MA GIẾNG ĐÁ ONG Ở ĐƯỜNG LÂM - Chương 23: Món nợ vay thóc của nhà họ Nguyễn
Sáng mười chín tháng bảy, Phạm Thu Hằng tới nhà bà Phạm Thị Mão cùng Nguyễn Thị Mai từ rất sớm. Đêm qua, tổ trực ở giếng cổ đã ghi thêm một đêm nữa vào…
Nội dung chương
Sáng mười chín tháng bảy, Phạm Thu Hằng tới nhà bà Phạm Thị Mão cùng Nguyễn Thị Mai từ rất sớm. Đêm qua, tổ trực ở giếng cổ đã ghi thêm một đêm nữa vào sổ gác. Đúng một giờ rạng sáng nay, gàu sắt lại tự đung đưa cọ vào thành đá ong kêu rột rột đều đặn. Không ai tới gần miệng giếng. Không ai bị tác động. Sổ gác ghi rõ giờ kêu và giờ tắt, nguội lạnh như ghi giờ một chuyến đò.
Đó là đêm gàu kêu thứ bảy trong sổ của làng. Hằng chép con số đó vào trang đầu cuốn sổ tay của mình trước khi ra khỏi nhà. Bảy đêm. Con số nằm cạnh những dòng cô ghi về một món nợ thóc của hơn tám mươi năm trước. Hai tuyến thời gian khác nhau gần một thế kỷ đang nằm chung trên một trang giấy, và cô là người phải nối chúng lại với nhau.
Bà Mão đã ngồi chờ sẵn trên chõng tre ngoài hiên. Mảnh khăn tay vẫn đặt trên nắp hòm gỗ. Bà nói hôm nay bà sẽ kể đoạn về người vay thóc. Đoạn này bà cho phép ghi tên người vào sổ. Bà nói người chết đói năm đó không có tội gì phải giấu tên. Giấu tên người vay nợ là làm theo ý của người cho vay, chứ không phải ý của làng.
- Người vay thóc là ông Nguyễn Văn Thóc, người họ Nguyễn ở xóm dưới, nhà nghèo nhất làng ngày đó. Ông sinh năm một nghìn tám trăm chín mươi chín. Tên ông là Thóc mà cả đời ông không giữ nổi một bồ thóc đầy cho vợ con ăn qua tháng đói.
Hằng ghi tên và năm sinh của ông vào sổ, gạch chân một lần. Cái tên đầu tiên của tuyến chuyện năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm đã vào được trang giấy bằng chữ viết rõ ràng. Nó không còn là một khoảng trống trong gia phả hay một tiếng gọi mơ hồ dưới mặt nước giếng.
Trước khi tới nhà bà Mão, Hằng đã ghé qua điểm trực ở giếng cổ để lấy sổ gác của đêm qua. Anh cán bộ Nguyễn Văn Dũng đưa sổ cho cô ngay tại bàn trực. Trang sổ ghi nguệch ngoạc mà rõ ràng. Một giờ đúng, gàu bắt đầu kêu. Một giờ mười bảy phút, tiếng kêu tắt. Không người tới gần. Không sự cố. Dũng nói đêm nào sổ cũng ghi gần như y hệt như vậy, chỉ khác nhau vài phút ở giờ tắt.
- Nó đều như có người hẹn giờ dưới đáy giếng ấy, cô Hằng ạ. Bảy đêm rồi, không sai một đêm nào.
Hằng chép lại hai mốc giờ đó vào sổ tay. Cô không nhìn xuống mặt giếng. Cô đứng ngoài vòng dây chăng, đúng vị trí lệ làng cho phép, và nghe tiếng nước rất khẽ dưới thành đá ong trong buổi sáng yên tĩnh. Ban ngày, chiếc giếng này chỉ là một giếng nước cũ bị chăng dây. Không ai đứng đây ban ngày mà đoán được nó đã kéo ba người trong bảy đêm qua.
Bà kể ông Thóc vay thóc của địa chủ giàu nhất làng vào những ngày đói nhất đầu năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Người cho vay là ông Trần Bá Hựu. Giấy nợ được ký tại nhà họ Trần, có người làng làm chứng. Số thóc vay đủ để nhà ông Thóc cầm cự qua mấy tháng đói nhất. Điều kiện ghi trong giấy là sau mùa phải trả cả gốc lẫn lời bằng thóc mới gặt.
- Nhà họ Trần giữ tờ giấy nợ đó rất kỹ. Người làng sau này còn nhắc tới nó nhiều đời. Một tờ giấy mỏng mà nặng hơn cả kho thóc, vì nó trói được cả một nhà người ta.
Mai ngồi bên cạnh, nghe tới tên người cho vay thì tay dừng lại trên trang sổ của mình. Họ Trần. Cái họ đó không xa lạ gì với làng này. Nhưng cô không nói chen vào lời kể của bà. Cô chỉ ghi tên đó xuống và chờ nghe hết đoạn của buổi sáng nay.
Bà Mão kể tiếp về những tuần cuối cùng của ông Thóc. Sau khi vay được thóc, ông chia thóc ra từng phần nhỏ để cả nhà ăn dè qua ngày. Phần của ông bao giờ cũng ít nhất. Ông vẫn đi làm thuê ở các nhà còn việc, gánh đất và đào ao, dù người đã gầy rạc đi trông thấy. Người làng khuyên ông ăn thêm vào mà giữ sức. Ông chỉ nói con còn nhỏ, vợ còn ốm, ông nhịn một miếng thì nhà thêm được một bữa.
Tới tháng ba năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, ông Thóc không qua khỏi. Bà nói ông chết trong nhà mình, trên chiếc chõng tre, sau mấy ngày chỉ uống nước cháo loãng. Lúc ông mất, món nợ vay thóc chưa trả được một hạt nào. Thóc vay về đã ăn hết để nuôi cả nhà qua hai tháng đói. Gốc chưa trả, lời chưa trả. Tờ giấy nợ ở nhà họ Trần vẫn còn nguyên từng chữ.
- Ông ấy chết đói thật sự, các con ghi đúng như thế cho bà. Không phải chết vì bệnh. Không phải chết vì tai nạn. Ông chết vì trong nhà không còn gì ăn được nữa, mà phần ăn cuối cùng ông nhường hết cho vợ con.
Hằng ghi lời bà vào sổ, nguyên văn. Cô làm nghề ghi chép văn hóa của làng đã mấy năm. Cô biết sự khác nhau giữa một cái chết được ghi mơ hồ và một cái chết được ghi đúng nguyên nhân. Ghi đúng nguyên nhân chết đói của ông Thóc là trả lại cho ông phần sự thật đầu tiên bị năm tháng làm mờ.
Bà kể thêm về buổi ký giấy nợ, theo lời ông Thóc kể lại cho người làng sau đó. Buổi đó diễn ra ở gian nhà lớn của họ Trần, nơi kho thóc nằm ngay phía sau. Ông Thóc được cho xem kho thóc đầy trước khi ký giấy. Bà nói người cho vay làm như vậy là có ý. Người đang đói mà nhìn thấy thóc đầy kho thì tay ký giấy sẽ run, nhưng không còn bụng dạ nào mà mặc cả điều kiện nữa.
Người làm chứng hôm đó là một ông trùm họ trong làng. Ông ký tên vào giấy rồi về nhà mình. Sau này, mỗi lần làng có việc nhắc tới món nợ của nhà ông Thóc, tờ giấy đó lại được người họ Trần nhắc tới như một bằng chứng rằng họ cho vay đàng hoàng, có giấy tờ, có người chứng. Bà nói giấy tờ đàng hoàng thật. Chỉ có điều cái đói của người đi vay thì không nằm trong tờ giấy đó.
- Giấy nợ ghi số thóc, ghi lãi, ghi ngày trả. Nó không ghi đứa trẻ khóc trong nhà người vay. Nó không ghi người vợ ốm nằm nghe chồng ký giấy ở nhà người ta. Cho nên sau này ai đọc tờ giấy đó cũng thấy nó sạch sẽ. Chỉ người trong cuộc mới biết nó nặng thế nào.
Hằng ghi lại đoạn này và đánh dấu sao ở lề trang. Cô hiểu vì sao bà Mão bắt hai cô ghi đúng từng lời. Có những phần của câu chuyện không nằm trong bất kỳ cuốn sổ nào của làng. Chúng chỉ còn nằm trong trí nhớ của một người đã chờ hơn tám mươi năm để được nói ra.
Sau khi ông Thóc mất, nhà họ Nguyễn chỉ còn người vợ ốm và hai đứa con nhỏ. Con trai út còn bé, mới lên mười. Con gái lớn vừa tròn mười tám tuổi, là người khỏe nhất nhà còn lại. Bà Mão nói tới người con gái đó thì dừng lại một lúc lâu. Bà chưa nói tên cô. Bà chỉ nói cô gái ấy từ ngày cha mất đã thay cha gánh cả nhà trên vai, đi làm thuê khắp làng để nuôi mẹ và em.
Buổi trưa cùng ngày, Hằng cùng Mai tới nhà thờ họ Nguyễn để đối chiếu lời kể với gia phả. Ông Nguyễn Văn Hậu tiếp hai cô ở gian nhà ngoài. Mai mở cuốn gia phả tới đời thứ sáu, phần ghi về các con trai còn nguyên vẹn. Dòng chữ mực tàu ghi rõ một cái tên và hai mốc năm. Nguyễn Văn Thóc, sinh năm một nghìn tám trăm chín mươi chín, mất năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm.
Hằng đối chiếu dòng chữ đó với lời kể của bà Mão trong sổ tay của mình. Tên khớp. Năm sinh khớp. Năm mất khớp. Hai nguồn độc lập, một là giấy của họ, một là trí nhớ của nhân chứng sống, gặp nhau ở cùng một con người. Cô ghi vào hồ sơ một dòng xác nhận. Người vay thóc chết đói tháng ba năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm là nhân vật có thật trong gia phả họ Nguyễn, không phải lời đồn của người già.
Ông Hậu nhìn hai cô đối chiếu một lúc rồi nói rất khẽ. Ông nói đời ông nội của ông vẫn còn nhắc tới ông Thóc như một người cha chết đói để con được sống. Nhưng trong họ, không ai nhắc tới món nợ của ông Thóc bao giờ. Cũng không ai nhắc tới chuyện xảy ra với con gái lớn của ông sau khi ông mất. Những chuyện đó nằm ở trang gia phả đã bị xé, và ở phần đời mà cả họ đã thống nhất với nhau bằng im lặng.
Mai hỏi cha về tờ giấy nợ bên họ Trần. Ông Hậu lắc đầu. Ông nói họ Nguyễn không giữ giấy nợ. Người giữ giấy là nhà cho vay. Họ Nguyễn chỉ giữ hậu quả của tờ giấy đó, và giữ nó bằng cách xé đi một trang sách của chính mình. Câu nói đó làm cả gian nhà ngoài im lặng một lúc lâu.
Chiều về, Hằng ngồi ở nhà mình và mở cuốn sổ tay ra xem lại toàn bộ những gì đã ghi trong hai ngày qua. Cô kẻ một đường dọc chia trang giấy làm hai cột. Cột bên trái cô ghi các mốc của năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Tháng đầu năm, ông Thóc vay thóc và ký giấy nợ. Tháng ba, ông Thóc chết đói, món nợ chưa trả. Cột bên phải cô ghi các mốc của tháng bảy năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu. Đêm gàu kêu thứ nhất tới đêm thứ bảy. Ba lần người bên giếng bị kéo, ba lần được cứu kịp.
Cô nhìn hai cột mốc đó một lúc lâu rồi ghi thêm một dòng ở cuối trang. Món nợ năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm và tiếng gàu năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu không phải hai chuyện rời nhau. Chúng là hai đầu của cùng một câu chuyện chưa được kể hết. Đầu năm đói nằm trong lời kể của bà Mão và trang gia phả còn nguyên. Đầu còn lại kêu lên mỗi đêm từ miệng giếng đá ong ở đầu làng.
Hằng khép sổ lại khi ngoài ngõ đã lên đèn. Cô biết ngày mai tuyến truy vết sẽ phải chạm tới họ còn lại trong câu chuyện này. Họ Trần, nhà giữ tờ giấy nợ. Người đứng đầu đời trước của họ đó đã có tên trong sổ của cô từ sáng nay. Còn người của họ Trần đang sống trong làng này hôm nay là ai, và người đó biết được bao nhiêu phần của câu chuyện, thì chưa ai trong làng nói ra thành lời.