MA GIẾNG ĐÁ ONG Ở ĐƯỜNG LÂM - Chương 26: Chiếc thoa bạc cài tóc
Sáng hai mươi tháng bảy, Phạm Thu Hằng tới nhà bà Phạm Thị Mão cùng Nguyễn Thị Mai sớm hơn mọi buổi trước. Cả hai cô đều biết hôm nay là buổi kể cuối…
Nội dung chương
Sáng hai mươi tháng bảy, Phạm Thu Hằng tới nhà bà Phạm Thị Mão cùng Nguyễn Thị Mai sớm hơn mọi buổi trước. Cả hai cô đều biết hôm nay là buổi kể cuối cùng của tuyến chuyện năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Bà Mão đã hẹn trước. Hôm nay bà kể đêm cuối, và bà sẽ nói ra cái tên mà cả làng đã giấu hơn tám mươi năm.
Bà ngồi trên chõng tre, mảnh khăn tay đặt ngay ngắn trên nắp hòm gỗ. Trước mặt bà là một bát nước chè xanh còn bốc hơi. Bà nói đêm qua bà ngủ rất ít. Bà nằm nhớ lại từng chi tiết của đêm đó theo đúng thứ tự, để sáng nay kể ra không thiếu một đoạn nào. Bà dặn Hằng mở sổ trang mới và ghi ngày tháng của đêm cuối lên đầu trang trước khi bà bắt đầu.
Đó là đêm mười tám tháng tám năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Chỉ còn hai ngày nữa là tới ngày gả đã ấn định. Trong nhà họ Nguyễn, bộ áo lụa điều đã may xong và gấp ngay ngắn trên chõng. Người mẹ ốm nằm trong buồng, đứa em trai lên mười ngủ sớm vì đói. Cả nhà không ai nghĩ đêm đó là đêm cuối cùng họ còn nhìn thấy cô con gái lớn còn sống.
Theo lời bà, cô gái ấy dậy vào lúc cả xóm đã tắt đèn. Cô mặc bộ áo lụa điều vốn chuẩn bị cho ngày cưới. Cô chải lại mái tóc rẽ hai bên như mọi ngày. Rồi cô cài lên tóc một chiếc thoa bạc nhỏ. Đó là chiếc thoa cài tóc bằng bạc của người mẹ để lại cho cô từ ngày mẹ còn khỏe. Bà Mão nói đó là vật quý nhất của cô bạn mình, vật duy nhất trong nhà thực sự là của riêng cô.
- Nó cài chiếc thoa đó mỗi dịp lễ Tết. Nó giữ thoa trong một miếng vải nhỏ, cất ở đầu giường. Đêm đó nó cài thoa lên tóc rồi mới ra khỏi nhà. Bà biết vì sáng hôm sau người ta tìm thấy miếng vải gói thoa để mở trên giường của nó.
Cô gái ra khỏi nhà một mình trong đêm và đi về phía đầu làng. Nơi cô tới là giếng khơi đá ong ở đầu làng Đường Lâm, chiếc giếng cả làng vẫn múc nước hằng ngày. Bà Mão nói không có người làng nào nhìn thấy cô đi trong đêm đó. Mãi tới khi người nhà thức dậy không thấy cô đâu và chạy ra giếng tìm, mọi chuyện đã xong rồi.
Cô đã trẫm mình xuống giếng trong bộ áo lụa điều và chiếc thoa bạc cài trên tóc. Người làng vớt được thi thể của cô lên sau đó và đưa về nhà lo chôn cất theo lệ làng trong năm đói. Nhưng khi vớt cô lên, chiếc thoa bạc đã không còn trên tóc cô nữa. Nó tuột khỏi tóc trong lúc cô chìm xuống và kẹt lại đâu đó dưới đáy giếng sâu mười lăm mét.
Bà kể người làng đã tìm cách lấy chiếc thoa lên trong những ngày sau đó. Họ thả gàu xuống mò. Họ dùng sào dài khều quanh đáy giếng. Giếng sâu, nước lạnh, người làng lại đang yếu vì đói. Không cách nào chạm được vào chiếc thoa nhỏ kẹt trong kẽ đá ong dưới đáy. Cuối cùng họ đành để nó nằm lại đó. Người mẹ ốm của cô gái nghe tin mất cả con lẫn kỷ vật cuối cùng của mình thì chỉ nằm quay mặt vào vách.
Hằng ghi tới đoạn này thì bà Mão giơ tay ra hiệu dừng lại một nhịp. Bà uống một ngụm nước chè, thở chậm lại. Rồi bà nhìn thẳng vào Mai và nói câu mà cả gian nhà đã chờ suốt mấy ngày qua. Bà nói chậm rãi, rõ từng chữ, như người đặt một tấm bia xuống đất.
- Tên nó là Nguyễn Thị Lụa. Sinh năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy. Nó là con gái lớn của ông Nguyễn Văn Thóc. Tính theo họ nhà con, nó là bà cô tổ của con đó, Mai ạ.
Mai ngồi lặng đi một lúc lâu. Cái tên Nguyễn Thị Lụa vang lên trong gian nhà nhỏ của bà Mão như một tiếng chuông sau hơn tám mươi năm bị bịt kín. Cô cúi xuống sổ tay và viết cái tên đó vào trang giấy của mình. Nét chữ của cô run lên ở chữ cuối cùng. Đây là lần đầu tiên sau rất nhiều đời người, một người cháu họ Nguyễn viết lại tên bà cô tổ của mình vào một cuốn sổ còn đang được dùng.
Hằng ghi cái tên đó vào sổ của xã, kèm theo năm sinh và đêm mất. Nguyễn Thị Lụa, sinh năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy, mất đêm mười tám tháng tám năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, mười tám tuổi. Cô ghi thêm một dòng ngay dưới. Người dưới giếng cổ đầu làng Đường Lâm từ nay không còn là một hiện tượng không tên. Đó là một người làng có họ, có tên, có năm sinh và có một án oan được nhân chứng sống kể lại trọn vẹn.
Bà Mão nói bà đã chờ ngày này từ rất lâu. Bà chờ một người trong họ Nguyễn tự tới hỏi, tự tìm ra vết xé trong sách nhà mình, rồi mới chịu nghe tên người đã bị xé. Bà nói nếu bà tự mang cái tên này ra nói trước khi họ nhà cô chịu nhận, người ta sẽ lại gạt đi như lời của một bà già lẩm cẩm. Nay thì khác. Tên của Lụa được nói ra trước mặt cháu họ của cô, bên cạnh ảnh chụp vết xé trong gia phả và cuốn sổ ghi chép của xã.
Bà kể tiếp về đám tang vội trong năm đói của cô bạn mình. Ngày đó làng không có điều kiện làm tang lễ đàng hoàng cho ai. Người ta chôn cất cô gái theo lệ tối thiểu của làng, trong bộ áo khác, vì bộ áo lụa điều ướt sũng được người nhà giữ lại một thời gian rồi cũng mục nát theo năm tháng. Không có bài vị nào được lập cho cô trong nhà thờ họ ngày đó. Tên cô không được ghi vào trang gia phả dành cho con gái trong nhà. Bà nói sự xóa tên bắt đầu từ chính những ngày đó, bằng sự im lặng của cả hai họ, rồi nhiều năm sau mới thành một vết xé hẳn trong cuốn sách.
- Nhà họ Trần thì coi như cuộc gả chưa từng định. Nhà họ Nguyễn thì coi như chưa từng có đứa con gái đó. Hai nhà cùng im lặng thì một người con gái biến mất khỏi làng lúc nào không ai hay. Chỉ còn bà giữ một mảnh khăn và một cái tên trong bụng.
Mai hỏi bà vì sao người làng không giữ lại chiếc thoa bằng cách khác trong những năm sau năm đói, khi người ta đã đủ ăn hơn. Bà lắc đầu. Bà nói những năm sau đó, nhắc tới cô gái ấy đã thành điều kiêng trong làng. Giếng vẫn là giếng nước chung, người ta vẫn múc nước hằng ngày. Nhưng không ai nhắc tới việc dưới đáy giếng còn một chiếc thoa của người chết. Quên nó đi là cách làng tự làm cho mình yên lòng mỗi lần ra múc nước.
Đầu giờ chiều, Hằng ra giếng cổ một mình để đối chiếu lại những gì vừa ghi. Cô đứng ngoài vòng dây chăng, nhìn xuống thành giếng đá ong trong ánh nắng ban ngày. Cô không cúi xuống mặt nước. Lệ làng vẫn giữ nguyên dù là ban ngày. Nhưng trong đầu cô, mọi mảnh ghép rời rạc của tám ngày qua bỗng khớp lại thành một hình nguyên vẹn.
Vật bằng bạc dưới đáy giếng mà cụ Kính nhắc tới trong đêm ở nhà cụ chính là chiếc thoa bạc này. Chi tiết cài tóc ánh bạc lóe lên dưới ánh đèn pin trong đêm đầu, mà cả ba thanh niên cùng tả lại, chính là dấu vết của chiếc thoa đó qua lời chứng. Chiếc cài tóc bằng bạc mà bà Mão nhắc tới rồi đóng cửa cài then cũng là nó. Suốt tám mươi mốt năm, chiếc thoa bạc của mẹ để lại kẹt trong kẽ đá ong dưới đáy giếng sâu mười lăm mét, và nó là thứ níu hồn cô Lụa ở lại chiếc giếng này.
Hằng mở sổ tay và ghi thêm một dòng xác nhận ở cuối phần ghi chép của ngày hôm nay. Vật níu hồn duy nhất của người dưới giếng là chiếc thoa bạc cài tóc của Nguyễn Thị Lụa. Không có vật thứ hai. Không có bùa trấn nào chôn ở giếng. Không có xương cốt nào còn dưới đáy. Chỉ có một chiếc thoa nhỏ của một người mẹ để lại cho con gái, và một cô gái đã mang theo nó xuống đáy giếng trong đêm cuối của mình.
Trên đường về xã nộp sổ, Hằng ghé qua nhà cụ Kính để báo lại lời kể trọn vẹn của bà Mão. Cụ nghe cô đọc lại từng mốc mà không ngắt lời một lần nào. Khi cô đọc tới cái tên Nguyễn Thị Lụa và chiếc thoa bạc, cụ gật đầu chậm rãi. Cụ nói cái tên đã được người nhà của cô ấy nghe lại rồi. Từ hôm nay, chuyện của làng này không còn là chuyện chống lại một hiện tượng nữa. Đây là chuyện lo hậu sự cho một người chết có danh tính, và mọi việc từ nay phải làm theo hướng đó.
Cụ nói thêm một câu mà Hằng ghi nguyên vào sổ. Đàn dẫn vong của làng này muốn lập được thì không thể chỉ có một phía đứng ra lo. Người chết là con cháu họ Nguyễn. Người gây ra án oan là người của họ Trần. Hai họ còn giấu nhau, còn né mặt nhau, thì người thủ từ có giữ lệ giỏi tới đâu cũng không mở được đàn. Cụ bảo Hằng nhắn với Mai rằng đã tới lúc hai họ phải ngồi lại với nhau trong một buổi họp làng đàng hoàng.
Hằng rời nhà cụ khi nắng chiều đã ngả xuống mái đền Mông Phụ. Tám mươi mốt năm đã trôi qua kể từ đêm mười tám tháng tám năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Một chiếc thoa bạc nhỏ nằm yên dưới đáy giếng suốt tám mươi mốt năm đó. Và chỉ trong một buổi sáng tháng bảy này, nó đã có lại tên của chủ nó, có lại câu chuyện của nó, và có lại một dòng họ bắt đầu đứng ra nhận người của mình.