MA GIẾNG ĐÁ ONG Ở ĐƯỜNG LÂM - Chương 21: Bà Mão mở hòm gỗ
Chiều mười tám tháng bảy, Nguyễn Thị Mai quay lại ngõ giữa làng cùng Phạm Thu Hằng. Trong điện thoại của cô là những tấm ảnh chụp vết xé trong cuốn gia…
Nội dung chương
Chiều mười tám tháng bảy, Nguyễn Thị Mai quay lại ngõ giữa làng cùng Phạm Thu Hằng. Trong điện thoại của cô là những tấm ảnh chụp vết xé trong cuốn gia phả họ Nguyễn. Cô đã xem lại những tấm ảnh đó nhiều lần trên đường đi. Mỗi lần xem, vết xé sát gáy sách lại hiện ra rõ hơn trong đầu cô.
Hai ngày trước, cũng trên con ngõ đá ong này, bà Phạm Thị Mão đã đóng cửa cài then trước mặt cô. Hôm đó Mai ra về với một câu nói duy nhất về chiếc cài tóc bằng bạc và tiếng khóc rất khẽ sau cánh cửa. Hôm nay cô quay lại không phải để hỏi lại câu cũ. Cô mang theo bằng chứng của chính họ nhà mình.
Hằng đi bên cạnh, tay ôm cuốn sổ ghi chép đã được xã cho phép mang theo để ghi việc làng. Cô nói rất ít trên đường đi. Cả hai đều hiểu chuyến đi này khác hẳn những lần hỏi chuyện trước. Lần này, người bị hỏi là nhân chứng sống duy nhất của một chuyện đã bị giấu hơn tám mươi năm.
Nhà bà Mão nằm cuối ngõ, mái ngói đã rêu phong, trước sân là một giàn mướp già. Bà ngồi trên chiếc chõng tre ngoài hiên, tay phe phẩy chiếc quạt nan. Thấy hai cô gái bước vào sân, bà không đứng dậy. Bà chỉ nhìn Mai rất lâu, như đã đoán được vì sao cô quay lại sớm như vậy.
Mai ngồi xuống chiếc ghế gỗ thấp bên chõng và thưa chuyện ngay, không vòng vo.
- Thưa bà, hôm nay con tới không phải để hỏi chuyện ma ở giếng. Con tới để thưa với bà một việc của họ nhà con. Họ Nguyễn nhà con đã tự xé mất tên một người con gái trong gia phả của mình.
Nói xong, cô mở điện thoại và đưa cho bà xem từng tấm ảnh một. Ảnh toàn cảnh cuốn gia phả đang mở ở đời thứ sáu. Ảnh cận cảnh vết xé xơ giấy sát gáy sách. Ảnh hai số trang đánh tay chênh nhau đúng một số ở hai bên vết xé. Bà Mão cầm điện thoại bằng cả hai tay run run. Bà đưa máy lại gần mắt, nhìn từng tấm ảnh một cách chậm rãi.
Bà xem ảnh rất lâu. Lâu tới mức Hằng ngồi bên phải đưa tay giữ nhẹ khuỷu tay bà cho đỡ mỏi. Bà không nói gì trong suốt lúc xem. Chỉ tới khi trả lại điện thoại cho Mai, đôi mắt già của bà mới đỏ lên.
- Các con đã tự tìm ra tới đây rồi à. Thế thì họ nhà con cũng không giấu được nữa. Giấu thêm cũng chỉ làm người dưới giếng thêm oan.
Mai kể lại lời cha mình nói ở nhà thờ họ ban sáng. Ông Nguyễn Văn Hậu nói trang đó đã mất từ trước khi ông ra đời. Các đời trong họ đều dặn nhau không được hỏi sâu vào vết xé. Cô nói rõ với bà rằng mình không chấp nhận lời dặn đó nữa. Người con gái của trang giấy bị xé đang gọi cả làng dậy vào mỗi một giờ sáng.
Bà Mão nghe hết, gật đầu chậm rãi. Bà chống tay vào thành chõng, đứng dậy một cách khó nhọc. Bà bảo hai cô đợi ngoài hiên, rồi đi vào gian buồng trong. Tiếng bước chân của bà chậm và nặng trên nền gạch cũ. Sau đó là tiếng kéo lê một vật nặng bằng gỗ trên sàn nhà.
Bà quay ra với một chiếc hòm gỗ nhỏ đã cũ. Chiếc hòm dài chừng hai gang tay, nắp hòm có một chiếc khóa đồng đã xỉn màu. Bà đặt hòm lên chõng tre, ngay trước mặt hai cô gái. Bà nói chiếc hòm này là của hồi môn của bà từ ngày lấy chồng. Hơn tám mươi năm nay, trong hòm chỉ có một thứ mà bà không bao giờ cho ai xem.
Bà mở khóa và nhấc nắp hòm lên. Bên trong hòm, trên lớp vải cũ đã ngả màu, là một mảnh khăn tay gấp làm tư. Mảnh khăn bằng vải trắng, mép khăn đã ố vàng theo năm tháng. Ở một góc khăn còn vệt thêu một bông hoa nhỏ bằng chỉ màu đã phai gần hết. Bà nâng mảnh khăn lên bằng hai tay, cẩn thận như nâng một vật rất dễ rách.
- Đây là khăn tay của bạn thân thuở nhỏ của bà. Ngày xưa hai đứa chơi với nhau từ lúc còn để chỏm. Khăn này nó thêu và cho bà một chiếc giống hệt, bà giữ từ đó tới giờ.
Mai nhìn mảnh khăn trên tay bà mà cổ họng nghẹn lại. Một mảnh vải mỏng đã đi qua hơn tám mươi năm. Người thêu nó không còn nữa. Người giữ nó thì đã chín mươi tuổi, tay run tới mức phải giữ khăn bằng cả hai bàn tay. Vậy mà mảnh khăn vẫn còn nguyên, như một lời chứng không cần chữ viết.
Bà Mão nói tiếp, giọng chậm và rõ từng tiếng.
- Người cho bà chiếc khăn này là người mà cả làng đã thôi nhắc tên hơn tám mươi năm rồi. Họ nhà con xé tên nó khỏi sách. Họ nhà người ta thì coi như chưa từng có chuyện gì. Chỉ còn bà già này giữ một mảnh khăn và một bụng chuyện chưa kể cho ai nghe trọn.
Hằng mở sổ ghi chép, xin phép bà được ghi lại buổi nói chuyện này vào hồ sơ của làng. Bà Mão nhìn cuốn sổ một lúc rồi gật đầu. Nhưng bà đặt ra một điều kiện rất rõ ràng trước khi kể bất cứ điều gì. Điều kiện đó bà nói chậm, và bảo Hằng ghi nguyên văn vào đầu trang sổ.
- Bà kể thì các con phải ghi đúng từng lời bà nói. Không được bỏ đoạn nào, dù đoạn đó làm mất mặt họ nào. Nghe tới đâu ghi tới đó. Chuyện này đã bị người ta cắt xén một lần trong gia phả rồi. Bà không cho ai cắt xén nó lần thứ hai trong sổ của các con.
Mai đáp lời bà ngay, không cần suy nghĩ.
- Con hứa với bà. Con là cháu trong họ Nguyễn. Chính vì thế con càng phải nghe cho trọn. Họ con đã xé mất một trang rồi. Con không để chuyện của người ấy bị xé thêm lần nào nữa.
Bà Mão gật đầu và gấp mảnh khăn tay lại cẩn thận. Bà chưa trao khăn cho ai. Bà đặt nó lên nắp hòm gỗ đang mở, ngay trong tầm mắt của cả ba người. Bà nói mảnh khăn sẽ ở đây suốt những buổi kể chuyện sắp tới. Nghe tới đoạn nào của chuyện cũ, hai cô cứ nhìn vào mảnh khăn mà nhớ rằng người trong chuyện là người thật, không phải một cái bóng dưới giếng.
Rồi bà bắt đầu sắp xếp câu chuyện theo cách của người già kể chuyện đời mình. Bà nói chuyện này dài, không kể hết trong một buổi chiều được. Bà sẽ kể từ đầu, từ cái năm đói nhất mà bà từng sống qua. Năm đó bà mới chín tuổi. Nhưng có những chuyện một đứa trẻ chín tuổi nhìn thấy thì nhớ tới tận lúc chín mươi tuổi vẫn không quên được.
Hằng ghi lại điều kiện kể chuyện của bà vào sổ và gạch chân hai lần. Mai ghi vào sổ tay của mình một dòng riêng. Vật chứng đầu tiên của tuyến chuyện năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm đã vào hồ sơ. Đó là mảnh khăn tay của người con gái trong trang gia phả bị xé, do nhân chứng sống giữ suốt hơn tám mươi năm.
Bà bảo hai cô cứ ngồi yên trên chõng, bà sẽ kể ngay từ buổi chiều nay, chậm rãi từng đoạn một. Bà nói chuyện năm đói không kể vội được và cũng không giấu được nữa. Đoạn nào bà mệt thì bà dừng lại nghỉ. Nhưng chiếc hòm đã mở ra rồi thì bà không đóng nó lại giữa chừng thêm lần nào nữa.
Hai cô gái rời sân nhà bà khi nắng chiều đã ngả xuống các mái ngói. Mai đi được mấy bước lại quay đầu nhìn cánh cửa gỗ của nhà bà. Lần trước cánh cửa đó đóng sập trước mặt cô kèm theo tiếng then cài. Lần này nó vẫn mở, và trong nhà là một chiếc hòm gỗ vừa được mở ra lần đầu sau rất nhiều năm.
Bà kể thêm về gốc gác của mảnh khăn cho hai cô nghe ngay trong buổi chiều đó. Ngày ấy, con gái làng Đường Lâm tới tuổi mười lăm, mười sáu đều phải thêu lấy khăn tay của mình. Hai đứa bạn thân thì thêu khăn giống nhau để đổi cho nhau giữ. Bông hoa nhỏ ở góc khăn là hoa cúc dại mọc ven ngõ đá ong. Sợi chỉ thêu là chỉ nhuộm lá cây trong vườn nhà, nên màu phai nhanh hơn chỉ mua ở chợ.
- Nó thêu khéo hơn bà nhiều. Đường kim của nó đều như kẻ chỉ. Bà thêu một bông hoa mất ba buổi tối. Nó thêu xong khăn của nó rồi còn ngồi thêu giúp bà nửa bông bên này.
Nói tới đó, bà đưa ngón tay run run chạm nhẹ vào vệt thêu phai màu ở góc khăn. Một bông hoa cúc dại bằng chỉ đã mất gần hết màu. Vậy mà trong mắt bà, dường như bông hoa đó vẫn còn nguyên như ngày hai đứa trẻ ngồi thêu dưới gốc cây nhãn sau nhà.
Mai hỏi vì sao bà giữ được mảnh khăn qua chừng ấy năm, qua cả những ngày đói và những năm tháng làng đổi thay nhiều lần. Bà nói khăn nhỏ, gấp lại chỉ bằng bàn tay, cất dưới đáy hòm thì không ai để ý. Có những năm bà cũng không dám mở hòm ra xem. Mở ra là nhớ. Nhưng bà không bỏ nó đi được, vì bỏ nó đi thì coi như chính tay bà cũng xé nốt chút dấu vết cuối cùng của bạn mình.
- Người ta xé tên nó trong sách thì bà còn giữ khăn của nó trong hòm. Sách là của họ. Hòm này là của bà. Bà giữ phần của bà, chờ tới ngày có người trong làng dám hỏi lại cho đàng hoàng. Chờ mãi, tới năm nay mới có các con tới hỏi.
Hằng ghi lại cả đoạn nói về gốc gác mảnh khăn vào sổ. Cô ghi rõ người làm chứng là bà Phạm Thị Mão, chín mươi tuổi. Cô ghi rõ vật chứng là khăn tay thêu hoa cúc dại ở góc, đã ố vàng. Cô không ghi tên người thêu khăn, vì bà chưa nói tên đó thành lời. Trong sổ của cô, dòng để dành cho cái tên vẫn còn trống, chờ chính bà Mão lấp vào ở buổi kể sau.
Trên đường về, Hằng nói một câu rất khẽ.
- Ngày mai bà kể tới năm đói, mình sẽ biết sợi dây đầu tiên trói người con gái ấy là gì. Bà đã nói rồi. Mọi chuyện bắt đầu từ cái năm không ai có thóc mà ăn.
Mai gật đầu. Cô ôm chặt chiếc điện thoại có ảnh chụp vết xé trong gia phả. Một đầu của câu chuyện nằm trong cuốn sách bị xé của họ nhà cô. Đầu còn lại nằm trong trí nhớ của một bà cụ chín mươi tuổi ở cuối ngõ. Ngay trong buổi chiều nay, hai đầu đó bắt đầu được nối lại với nhau bằng lời kể ghi đúng từng chữ.