MA GIẾNG ĐÁ ONG Ở ĐƯỜNG LÂM - Chương 27: Đêm gàu kêu thứ tám trong sổ gác
Một giờ rạng sáng hai mươi tháng bảy, cụ thủ từ Hoàng Văn Kính ngồi ở điểm trực bên giếng cổ cùng tổ gác đêm của làng. Cụ ngồi trên chiếc ghế gỗ thấp,…
Nội dung chương
Một giờ rạng sáng hai mươi tháng bảy, cụ thủ từ Hoàng Văn Kính ngồi ở điểm trực bên giếng cổ cùng tổ gác đêm của làng. Cụ ngồi trên chiếc ghế gỗ thấp, lưng quay về phía miệng giếng như lệ cụ đã đặt ra từ đêm đầu. Trên đùi cụ là cuốn sổ gác bìa đã sờn, cây bút chì cụ cầm sẵn trong tay.
Đúng một giờ, sau lưng cụ vang lên tiếng rột rột quen thuộc. Chiếc gàu sắt treo trên giá gỗ tự đung đưa và cọ vào thành đá ong của miệng giếng. Tiếng kêu đều đặn, nhịp này nối nhịp kia, không nhanh hơn và cũng không chậm hơn các đêm trước. Không có gió. Dây chăng quanh giếng rung nhẹ theo từng nhịp cọ của gàu.
Không ai trong tổ trực đứng dậy. Không ai quay đầu lại. Hai thanh niên dân quân ngồi hai bên cụ, mắt nhìn thẳng ra ngõ đá ong tối om trước mặt. Họ đã thuộc lệ giữ mạng của làng này sau tám đêm trực. Nghe thì ghi. Không nhìn xuống. Không tới gần. Tiếng kêu kéo dài mười sáu phút rồi tắt hẳn, như có người dưới đáy giếng buông tay khỏi chiếc gàu.
Cụ Kính ghi vào sổ gác bằng nét chữ chậm rãi. Đêm thứ tám. Một giờ đúng, gàu bắt đầu kêu. Một giờ mười sáu phút, tiếng kêu tắt. Tổ trực đủ người. Không ai tới gần miệng giếng. Không có sự cố. Cụ ghi xong thì khép sổ lại và nhìn xuống trang giấy một lúc lâu. Tám trang sổ cho tám đêm liền. Đêm nào cũng một giờ đó, một tiếng kêu đó.
Cụ lật ngược lại những trang trước trong lúc tổ trực thay nhau đi kiểm tra hàng dây chăng bằng đèn pin rọi ngang mặt đất. Đêm thứ bảy, rạng sáng mười chín tháng bảy, sổ ghi cũng đúng những dòng như vậy. Đêm thứ sáu là đêm Thắng bị kéo lần thứ hai và được cứu kịp. Các đêm đầu ghi dài hơn, vì lúc đó làng còn hoảng. Từ khi tên của người dưới giếng bắt đầu được truy lại trong các nhà dân, những dòng ghi trong sổ gác ngắn dần đi. Hiện tượng không nhẹ đi. Chỉ có làng là bắt đầu hiểu mình đang nghe tiếng kêu của ai.
Sáng hôm đó, Phạm Thu Hằng mang toàn bộ phần ghi chép về lời kể của bà Mão tới đền Mông Phụ. Cô ngồi đối diện cụ ở gian nhà ngang của đền và đọc lại từng mốc một. Năm đói đầu năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Ông Nguyễn Văn Thóc vay thóc và chết đói vào tháng ba. Giấy nợ bị mang ra ép gả vào tháng tám. Bộ áo lụa điều. Đêm mười tám tháng tám. Chiếc thoa bạc kẹt lại dưới đáy giếng. Và cái tên Nguyễn Thị Lụa, sinh năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy.
Cụ Kính nghe hết mà không ngắt lời. Tới từng mốc, cụ chỉ gật đầu một lần. Khi Hằng đọc xong, cụ đứng dậy mở chiếc hòm sổ đền đặt trong gian thờ và lấy ra một cuốn sổ cũ hơn tất cả những cuốn sổ Hằng từng thấy ở đền. Đó là sổ đền của đời thủ từ trước cụ, giấy đã giòn và chữ đã nhòe ở nhiều trang.
Cụ lật tới một trang ghi vào những năm sau biến cố năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Trang đó không ghi tên người chết. Nó chỉ ghi một lệ làng mới được thêm vào từ sau mùa thu năm đó. Lệ ghi ngắn gọn. Từ nay, con gái trong làng không ai được ra giếng cổ một mình vào ban đêm. Nhà nào có việc cần nước đêm phải đi từ hai người trở lên và không được đứng lâu ở miệng giếng.
- Con thấy không. Lệ này không có trong sổ của các đời trước. Nó chỉ xuất hiện sau đêm cô Lụa mất. Người làng ngày đó không dám ghi tên cô ấy vào sổ đền. Nhưng họ âm thầm đổi lệ của cả làng để giữ mạng cho những đứa con gái sau này. Cái lệ không tên đó là cách làng thú nhận mà không dám nói thành lời.
Hằng ghi lại trang lệ đó vào sổ của xã và đối chiếu ngày tháng. Mốc năm trong sổ đền khớp với lời kể của bà Mão. Mốc tháng ba của ông Thóc khớp với gia phả họ Nguyễn. Mốc đêm mười tám tháng tám khớp với ngày gả bị lùi lại hai hôm trong các lời kể rời rạc của người già. Ba nguồn khác nhau, gia phả, nhân chứng sống và sổ đền, cùng xác nhận một câu chuyện. Cụ Kính nói tới đây mới đủ chắc để làng bàn việc lớn.
Cụ đặt cuốn sổ đền cũ xuống bàn và nói rõ điều kiện tiên quyết của việc sắp tới. Cụ nói đàn dẫn vong của làng này không phải chuyện một mình người thủ từ làm được. Lệ dẫn vong cần nhà người chết đứng ra nhận người của mình một cách công khai. Nó cũng cần phía nhà gây ra án oan phải có mặt và nhận phần của mình. Hai họ còn giấu nhau, còn né mặt nhau, thì đàn không mở được, dù thoa bạc có nằm ngay trước mắt.
- Người chết là con cháu họ Nguyễn, mà họ Nguyễn thì vừa mới dám nhận lại tên cô ấy. Người gây án là ông tổ đời trước của họ Trần, mà họ Trần tới giờ vẫn im lặng như không liên quan. Cụ già rồi, cụ chờ được. Người dưới giếng chờ tám mươi mốt năm rồi, nhưng tiếng gàu kêu mười mấy đêm nay cho thấy cô ấy không chờ thêm trong im lặng được nữa.
Hằng hỏi cụ định làm thế nào để hai họ ngồi lại. Cụ nói xã sẽ đứng ra mời một buổi họp làng tại đình trong những ngày tới. Cán bộ Dũng giữ phần tổ chức và biên bản. Cụ giữ phần lệ làng. Họ Nguyễn phải tới với tư cách nhà người chết. Họ Trần phải được mời đích danh với tư cách phía còn lại của câu chuyện. Ai không tới, buổi họp vẫn ghi rõ sự vắng mặt đó vào biên bản.
Cụ nói với Hằng một điều mà cô chưa từng ghi vào sổ trước đây. Cụ không phải người chứng kiến chuyện năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Năm đó cụ mới ba tuổi. Những gì cụ biết về cô Lụa đều do đời thủ từ trước truyền lại, từng ít một, qua nhiều năm cụ theo hầu việc đền. Người thủ từ trước cụ chỉ nói trọn câu chuyện một lần duy nhất, vào những ngày cụ sắp mất. Ông dặn cụ giữ lệ và giữ sổ, chờ tới đời nào trong làng có người dám hỏi lại cho đàng hoàng thì mới được mở hòm sổ ra đối chiếu.
- Cụ giữ lời dặn đó hơn nửa đời người. Có những năm cụ tưởng làng này sẽ không bao giờ hỏi lại nữa. Người già thì lần lượt mất đi. Bà Mão là người cuối cùng còn sống mà biết chuyện. Nếu mùa hè này các con không truy tới nơi, thêm ít năm nữa là câu chuyện này mất hẳn người kể, chỉ còn một chiếc thoa nằm dưới đáy giếng không ai gọi tên được nữa.
Hằng nghe cụ nói mà nhìn xuống cuốn sổ của xã trên tay mình. Cô nhận ra phần ghi chép của mình trong mười ngày qua không chỉ là hồ sơ của một biến cố. Nó là sợi dây cuối cùng nối một người chết bị xóa tên với ngôi làng đã sinh ra cô ấy. Chỉ chậm thêm vài năm, sợi dây đó đã đứt theo tuổi thọ của những người già cuối cùng.
Buổi trưa, cán bộ Nguyễn Văn Dũng tới đền gặp cụ để bàn việc tổ chức buổi họp làng. Dũng mang theo danh sách các hộ được mời và dự kiến mời cả hai họ Nguyễn, Trần tới dự với tư cách các phía liên quan. Cụ xem danh sách rồi dặn thêm một điều. Buổi họp này không được tổ chức như một buổi họp xử lý hiện tượng lạ. Nó phải được ghi trong biên bản là buổi họp làng về việc lo hậu sự cho một người làng chết oan năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, đồng thời bàn cách giữ an toàn cho dân quanh giếng cổ. Ghi đúng tính chất của buổi họp thì người được mời mới không né tránh được bằng lý do đây chỉ là chuyện mê tín.
Dũng ghi lại lời dặn đó và hỏi cụ về thời gian. Cụ nói họp phải diễn ra trong vài ngày tới, không được để lâu hơn. Tiếng gàu vẫn kêu đều mỗi đêm. Làng đã biết tên người dưới giếng rồi. Để hai họ né nhau thêm đêm nào là thêm một đêm người chết phải kêu trong vô vọng thêm đêm đó. Dũng gật đầu và hứa sẽ trình xã ngay trong chiều nay.
Chiều hôm đó, cụ Kính quay lại điểm trực ở giếng cổ để bàn giao sổ gác cho ca đêm tiếp theo. Cụ dặn tổ trực ghi tiếp như cũ, không được lơ là vì đã quen việc. Cụ nói số đêm trong sổ này chưa đủ để mở đàn, và lệ làng bắt người giữ đền phải ghi cho đủ số đêm hiện tượng thì mới được bàn việc dẫn vong một cách trọn vẹn. Nhưng cụ cũng nói một câu làm cả tổ trực ngẩng lên nhìn. Cụ nói hướng của những đêm sắp tới đã khác rồi. Từ đêm nay, làng không còn ghi sổ để chống đỡ một điều chưa biết tên nữa. Làng ghi sổ để chờ lo hậu sự cho Nguyễn Thị Lụa, một người con gái của chính làng mình.
Cụ đi bộ về đền khi trời bắt đầu tối. Qua tám đêm gàu kêu, cụ đã ghi đủ tám trang sổ. Trong tay cụ bây giờ còn một việc nặng hơn cả việc ghi sổ. Đó là đưa hai họ đã giấu nhau suốt tám mươi mốt năm ra ngồi chung một chiếu ở đình làng, trước khi tiếng gàu kêu bước sang những đêm cuối cùng của nó.
Cụ vào gian thờ, thắp hương lên bàn thờ đền và ghi thêm một dòng vào cuối trang sổ đền của đời mình. Dòng ghi không dài. Tên người chết đã rõ. Vật níu hồn đã rõ. Chỉ còn lòng người sống là chưa rõ, và việc đó cụ để cho buổi họp làng sắp tới trả lời thay cho cả hai họ.