MA GIẾNG ĐÁ ONG Ở ĐƯỜNG LÂM - Chương 48: Thoa bạc trên bàn thờ tổ
Trần Bá Sơn tới sân chùa làng vào đầu giờ sáng ngày hai mươi sáu tháng bảy, khi lễ cầu siêu cho Nguyễn Thị Lụa đã qua phần chính và người làng bắt đầu ra…
Nội dung chương
Trần Bá Sơn tới sân chùa làng vào đầu giờ sáng ngày hai mươi sáu tháng bảy, khi lễ cầu siêu cho Nguyễn Thị Lụa đã qua phần chính và người làng bắt đầu ra về dần. Anh đã thức gần như trắng đêm. Sau đoàn rước, anh ở lại gian thờ dự lễ ở hàng ghế phía sau của họ Trần, rồi ra sân ngồi yên một mình khi trời hửng sáng. Anh không về homestay. Sáng nay còn một việc cuối cùng của chiếc thoa bạc, và anh muốn có mặt, dù chỉ ở phần việc ngoài cùng của nó.
Việc rửa chiếc thoa được làm ngay tại sân chùa, theo đúng lời cụ Hoàng Văn Kính dặn từ trước. Trong sân chùa có một chum sành hứng nước mưa từ mái ngói, nước để dành cho các việc lễ của chùa. Nguyễn Thị Mai tự tay múc một gáo nước mưa trong chum, rót vào chiếc bát sành sạch mà sư thầy Thích Thanh Tịnh đã chuẩn bị. Ông Nguyễn Văn Hậu bưng tấm khăn điều có chiếc thoa bạc ra sân, đặt bát nước xuống chiếc bàn đá thấp. Cả sân chùa lặng lại. Những người còn ở lại chùa đều đứng thành một vòng nhỏ quanh bàn đá, không ai chen lên phía trước.
Ông Hậu tự tay nhúng chiếc thoa vào bát nước mưa. Ông làm chậm rãi, như người đang rửa một vết thương cũ. Nước trong bát ngả màu đục ngay từ lần nhúng đầu tiên. Tám mươi mốt năm nước giếng và bùn đáy rời khỏi thân bạc từng chút một theo những lần ông thay nước. Mai đứng bên cạnh, thay bát nước mới cho cha mình ba lần. Tới lần nước thứ tư, thân thoa bắt đầu sáng lên. Lớp xỉn đen còn bám ở các kẽ hoa văn, nhưng hình dáng của nó đã trở lại rõ ràng. Một chiếc thoa cài tóc nhỏ, thanh mảnh, đầu hoa văn chạm một bông hoa đã mòn đi vì năm tháng, đúng như lời bà Phạm Thị Mão đã tả về kỷ vật của người bạn thuở nhỏ. Sơn đứng ở ngoài vòng người, nhìn chiếc thoa sáng dần lên trong bát nước mưa mà nghĩ tới quãng đường của nó. Nó đã nằm trong bóng tối lâu hơn cả tuổi đời của anh. Sáng nay, nó được rửa bằng nước mưa, dưới nắng sớm của sân chùa làng mình.
Rửa xong, chiếc thoa được đặt lại lên tấm khăn điều sạch, lau khô bằng một góc khăn mềm. Cụ Kính, người vừa tới chùa sau khi khóa sổ đàn ở đền, xem lại chiếc thoa một lần cuối rồi gật đầu. Cụ nói vật đã sạch, lễ đã đủ, giờ nó thuộc về bàn thờ tổ của họ Nguyễn. Không còn thuộc về đáy giếng. Không còn thuộc về đêm nữa.
Đoàn rước thoa về nhà thờ họ Nguyễn đi thành một đoàn nhỏ, gọn hơn đoàn rước ban đêm rất nhiều. Ông Hậu đi đầu, hai tay bưng khay khăn điều có chiếc thoa. Mai đi ngay sau cha. Cụ Kính và sư thầy đi ở giữa đoàn, như hai người chứng cho cả lệ làng và cửa chùa. Người họ Nguyễn đi thành hai hàng phía sau. Sơn xin phép ông Hậu từ sân chùa cho mình được đi ở cuối đoàn. Ông Hậu nhìn anh một lúc, rồi gật đầu. Cái gật đầu đó cho phép anh có mặt, nhưng không thay đổi vị trí của anh trong việc này. Anh là người nhà bên gây án đi theo để chứng kiến và để nhận lỗi. Anh không phải người nhà đón thoa về.
Nhà thờ họ Nguyễn nằm ở ngõ giữa làng, gian thờ tổ mở cửa sẵn từ sáng. Bàn thờ tổ của họ đã được con cháu dọn lại trong những ngày chuẩn bị đàn. Cuốn gia phả họ Nguyễn đặt trang trọng ở phía tay phải của bàn thờ. Ông Hậu bước qua ngưỡng cửa nhà thờ họ một mình với khay khăn trên tay. Tất cả những người còn lại, kể cả Mai, đều dừng ở sân trong một nhịp, để người trưởng họ tự tay làm việc mà đời trước của họ đã không làm. Ông đặt chiếc thoa bạc lên bàn thờ tổ, ở vị trí ngay phía trước bài vị tổ của họ, cạnh chỗ dành cho đời thứ sáu trong thứ tự thờ tự của gia phả. Vị trí đó đã trống suốt tám mươi mốt năm mà không ai trong họ dám hỏi vì sao nó trống. Từ sáng nay, nó không còn trống nữa.
Sơn đứng ở ngoài cửa nhà thờ họ Nguyễn trong suốt phần lễ đó. Anh không bước qua ngưỡng cửa. Không ai mời anh vào, và anh cũng không chờ một lời mời như thế. Vị trí của anh sáng nay là ở ngoài cửa, trên nền sân gạch, trong nắng sớm, nhìn vào gian thờ sáng đèn của nhà người ta. Anh nhìn ông Hậu thắp hương. Anh nhìn Mai quỳ xuống ở hàng con cháu phía trong. Anh nhìn chiếc thoa bạc nhỏ bé nằm yên trên bàn thờ tổ của một dòng họ, ở đúng chỗ của nó, sau tám mươi mốt năm nằm dưới đáy giếng của làng. Anh hiểu rất rõ rằng mình đang đứng ở đúng chỗ mà họ Trần đáng phải đứng trong câu chuyện này. Ở ngoài. Nhìn vào. Và biết rằng cánh cửa này, nếu có ngày mở ra cho anh bước vào, thì đó là việc của nhiều năm về sau, không phải của sáng nay.
Sau khi chiếc thoa đã an vị, ông Hậu làm tiếp việc thứ hai của buổi sáng. Ông mở cuốn gia phả họ Nguyễn ra trên bàn thờ, lật tới phần đời thứ sáu, nơi vết xé sát gáy sách vẫn còn rõ như một vết sẹo cũ. Rồi ông lấy một trang giấy mới đã chuẩn bị sẵn, đặt lên bàn, và tự tay viết lại tên người con gái của họ vào gia phả. Sơn không nhìn rõ từng nét chữ từ ngoài cửa, nhưng Mai sau đó đã đọc lại cho anh nghe nội dung của trang mới, vì cô nói trang này từ nay là việc chung của cả làng, không còn là bí mật của riêng họ Nguyễn nữa. Trang mới ghi tên đầy đủ. Nguyễn Thị Lụa. Sinh năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy. Mất ngày mười tám tháng tám năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Dưới các dòng đó, ông Hậu viết thêm một dòng riêng, không theo khuôn mẫu của các trang gia phả thông thường. Ông ghi rằng cô mất trong oan khuất, vì bị ép gả để trừ món nợ vay thóc của cha. Ông ghi tiếp rằng tên cô từng bị xé khỏi cuốn sách này chỉ vì thể diện của họ. Và ông ghi rằng đời con cháu hôm nay viết lại tên cô, nhận lại cô về bàn thờ tổ. Không một đời nào sau nữa được phép quên cô lần thứ hai.
Trang gia phả mới được đặt vào đúng vị trí của trang đã bị xé, trong sự chứng kiến của người cả hai họ đang có mặt ở sân nhà thờ họ Nguyễn. Vết xé cũ ở gáy sách vẫn còn đó, ngay bên cạnh trang mới. Ông Hậu nói ông cố ý giữ nguyên vết xé đó. Trang mới không sinh ra để làm như chuyện cũ chưa từng xảy ra. Nó sinh ra để đời sau mở cuốn sách này ra sẽ thấy cả hai thứ cùng một lúc. Việc sai của người đi trước, và việc sửa của người đi sau.
Buổi lễ ở nhà thờ họ Nguyễn kết thúc vào gần trưa. Người họ Nguyễn lần lượt thắp hương trước bàn thờ có chiếc thoa bạc. Bà Mão được con cháu dìu tới, thắp một nén hương dài, đứng rất lâu trước bàn thờ mà không nói một lời nào. Khi bà quay ra, Sơn thấy mắt bà khô và bình thản. Bà đã làm xong việc cuối cùng của một người bạn. Đưa bạn mình về tới nhà.
Trước khi rời sân nhà thờ họ, Sơn có một lúc đứng riêng với Mai ở hiên bên. Mai nói với anh rằng họ Nguyễn không yêu cầu họ Trần làm thêm điều gì trong ngày hôm nay. Chiếc thoa đã về đúng chỗ của nó. Trang gia phả đã được viết lại. Những việc còn lại của họ Trần là việc Sơn tự nhận lấy trước làng. Đó là lời xin lỗi ở đình làng ngày mai và phần tu sửa giếng cổ sau này. Họ Nguyễn sẽ nhìn vào cách anh làm những việc đó trong nhiều năm tới. Họ sẽ không nhìn vào một buổi sáng hôm nay để quyết định thay cho cả quãng đường dài đó. Sơn gật đầu. Anh hiểu sự phân biệt đó và anh tôn trọng nó. Một buổi lễ cảm động không xóa được tám mươi mốt năm. Nó chỉ mở ra một con đường, và người đi trên con đường đó phải tự đi bằng chính chân mình.
Anh cũng nghĩ tới người bác họ đã khuyên anh đừng nhận thay chuyện đời trước. Sáng nay ông không có mặt ở nhà thờ họ Nguyễn. Anh không trách ông. Sau buổi lễ, anh nhờ người nhắn lại cho ông một câu ngắn. Rằng chiếc thoa của cô gái năm xưa đã về tới bàn thờ tổ của họ Nguyễn rồi. Rằng từ nay, mỗi khi họ Trần mở cuốn gia phả của mình ra, dòng chữ ghi lướt về một cuộc hôn nhân không thành ở đời ông cố sẽ không còn là một dòng chữ lướt nữa. Nó đã có một cái tên, một bàn thờ và một buổi sáng như sáng nay đứng ở phía bên kia của nó.
Trên đường rời ngõ nhà thờ họ Nguyễn, Sơn đi chậm lại ở đầu ngõ. Anh quay nhìn cánh cửa nhà thờ họ đã khép lại phía sau mình. Anh nghĩ tới phần việc của họ Trần trong những ngày tới. Lời xin lỗi trước đàn đã đọc xong. Lời xin lỗi công khai ở đình làng còn chờ anh vào ngày mai. Chi phí tu sửa thành giếng và giá treo gàu mới còn chờ anh nhận lấy. Thể diện mà anh và đời trước của anh giữ suốt tám mươi mốt năm đã mất hẳn, và anh nhận ra mất nó không làm anh nhẹ nhõm như anh tưởng. Nó chỉ làm anh rõ ràng. Từ sáng nay, khi chiếc thoa bạc đã nằm trên bàn thờ tổ của họ Nguyễn, phần chuộc lỗi của họ Trần mới thật sự bắt đầu. Nó bắt đầu không phải bằng một đêm lễ lớn, mà bằng những việc nhỏ, dài và không có khán giả, trải ra trong nhiều năm trước mặt anh.