MA GIẾNG ĐÁ ONG Ở ĐƯỜNG LÂM - Chương 28: Đám gả không có tiếng cười
Chiều hai mươi tháng bảy, Nguyễn Thị Mai về nhà thờ họ Nguyễn với cuốn sổ tay đã ghi kín lời kể của bà Phạm Thị Mão. Cô xin gặp riêng cha mình, ông…
Nội dung chương
Chiều hai mươi tháng bảy, Nguyễn Thị Mai về nhà thờ họ Nguyễn với cuốn sổ tay đã ghi kín lời kể của bà Phạm Thị Mão. Cô xin gặp riêng cha mình, ông Nguyễn Văn Hậu, ở gian nhà ngoài. Cô đặt cuốn sổ lên bàn, ngay cạnh cuốn gia phả họ Nguyễn vẫn bọc trong lớp vải điều cũ.
Cô kể lại cho cha nghe toàn bộ câu chuyện theo đúng thứ tự bà Mão đã kể. Nạn đói đầu năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Ông Nguyễn Văn Thóc vay thóc của địa chủ Trần Bá Hựu và chết đói vào tháng ba. Tờ giấy nợ bị mang ra làm cớ ép gả vào tháng tám. Và đám gả đã được ấn định cho một cô gái mười tám tuổi về làm vợ một người đàn ông sáu mươi bốn tuổi.
Cô kể về bộ áo lụa điều được may vội trong chưa đầy hai tuần. Cô kể về buổi thử áo trước chiếc gương đồng, nơi cô dâu không cười một lần nào. Cô nói nguyên văn câu nói mà bà Mão đã giữ trong bụng hơn tám mươi năm. Thà chết trong bộ áo của mình còn hơn sống trong nhà người ta. Rồi cô kể tới đêm mười tám tháng tám, đêm cô gái ấy mặc chính bộ áo đó, cài chiếc thoa bạc của mẹ để lại và ra giếng cổ đầu làng.
Ông Hậu ngồi nghe từ đầu tới cuối mà không ngắt lời con gái một lần nào. Hai tay ông đặt trên mặt bàn, các ngón tay đan chặt vào nhau. Khi Mai kể tới đoạn người làng vớt thi thể lên mà chiếc thoa bạc không còn trên tóc, ông nhắm mắt lại một lúc lâu. Gian nhà ngoài im lặng tới mức nghe rõ tiếng tích tắc của chiếc đồng hồ treo tường.
Mai nói ra cái tên cuối cùng. Nguyễn Thị Lụa. Sinh năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy. Bà cô tổ của chính cô. Người con gái của đời thứ sáu trong cuốn gia phả đang nằm trên bàn này. Người mà trang sách ghi về cô đã bị xé đi từ trước khi cha cô ra đời.
Tới lúc đó, ông Hậu mới lên tiếng. Ông không phủ nhận một chi tiết nào trong lời kể của con gái. Ông nói họ Nguyễn biết chuyện này từ lâu. Các đời trưởng họ đều biết. Ông nội của ông biết. Cha của ông biết. Tới đời ông, ông cũng biết qua lời truyền miệng trong những buổi giỗ chạp kín đáo của họ. Biết, nhưng không ai nói ra ngoài họ. Và càng không ai ghi nó vào bất kỳ cuốn sổ nào.
- Trang gia phả đó không phải tự mất đâu, Mai. Là đời trước trong họ mình xé nó đi. Xé từ rất lâu rồi, trước cả khi cha ra đời.
Mai hỏi thẳng cha mình lý do của việc xé đó, dù trong lòng cô đã đoán được phần lớn câu trả lời. Ông Hậu im lặng một lúc rồi nói chậm rãi. Đời trước sợ con cháu trong họ mang tiếng. Mang tiếng là họ Nguyễn từng có một người con gái bị ép gả trừ nợ cho địa chủ rồi chết oan dưới giếng. Thời đó, một cái tiếng như vậy bám vào cả họ. Con gái các đời sau khó lấy chồng. Con trai trong họ ra làng cũng bị người ta nhìn khác đi.
- Các cụ ngày đó nghĩ xé trang sách đi là chôn được chuyện đó. Chôn chuyện, giữ tiếng cho họ. Các cụ không nghĩ tới người nằm dưới giếng. Hoặc các cụ có nghĩ, nhưng các cụ chọn họ của mình trước.
Mai nghe cha nói mà mắt cay lên. Cô không giận cha. Ông cũng chỉ là người thừa hưởng một lời dặn và một vết xé có sẵn trong sách. Nhưng cô nói rõ với ông rằng cách chọn đó đã hết đường đứng vững trong mùa hè này. Người con gái bị xóa tên đã gọi cả làng dậy tám đêm liền bằng tiếng gàu sắt ở giếng cổ. Ba người trong làng đã suýt chết vì cúi xuống mặt nước của cô. Chuyện không còn là chuyện thể diện của một họ nữa.
Ông Hậu lắc đầu và nói câu mà Mai đã lường trước từ khi bước vào nhà thờ họ. Ông nói người chết đã yên dưới giếng hơn tám mươi năm rồi. Khơi lại chuyện cũ bây giờ chỉ làm hai họ thêm thù oán, làm làng thêm chia rẽ. Ông nói họ Trần ngày nay cũng là người làng như mình. Chắt của ông Hựu còn đang làm ăn trong làng. Đào lại án oan của đời ông cố người ta lên giữa lúc này là đẩy cả làng vào một cuộc cãi vã không có hồi kết.
- Cha, người dưới giếng không yên. Nếu yên thì đã không có tám đêm gàu kêu. Nếu yên thì Thắng đã không bị kéo hai lần, Hòa đã không suýt lao đầu xuống giếng. Tiếng gàu kêu tám đêm nay chính là câu trả lời của bà cô tổ nhà mình. Bà đang nói là bà không yên, và bà nói cho cả làng nghe chứ không chỉ nói cho họ mình.
Cô kể thêm cho cha nghe về không khí của những ngày làng chuẩn bị đám gả đó, theo lời bà Mão. Cả xóm không có một tiếng cười nào trong những ngày ấy. Người làng tới giúp nhà gái đều lặng lẽ. Nhà trai mang vải áo sang cũng lặng lẽ. Bà Mão nói đó là đám gả kỳ lạ nhất làng từng chứng kiến. Mọi lễ lạt đều đủ theo lệ, chỉ thiếu đúng một thứ mà đám cưới nào cũng phải có. Đó là niềm vui của nhà có con gái đi lấy chồng.
- Cha nghe rõ không. Một đám gả mà cả làng không ai cười nổi. Người ta biết hết. Biết cô gái đó bị lấy đi để trừ một món nợ thóc. Biết mà vẫn phải làm theo lệ, vì tờ giấy nợ có dấu tay của ông Thóc nhà mình nằm bên nhà người ta.
Ông Hậu nghe tới đoạn đám gả thì thở dài rất khẽ. Ông nói đời cha của ông, trong một lần uống rượu ngày giỗ, từng buột miệng nói về một người cô trong họ chết trẻ năm đói. Nói xong ông cụ tự tát nhẹ vào miệng mình và dặn con cháu coi như chưa nghe thấy gì. Ông Hậu nói ông lớn lên với những mảnh chuyện nửa chừng như thế. Nửa chừng nào cũng dừng lại đúng ở chỗ đau nhất, rồi cả nhà chuyển sang chuyện khác.
Mai mở sổ tay tới trang ghi về mảnh khăn tay của bà Mão. Cô kể cho cha nghe về chiếc hòm gỗ, về bông hoa cúc dại thêu ở góc khăn đã phai màu. Cô nói nhân chứng sống của bà cô tổ nhà mình đã chín mươi tuổi và không còn nhiều thời gian nữa. Nếu họ Nguyễn không nhận lại người của mình trong mùa hè này, khi bà Mão mất đi, câu chuyện của Nguyễn Thị Lụa sẽ chỉ còn nằm trong những cuốn sổ của người ngoài họ.
- Lúc đó họ mình có muốn nhận lại cũng không còn ai làm chứng cho nữa, cha ạ. Tên bà sẽ thành một dòng chữ không ai kiểm chứng được. Còn bây giờ, bà còn sống, khăn còn đó, sổ đền còn ghi lệ đổi từ sau năm bà mất. Mọi thứ còn kịp, nhưng chỉ kịp trong ít lâu nữa thôi.
Ông Hậu nghe tới chiếc khăn tay thì im lặng lâu hơn hẳn. Ông hỏi khăn đó thêu hình gì. Mai đáp là một bông hoa cúc dại ở góc khăn, chỉ thêu đã phai gần hết màu. Ông gật đầu rất chậm. Ông nói ngày xưa con gái làng này ai cũng thêu khăn tay như thế. Một vật nhỏ như vậy mà giữ được qua hơn tám mươi năm thì người giữ nó phải coi người bạn của mình nặng tới mức nào.
Ông Hậu đứng dậy, đi vào gian thờ và đứng trước bàn thờ tổ một lúc lâu. Mai đứng sau lưng cha, nhìn lên các bài vị của tổ tiên họ Nguyễn trên bàn thờ. Không có bài vị nào của một người con gái mất năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Người con gái đó không có chỗ trên bàn thờ của chính họ nhà mình, cũng như cô không có tên trong cuốn gia phả của chính họ nhà mình.
Cô nói với cha về điều kiện mà cụ Kính đã đặt ra. Đàn dẫn vong muốn lập được thì họ Nguyễn phải đứng ra nhận người của mình một cách công khai. Không nhận thì người thủ từ không mở đàn được. Cô nói buổi họp làng sắp tới sẽ mời cả hai họ. Họ Nguyễn tới họp với tư cách nhà người chết. Nếu trưởng họ Nguyễn không tới, biên bản buổi họp sẽ ghi rõ sự vắng mặt đó cho cả làng biết.
Ông Hậu quay lại nhìn con gái. Ông nói ông cần thời gian suy nghĩ và cần hỏi ý các bậc cao niên còn lại trong họ. Ông không đồng ý ngay, nhưng ông cũng không cấm con gái tiếp tục việc đang làm. Ông chỉ dặn một câu trước khi Mai ra về. Ông dặn cô đừng nói chuyện này ra ngoài làng khi chưa tới buổi họp. Thể diện của họ, dù rách tới đâu, cũng phải do người trong họ tự vá lấy trước mặt làng, không phải qua lời đồn ở chợ.
Trước khi cô đi, ông Hậu gọi cô lại ở bậc thềm nhà thờ họ. Ông nói giọng nhỏ hơn hẳn lúc trong nhà. Ông bảo cha không hứa trước điều gì về buổi họp làng. Nhưng cha cũng không còn nói câu người chết đã yên nữa. Tám đêm gàu kêu, cha nằm trong nhà này đều nghe người làng bàn tán mỗi sáng. Một người đã yên thì không làm cả làng mất ngủ suốt hơn một tuần như thế được.
Mai cúi đầu nhận lời dặn đó và ôm cuốn sổ tay ra về. Cô đi qua sân nhà thờ họ trong ánh nắng cuối ngày. Cuộc nói chuyện hôm nay chưa gỡ được nút thắt trong họ Nguyễn. Cha cô vẫn đứng về phía im lặng của các đời trước. Nhưng lần đầu tiên sau hơn tám mươi năm, lý do của vết xé trong gia phả đã được nói thành lời rõ ràng trong chính nhà thờ họ. Nó bị xé vì thể diện của một dòng họ. Và cũng chính vì thế, chỉ người trong dòng họ đó mới vá lại được nó trước mặt cả làng.