MA GIẾNG ĐÁ ONG Ở ĐƯỜNG LÂM - Chương 22: Năm đói, làng ăn cháo cám
Bà Phạm Thị Mão bắt đầu kể từ những tháng đầu của năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Bà ngồi trên chõng tre, mảnh khăn tay đặt trên nắp hòm gỗ ngay…
Nội dung chương
Bà Phạm Thị Mão bắt đầu kể từ những tháng đầu của năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Bà ngồi trên chõng tre, mảnh khăn tay đặt trên nắp hòm gỗ ngay trước mặt. Nguyễn Thị Mai ngồi đối diện, cuốn sổ tay mở sẵn trên đùi. Phạm Thu Hằng ngồi bên cạnh, ghi chép vào cuốn sổ của xã theo đúng điều kiện bà đã đặt ra.
Mai mang theo một tập ghi chép của phòng văn hóa về làng Đường Lâm trong những năm kháng chiến. Tập ghi chép đó có một đoạn ngắn về nạn đói năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm ở vùng này. Cô mang nó theo không phải để dạy bà Mão về quá khứ. Cô mang theo để đối chiếu từng lời bà kể với những gì giấy tờ còn giữ được.
Bà nói năm đó bà mới chín tuổi, nhưng cái đói thì không ai quên được, kể cả một đứa trẻ. Từ sau Tết, làng bắt đầu hết thóc trong bồ. Nhà nào còn ít thóc thì độn thêm khoai, thêm sắn. Nhà nào hết hẳn thì chuyển sang ăn cháo cám nấu loãng với rau dại hái quanh ngõ đá ong.
- Cháo cám ngày ấy không phải cháo cho người. Cám vốn để nuôi lợn. Người nấu cám với nước, quấy cho nổi váng lên rồi húp. Húp vào thì bụng đầy nước mà người vẫn run. Trẻ con trong làng đứa nào cũng bụng ỏng, chân tay khẳng khiu như que củi.
Bà kể người làng đi đào củ chuối ở các bờ vườn mang về luộc ăn thay cơm. Củ chuối chát và xơ, ăn vào đầy bụng nhưng không có chất gì nuôi người. Có nhà ăn cả rễ cây, ăn cả lá sung non chấm muối. Muối cũng phải dè sẻn từng hạt, vì muối lúc đó cũng hiếm như thóc.
Mai đối chiếu lời bà với tập ghi chép của phòng văn hóa. Trong tập ghi chép có dòng nói nạn đói lên đỉnh vào đầu năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Nhiều làng trong vùng có người chết đói ngay trên đường đi tìm ăn. Dòng chữ trong giấy tờ khô khan hơn lời bà kể rất nhiều. Nhưng hai nguồn gặp nhau ở cùng một sự thật. Năm đó, người ta chết vì không có gì bỏ vào bụng.
Bà kể tiếp về những người chết đói nằm ở vệ đường làng. Ban đầu còn có người làng khiêng đi chôn. Về sau người chết nhiều, người sống cũng yếu tới mức không còn sức đào huyệt sâu. Có người chết ngay ở gốc cây đầu ngõ, tay vẫn nắm một nắm lá dại chưa kịp đưa lên miệng. Trẻ con đi qua phải nhắm mắt lại mà đi, vì nhìn lâu thì đêm về không ngủ được.
- Bà nhớ nhất là mùi của năm đó. Không phải mùi khói bếp. Cả làng ít nhà còn nổi lửa đều đặn. Đó là mùi của những căn bếp lạnh và mùi người đói lâu ngày. Tới giờ bà già thế này rồi, thỉnh thoảng ngửi thấy mùi bếp lạnh buổi sớm là bà lại nhớ năm đó.
Căn nhà nghèo nhất xóm, theo lời bà, là nhà của cô bạn thân của bà. Nhà đó đông con, ruộng ít, lại toàn ruộng xấu nằm ở cuối cánh đồng. Mùa nào làng được mùa thì nhà đó cũng chỉ đủ ăn tới tháng ba. Tới năm mất mùa, nhà đó hết thóc sớm nhất làng. Người mẹ ốm nằm một chỗ. Đàn con nhỏ nheo nhóc. Chỉ còn người cha chống cả nhà bằng hai bàn tay đi làm thuê.
Bà nói người cha đó đã đi gõ cửa khắp các nhà khá giả trong làng để hỏi vay thóc. Nhà nào cũng lắc đầu, vì nhà nào cũng sợ nhà mình không qua nổi tháng đói. Cuối cùng, ông chỉ còn một nơi để tới. Đó là nhà địa chủ giàu nhất làng, người có kho thóc đầy nhất vùng và nổi tiếng không cho ai vay mà không có giấy tờ chắc chắn.
- Ông ấy tới vay thóc không phải cho mình ông ấy ăn. Ông ấy vay để nuôi vợ ốm và đàn con qua tháng đói nhất. Người làm cha lúc đó không còn đường nào khác. Con khóc vì đói ngay trong nhà mình thì người cha nào cũng phải đi vay, dù biết món nợ đó nặng tới đâu.
Bà dừng lại ở đoạn này rất lâu. Bà cầm mảnh khăn tay lên, vuốt phẳng một góc khăn rồi đặt xuống. Mai hiểu đoạn sắp tới mới là đoạn bà muốn hai cô ghi cho thật kỹ. Bà nói rõ từng tiếng, như người đang đặt một sợi dây lên bàn cho người khác nhìn thấy.
- Các con ghi cho rõ dòng này. Chính món nợ thóc đó là sợi dây đầu tiên trói người con gái ấy. Lúc ký giấy vay, không ai trong nhà đó nghĩ sợi dây này sẽ thắt tới cổ con gái lớn của họ. Nhưng đời người năm đói không ai lường được. Nợ thóc vay vào tháng đói thì trả bằng cái gì cũng đắt hơn thóc.
Mai ghi nguyên lời bà vào sổ và đánh dấu đoạn này bằng một gạch dọc ở lề trang. Cô không hỏi tên người vay và tên người cho vay trong buổi kể này. Bà chưa nói tên ai. Bà mới kể tới món nợ như một sự việc. Tên người sẽ tới ở đoạn sau của câu chuyện, khi bà tự nói ra theo thứ tự của bà. Mai tôn trọng thứ tự đó, như cô đã hứa ở nhà thờ họ với chính mình.
Hằng hỏi bà về giếng cổ trong năm đói đó. Bà nói giếng cổ đầu làng là nơi cả làng ra múc nước trong những tháng ấy. Nước giếng năm đó vẫn trong và ngọt như mọi năm. Người đói tới mức nào cũng vẫn có nước giếng mà uống. Hai đứa trẻ, bà và bạn của bà, vẫn theo người lớn ra giếng mỗi buổi chiều. Lúc đó không ai trong làng nghĩ rằng cũng chiếc giếng ấy sẽ giữ bạn của bà lại suốt phần đời còn lại của bà.
- Ngày ấy ra giếng là ra chỗ đông người nhất làng. Ai cũng mang gàu, mang thùng. Hai đứa bà ngồi trên thành giếng đá ong xem người lớn múc nước. Thành giếng ngày đó cũng bằng đá ong như bây giờ. Ngồi lâu thì đá ấm cả lưng áo.
Mai nghe bà kể về thành giếng mà tay hơi run khi ghi. Cô đã đứng bên chiếc giếng đó nhiều lần trong mười ngày qua. Cô đã nghe tiếng gàu sắt kêu vào một giờ sáng từ sổ gác của làng. Giờ đây, qua lời bà Mão, chiếc giếng trong năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm hiện ra yên bình và đông đúc. Khoảng cách giữa hai hình ảnh của cùng một chiếc giếng làm cô thấy lạnh dọc sống lưng.
Buổi kể kéo dài tới khi nắng chiều đã tắt hẳn ngoài ngõ. Bà Mão bắt đầu mệt, giọng kể chậm lại. Bà nói hôm nay kể tới món nợ là đủ cho một buổi. Đoạn sau là đoạn về người vay thóc không qua khỏi tháng ba năm đó. Bà dặn hai cô ngày mai quay lại sớm. Đoạn chết đói của một người cha phải kể khi bà còn đủ sức, vì kể tới đó bà hay khóc giữa chừng.
Trước khi ra về, Mai đọc lại toàn bộ phần ghi chép của buổi chiều cho bà nghe. Bà nghe từng đoạn, gật đầu ở những chỗ đúng và sửa lại hai chi tiết nhỏ về thứ tự các tháng trong năm đói. Bà nói trí nhớ của người già có thể lẫn ngày tháng, nhưng thứ tự của cái đói thì bà không lẫn. Hết thóc trước, ăn cám sau, rồi mới tới lúc người ta phải đi vay thóc bằng giấy nợ.
- Các con ghi đúng như thế là được. Đừng thêm vào cho nó thảm hơn, cũng đừng bớt đi cho nó nhẹ hơn. Năm đó làng này đói thật. Người chết thật. Không cần ai tô vẽ thêm.
Bà kể thêm về cô con gái lớn của nhà nghèo đó trong những tháng đói. Cô gái ấy mới mười bảy, mười tám tuổi, là người khỏe nhất nhà sau cha mình. Ban ngày cô theo người lớn đi đào củ chuối và hái rau dại. Ban tối cô ngồi quạt cho mẹ ốm và trông đàn em nhỏ. Phần cháo cám của cô bao giờ cũng là phần loãng nhất trong nồi, vì cô nhường phần đặc hơn cho mẹ và các em.
- Nó gầy tới mức chiếc áo nâu mặc trên người cứ như treo trên mắc. Vậy mà nó không kêu đói trước mặt người ngoài bao giờ. Nó chỉ nói với bà một lần, lúc hai đứa ngồi ở thành giếng, rằng nó sợ nhất là nhìn em nó khóc vì đói mà nhà không còn gì nấu.
Mai ghi đoạn này vào sổ mà lòng nặng hẳn đi. Người con gái trong lời kể của bà không phải một cái bóng trắng bệch trên mặt nước. Đó là một cô gái biết nhường phần ăn, biết sợ em khóc và biết ngồi trên thành giếng đá ong ngắm người làng múc nước. Cô gái đó có một tuổi trẻ bị năm đói bào mòn từng ngày, trước khi bất cứ chuyện gì khác xảy ra.
Bà còn kể về lệ làng trong năm đói liên quan tới giếng cổ. Dù đói tới đâu, người làng vẫn giữ lệ không tranh giành nước giếng. Nhà nào tới trước múc trước, nhà nào tới sau xếp hàng sau. Người khỏe nhường người yếu múc trước một gàu. Bà nói chính nhờ cái lệ đó mà năm đói làng không có cảnh đánh nhau ở miệng giếng. Bà dặn Hằng ghi cả điều này, vì nó cho thấy giếng cổ trong lòng người làng ngày đó là chốn thiêng và công bằng, không phải chốn người ta sợ hãi như bây giờ.
Hằng ghi xong thì hỏi bà một câu rất khẽ về món nợ. Cô hỏi món nợ đó được vay vào lúc nào trong năm. Bà đáp là vay vào những ngày đói nhất, khi nhà nghèo đó đã ăn hết cả cám để dành cho lợn. Giấy nợ được ký ở nhà người cho vay, có người làng làm chứng. Số thóc vay không lớn tới mức nuôi được cả nhà quanh năm. Nó chỉ đủ để kéo cả nhà qua mấy tháng đói nhất, với điều kiện sau mùa phải trả cả gốc lẫn lời bằng thóc mới.
- Nợ vay lúc đói thì lời tính theo bụng người, không tính theo lẽ thường được. Người cho vay biết rõ điều đó. Người đi vay cũng biết rõ điều đó. Nhưng biết mà vẫn phải ký, vì không ký thì con chết trước mắt mình ngay trong tháng đó.
Hai cô gái thu sổ ra về khi đèn trong các nhà quanh ngõ bắt đầu bật sáng. Mai đi qua đầu làng và dừng lại một nhịp trước hàng dây chăng quanh giếng cổ. Tổ trực đêm đang sắp xếp ghế ngồi cho ca gác mới. Không ai trong tổ trực biết rằng ở cuối ngõ giữa làng, một bà cụ chín mươi tuổi vừa đặt sợi dây đầu tiên của câu chuyện lên bàn. Sợi dây đó là một món nợ thóc vay trong năm đói, của một nhà nghèo nhất xóm, cho một người cha chưa được gọi tên.