh mới chỉ chạm vào mép ngoài cùng.
Ý nghĩ ấy làm buổi chiều hôm ấy của Nam trở nên rất dài. Anh ngồi ở xã làm hồ sơ mà chữ nghĩa cứ nhòe đi, phải đọc lại nhiều lần một đoạn văn bản hành chính đơn giản. Anh nghĩ tới việc nếu hố chôn ấy thật sự lớn. Nếu dưới rễ cây không chỉ có một người mà có nhiều người, thì việc đốn cây và đào nền đường theo bản vẽ thẳng sẽ không chỉ là chuyện phá một cây cổ thụ hay chuyện đền bù đất đai. Nó sẽ là việc đào tung một nấm mồ tập thể ngay giữa ban ngày, trước mặt cả làng, mà không ai trong đội thi công, kể cả chính anh, được chuẩn bị để đối mặt với hậu quả của việc ấy. Dù là hậu quả pháp lý, hậu quả dư luận hay hậu quả trong lòng những người già còn sống như cụ Duệ. Anh càng nghĩ càng thấy quyết định lấp vội của Đức, dù sai về quy trình, lại vô tình tránh cho cả đội một cảnh tượng khủng khiếp hơn nhiều trong ngày hôm ấy. Nhưng tránh được một lần không có nghĩa là tránh được mãi, nhất là khi ngày khởi công và lệnh đốn cây của Kiên đã được ấn định rõ ràng, không hề thay đổi vì một khúc xương mà chỉ vài người biết tới.
Dưới rễ cây có người.
Anh gập sổ lại, cất mảnh vải vào một phong bì giấy nhỏ, ghi ngày tháng ở ngoài phong bì rồi đặt vào đáy ba lô, khóa kéo lại. Ngoài cửa sổ phòng trọ, tiếng hoa gạo rơi ở đâu đó trong làng vẫn vang lên từng tiếng bộp trong đêm, và lần này, Nam biết rõ mình sẽ không ngủ yên cho tới khi hiểu được người nằm dưới rễ cây ấy là ai.