MA GIẾNG ĐÁ ONG Ở ĐƯỜNG LÂM - Chương 25: Bộ áo lụa điều

Chiều mười chín tháng bảy, Nguyễn Thị Mai quay lại nhà bà Phạm Thị Mão để nghe đoạn kể mà bà đã hẹn từ hôm trước. Bà ngồi trên chõng tre, vẻ mặt mệt hơn…

Nội dung chương

Chiều mười chín tháng bảy, Nguyễn Thị Mai quay lại nhà bà Phạm Thị Mão để nghe đoạn kể mà bà đã hẹn từ hôm trước. Bà ngồi trên chõng tre, vẻ mặt mệt hơn các buổi trước. Bà nói đoạn hôm nay là đoạn đau nhất của câu chuyện. Bà dặn hai cô gái ghi cho kỹ, vì bà không muốn phải kể lại đoạn này lần thứ hai trong đời.

Phạm Thu Hằng mở sổ của xã ra trang mới. Mảnh khăn tay vẫn đặt trên nắp hòm gỗ. Ngoài ngõ, nắng chiều tháng bảy hắt xuống những phiến đá ong nóng hầm hập. Trong nhà bà Mão, câu chuyện quay về những tháng sau khi ông Nguyễn Văn Thóc chết đói.

Theo lời bà, sau khi ông Thóc mất vào tháng ba, nhà họ Nguyễn chỉ còn người vợ ốm, một cậu con trai lên mười và cô con gái lớn mười tám tuổi. Món nợ vay thóc vẫn còn nguyên bên nhà họ Trần. Người làng cứ nghĩ chủ nợ sẽ đợi tới mùa sau, hoặc sẽ lấy ruộng xấu của nhà đó mà trừ dần. Không ai nghĩ tới cách trừ nợ mà họ Trần đưa ra vào mùa hè năm đó.

Vào tháng tám, người của họ Trần mang tờ giấy nợ sang nhà họ Nguyễn. Họ nói món nợ gốc và lãi của ông Thóc để lại không có cách nào trả bằng thóc trong năm đói này. Họ đưa ra một cách trừ nợ duy nhất. Nhà họ Nguyễn gả cô con gái lớn cho chính ông Trần Bá Hựu, và toàn bộ món nợ sẽ được xóa sạch.

- Nghe cho rõ đây các con. Không phải gả cho con trai nhà họ. Không phải gả cho cháu nhà họ. Là gả cho chính ông chủ nợ, người vừa cho cha nó vay thóc xong.

Mai ghi tới đó thì tay run lên. Cô phải dừng bút một lúc mới ghi tiếp được. Trong gian nhà nhỏ của bà Mão, không ai nói thêm một lời nào trong mấy nhịp thở. Chỉ có tiếng quạt nan của bà phe phẩy rất khẽ, đều đều, như người đang cố giữ cho giọng kể của mình không vỡ ra.

Bà kể tiếp về người đàn ông mà cô gái ấy bị ép gả cho. Ông Trần Bá Hựu năm đó đã sáu mươi bốn tuổi. Ông đã có vợ cả và nhiều con lớn tuổi hơn cả cô dâu bị ép gả. Trong làng, ông nổi tiếng là người tàn bạo với người ở. Người làm công trong nhà ông bị đánh mắng là chuyện thường. Có người ở không chịu nổi phải bỏ trốn khỏi làng trong đêm. Những chuyện đó người làng đều biết, và nhà họ Nguyễn cũng biết.

Cô gái mười tám tuổi ấy bị định gả cho một người đàn ông hơn mình bốn mươi sáu tuổi. Người đàn ông đó chính là chủ nợ của cha cô, người cha vừa chết đói vì không trả nổi món nợ của ông ta. Bà Mão nói người làng nghe tin đều quay mặt đi. Không ai dám nói một câu bênh vực nhà họ Nguyễn thành tiếng, vì nhà nào cũng sợ mất lòng họ Trần trong năm đói.

- Nhà nó không có đường từ chối. Từ chối thì món nợ còn đó, họ Trần có giấy tờ, có người chứng. Họ có thể lấy ruộng, lấy nhà theo giấy. Mẹ nó thì ốm, em nó thì nhỏ. Giữa năm đói, một nhà toàn người ốm và trẻ con không chống nổi một tờ giấy có dấu tay của người cha đã chết.

Ngày gả được ấn định rất nhanh sau đó. Họ Trần chọn ngày hai mươi tháng tám năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Từ ngày định tới ngày gả chỉ còn chưa đầy hai tuần. Một bộ áo cưới được may cho cô dâu trong những ngày gấp gáp đó. Đó là một bộ áo lụa nhuộm màu đỏ điều, thứ màu đỏ sẫm của ngày cưới theo lệ làng ngày xưa.

Bà Mão kể người thợ may trong làng được gọi tới đo áo ngay tại nhà họ Nguyễn. Cô gái đứng yên cho người ta đo, không nói một lời nào suốt buổi đo. Vải lụa điều được mang từ nhà họ Trần sang. Bà nói chi tiết này bà nhớ rất rõ, vì cả xóm ngày đó đều bàn tán. Áo cưới của cô dâu mà vải lại do nhà chủ nợ mang tới, như một phần của món nợ được trừ dần.

Bà khi đó mới chín tuổi. Bà được theo mẹ sang nhà bạn chơi trong những ngày nhà đó chuẩn bị đám gả. Bà nhớ rõ một buổi chiều, cô bạn của bà mặc thử bộ áo lụa điều vừa may xong. Cô đứng trước chiếc gương đồng cũ của nhà, nhìn mình trong gương rất lâu. Bộ áo đỏ điều nổi bật trên thân người gầy gò sau những tháng đói. Cô không cười. Không ai trong nhà đó cười trong suốt buổi thử áo.

- Nó đứng trước gương, tay nó vuốt thẳng vạt áo. Rồi nó nói một câu mà bà nghe rõ từng chữ. Nó nói thà chết trong bộ áo của mình còn hơn sống trong nhà người ta.

Bà Mão nói tới câu đó thì giọng bà nghẹn lại. Bà cầm mảnh khăn tay lên, áp vào lòng bàn tay một lúc rồi mới đặt xuống. Bà nói bà đã giữ câu nói đó trong bụng hơn tám mươi năm. Bà chưa từng kể nó cho bất kỳ ai, kể cả con cháu của mình. Bà sợ kể ra thì người ta sẽ nói một đứa trẻ chín tuổi bịa chuyện. Nhưng bà nghe rõ. Và những gì xảy ra sau đó hai ngày đã chứng minh cô bạn của bà nói thật từng chữ.

Mai ghi nguyên văn câu nói đó vào sổ của mình và đóng ngoặc ghi rõ người nói là cô gái bị ép gả, người nghe là bà Mão lúc chín tuổi. Cô không ghi tên cô gái, vì bà vẫn chưa nói tên. Nhưng trong lòng cô, người con gái mặc bộ áo lụa điều đứng trước gương đồng đã không còn là một cái bóng trên mặt nước nữa. Đó là bà cô tổ của cô, người đã bị cả họ nhà cô xóa tên vì một nỗi sợ thể diện kéo dài qua mấy đời người.

Hằng hỏi bà về phản ứng của người mẹ ốm trong những ngày đó. Bà nói người mẹ chỉ khóc. Bà khóc khi người ta đo áo cho con gái. Bà khóc khi nhà họ Trần mang vải sang. Có lần bà cố ngồi dậy nắm tay con gái mà không nói được câu nào ra hồn. Người mẹ đó biết rõ con gái mình đang bị bán đi bằng một tờ giấy nợ, mà chính bà cũng không có sức để giữ con lại.

Bà Mão kể thêm rằng trong làng cũng có vài người già thương tình, tới nói nhỏ với nhà họ Nguyễn rằng hay là cho cô gái trốn đi nơi khác qua ngày gả. Nhưng trốn đi đâu giữa năm đói cũng khó. Họ hàng xa đều đói như nhau. Mà cô gái ấy không chịu trốn một mình. Bà nhớ cô bạn mình nói nếu mình bỏ đi thì họ Trần sẽ lấy nhà và ruộng của mẹ và em mình theo giấy nợ. Cô ở lại không phải vì cô không biết sợ. Cô ở lại vì sau lưng cô còn một người mẹ ốm và một đứa em lên mười.

Bà kể thêm về những ngày làng chuẩn bị cho đám gả đó. Theo lệ làng, nhà nào có đám cưới thì cả xóm tới giúp, tiếng cười nói vang từ sáng tới tối. Đám gả này thì khác hẳn. Người làng tới giúp rất ít, ai tới cũng làm lặng lẽ rồi về sớm. Bên nhà họ Trần cho người mang sang mấy thứ lễ lạt theo đúng lệ, nhưng không có tiếng pháo, không có đoàn rước thử. Cả làng biết đây không phải một đám cưới. Đây là một món nợ được thanh toán bằng một người con gái.

- Người ta vẫn gọi nó là đám gả, vì không còn chữ nào khác mà gọi. Nhưng trong bụng ai cũng biết đó là ngày nhà họ Trần tới lấy người trừ nợ. Lấy người mà nói là lấy dâu, nghe cho nó nhẹ đi thôi.

Hằng ghi lại đoạn này và ghi rất kỹ phần mô tả bộ áo lụa điều mà bà Mão còn nhớ. Áo dài thân, nhuộm đỏ điều, cổ đứng, khuy vải cài một bên. Bà nhớ cô bạn mình mặc áo đó với chiếc quần lĩnh đen mới. Hằng ghi từng chi tiết vào một trang riêng của cuốn sổ. Cô nói với bà rằng những chi tiết này phải giữ lại cho thật kỹ. Sau này làng có lo hậu sự cho cô gái ấy thế nào, người ta cũng cần biết cô đã mặc bộ áo gì trong đêm cuối của mình.

Bà Mão gật đầu và nói thêm một chi tiết nhỏ về đêm thử áo. Sau khi cởi bộ áo lụa điều ra, cô bạn của bà tự tay gấp nó lại và đặt lên chiếc chõng trong buồng. Cô không để ai gấp giúp. Bà nói lúc đó bà còn nhỏ, không hiểu vì sao bạn mình gấp áo cẩn thận như vậy. Sau này lớn lên bà mới hiểu. Bộ áo đó là thứ duy nhất trong đám gả này thuộc về chính cô gái. Vải do nhà người ta mang tới, ngày do nhà người ta ấn định, người cũng do nhà người ta chọn. Chỉ có cách cô mặc nó và cách cô gấp nó là của riêng cô.

Buổi kể kết thúc khi trời đã nhá nhem tối. Bà Mão mệt thấy rõ, tay cầm quạt cũng chậm lại. Bà nói đoạn cuối của câu chuyện sẽ kể vào sáng mai. Đó là đoạn về đêm cuối cùng của cô bạn bà, đêm trước ngày gả hai ngày. Bà dặn hai cô tới sớm, và dặn riêng Mai một câu làm cô nhớ suốt đường về.

- Mai này, mai bà kể tới tên của nó. Con là cháu trong họ của nó. Con phải là người đầu tiên trong họ nghe lại cái tên đó từ miệng người ngoài họ, sau hơn tám mươi năm nhà con tự xé nó đi.

Mai đi về qua đầu làng trong ánh đèn đường vừa bật. Hàng dây chăng quanh giếng cổ vẫn nguyên ở đó. Cô dừng lại một nhịp, nhìn chiếc gàu sắt treo im trên giá gỗ. Trong đầu cô là hình ảnh một cô gái mười tám tuổi mặc áo lụa điều đứng trước gương đồng, không cười. Cô hiểu vì sao người dưới giếng lại hiện lên vào ban đêm với khuôn mặt mỉm cười mà tổ trực vẫn ghi trong sổ. Nụ cười đó không phải nụ cười của người đã yên lòng. Đó là phần còn lại của một người con gái chưa từng được cười trong chính đám gả của mình.

Chương khác

Xem thêm