MA GIẾNG ĐÁ ONG Ở ĐƯỜNG LÂM - Chương 9: Gói muối tro trao tay
Chiều mười bốn tháng bảy, làng cổ Đường Lâm làm lại toàn bộ hàng rào tạm quanh giếng cổ một cách nghiêm chỉnh. Như cách người ta chuẩn bị cho một việc sẽ…
Nội dung chương
Chiều mười bốn tháng bảy, làng cổ Đường Lâm làm lại toàn bộ hàng rào tạm quanh giếng cổ một cách nghiêm chỉnh. Như cách người ta chuẩn bị cho một việc sẽ còn kéo dài chứ không phải chuyện một hai hôm. Phạm Thu Hằng có mặt ở sân giếng từ đầu buổi chiều, vừa phụ việc ghi chép cho xã, vừa tận mắt nhìn từng khâu được làm lại để sau này ghi vào hồ sơ cho đúng.
Sợi dây chăng cũ được tháo ra, thay bằng dây mới chắc hơn, căng thành hai vòng quanh miệng giếng. Vòng trong giữ khoảng cách an toàn với thành giếng, vòng ngoài là ranh giới cho người dân đứng xem khi có việc ban ngày. Cọc gỗ được đóng lại sâu hơn, các nút buộc được thanh niên dân quân thắt lại từng nút dưới sự kiểm tra của cán bộ Dũng. Tấm biển cấm được thay bằng biển mới, chữ to và rõ hơn: ban đêm cấm tới gần giếng, cấm cúi nhìn xuống mặt nước. Một tấm biển nhỏ thứ hai được treo ở đầu ngõ dẫn vào giếng, nhắc người qua đường về cùng một điều cấm, để ai từ xa tới cũng biết trước khi bước vào sân giếng.
Lịch trực đêm cũng được chia lại thành văn bản hẳn hoi. Từ đêm nay, mỗi đêm có một tổ trực gồm người của xã, dân quân và đại diện tổ dân cư, thay nhau theo danh sách ghi trên bảng ở nhà văn hóa. Mỗi tổ nhận một cuốn sổ trực riêng hoặc ghi tiếp vào cuốn sổ chung để ở điểm trực, ký bàn giao giữa các ca. Dũng đọc to danh sách mấy đêm đầu cho mọi người cùng nghe, dặn đi dặn lại quy tắc ngồi quay lưng về phía giếng, chỉ nghe và ghi giờ, có việc thì gọi thêm người chứ không tự ý qua dây.
Hằng ghi lại toàn bộ những thay đổi đó vào hồ sơ: ngày làm lại dây chăng, nội dung hai tấm biển, cách chia lịch trực theo tổ dân cư. Cô hiểu những chi tiết tưởng như hành chính này chính là cách một ngôi làng tự tổ chức mình trước một hiện tượng chưa ai giải thích được, và sau này. Khi mọi chuyện đã qua, hồ sơ sẽ cho thấy làng đã không hề hoảng loạn hay bỏ mặc, mà làm từng việc một theo lệ và theo sổ sách.
Khi công việc ở sân giếng đã xong, cụ Kính gọi Hằng theo cụ về nhà riêng cạnh đền Mông Phụ. Nhà cụ nhỏ, mát nhờ tường đá ong dày, trong nhà thoang thoảng mùi hương trầm và mùi giấy cũ của những cuốn sổ để trong tủ gỗ. Cụ bảo Hằng ngồi xuống chõng, rót nước chè, rồi đi vào buồng trong mang ra một gói nhỏ bọc trong khăn vải, đặt lên bàn trước mặt cô.
Cụ mở lớp khăn ra. Bên trong là một gói muối hạt trộn tro xám mịn, buộc miệng bằng sợi dây gai, nặng vừa một nắm tay người lớn. Hằng nhận ra ngay thứ trong gói: muối hạt và tro bùa Chu Tước, đúng loại cụ đã ném xuống giếng trong đêm đầu tiên để cứu Thắng.
- Gói này cụ mới trộn lúc trưa, cụ nói. Muối hạt mới, tro bùa Chu Tước hóa vàng ở đền đợt lễ vừa rồi. Con cầm lấy mà giữ bên mình, từ nay mỗi lần ra giếng, kể cả ban ngày, cũng mang theo trong túi.
Hằng hơi bất ngờ. Cô hỏi vì sao cụ không giữ gói này cho tổ trực, hoặc trao cho cán bộ Dũng, là những người trực tiếp canh giếng các đêm. Cụ Kính lắc đầu, đáp rằng tổ trực đã có phần muối tro riêng do cụ chuẩn bị để ở đền, ai cần thì qua lấy theo sổ. Gói này là gói dự phòng, cụ cố ý trao cho người ghi chép của làng, vì người ghi chép là người sẽ có mặt ở nhiều nơi, nhiều lúc, kể cả những lúc không có tổ trực ở bên cạnh.
Rồi cụ dặn cô từng điều một, chậm rãi như cách cụ vẫn dặn mọi việc quan trọng.
- Khi nào con thấy có người đứng bên giếng mà mắt đờ ra, đầu cứ cúi dần xuống mặt nước, người không còn nghe ai gọi nữa, thì con cứ bốc một nắm trong gói này, ném thẳng xuống mặt nước giếng. Ném ngay, đừng chần chừ, đừng đợi hỏi ý kiến ai. Và nhớ cho kỹ: ném xong thì kéo người ta ra, tuyệt đối đừng cúi xuống nhìn theo người ta, đừng nhìn xuống mặt nước để xem có gì. Việc của con là cứu người trên bờ, không phải xem chuyện dưới giếng.
Hằng gật đầu, nhắc lại từng ý cho cụ nghe, như học trò nhắc lại bài học giữ mạng. Cô hỏi thêm rằng một nắm muối tro như thế cắt được ảo giác trong bao lâu, và nếu người bị gọi đã trèo lên thành giếng rồi thì ném còn kịp không. Cụ đáp rằng cứ ném là cắt được cơn đang diễn ra, như đêm đầu tiên Thắng đã tỉnh lại ngay. Nhưng sau khi cắt xong phải đưa người ra xa giếng và giữ không cho quay lại trong đêm đó nữa, vì muối tro chỉ cắt một cơn, không giữ được người ta cả đêm.
Cô cầm gói muối tro lên, buộc lại lớp khăn vải bên ngoài, bỏ vào túi xách của mình, ở ngăn riêng cạnh cuốn sổ tay. Từ hôm nay, hai vật đó sẽ đi cùng nhau trong mọi lần cô ra giếng: một cuốn sổ để ghi lại sự thật, và một gói muối tro để cứu người khi sự thật đó trở nên nguy hiểm.
Trước khi ra về, Hằng hỏi cụ câu hỏi mà cô đã giữ trong lòng từ buổi chiều hôm qua, khi nghe câu nói nửa chừng về thứ của người chết còn ở dưới đáy giếng. Cô hỏi thẳng, rằng người ở dưới giếng là ai, có phải là người làng mình không.
Cụ Kính im lặng hồi lâu, nhìn ra khoảng sân nhỏ trước nhà, nơi nắng chiều đang tắt dần trên hàng rào đá ong. Rồi cụ đáp một câu ngắn, không né tránh mà cũng không nói hết.
- Là một người làng mình. Chết vào năm đói nhất.
Chỉ vậy. Không tên, không tuổi, không họ. Nhưng với Hằng, hai chi tiết đó đã là một bước tiến lớn so với những ngày trước: người dưới giếng không phải một thế lực vô danh nào từ nơi khác tới. Mà là một người của chính làng này, và cái chết của người đó gắn với một năm đói, năm đói nhất trong trí nhớ của làng. Cô ghi hai chi tiết đó vào sổ tay ngay khi ra khỏi cổng nhà cụ, ghi rõ đây là lời cụ Kính nói chiều mười bốn tháng bảy, tại nhà cụ, khi trao gói muối tro dự phòng.
Cô không gặng hỏi thêm. Cô đã học được cách làm việc với cụ Kính trong mấy ngày qua: cụ nói tới đâu, ghi tới đó, phần chưa nói thì để trống trong sổ, chờ tới lúc cụ tự thấy đã đủ căn cứ để nói tiếp. Những khoảng trống trong sổ chép của cô, vì thế, cũng là một phần của hồ sơ, đánh dấu chính xác ranh giới giữa điều làng đã biết và điều làng chưa biết về người nằm dưới đáy giếng sâu mười lăm mét.
Ở nhà cụ Kính, trước khi trao gói muối tro, cụ còn cho Hằng xem cách cụ vẫn cất giữ muối hạt và tro bùa trong nhà. Muối hạt để trong một hũ sành nhỏ, đậy nắp gỗ, là muối biển hạt to cụ mua riêng cho việc đền, không dùng vào nấu ăn. Tro bùa để trong một túi vải khác, là tro thu lại sau mỗi lần hóa vàng bùa Chu Tước ở đền, các đời thủ từ đều giữ một ít như thế, phòng khi làng có việc cần đến trong đêm. Cụ nói rõ, hai thứ này trộn với nhau không phải là bùa phép cao siêu gì, mà là lệ cũ của làng để cắt cơn mê sảng của người bị gọi bên giếng. Truyền từ đời thủ từ này sang đời thủ từ khác, và công dụng của nó chỉ dừng ở việc cắt ảo giác, ngoài ra không làm được gì hơn.
Hằng hỏi cụ học lệ này từ ai. Cụ đáp là từ người thủ từ đời trước, truyền miệng kèm một trang ghi trong sổ đền, và người đời trước nữa cũng học lại như thế. Chuỗi truyền dạy đó làm Hằng yên tâm một phần: thứ cô sắp cầm trong túi không phải việc cụ tự nghĩ ra trong cơn hoảng loạn của đêm đầu. Mà là một lệ có gốc, có người truyền, có sổ ghi, dù công dụng của nó khiêm tốn và giới hạn rất rõ ràng.
Cụ cũng dặn Hằng một điều về việc giữ gói muối tro: để nơi khô ráo, tránh ẩm, mỗi lần ra giếng thì kiểm tra lại nút buộc. Và nếu đã dùng tới thì phải báo ngay cho cụ biết để cụ chuẩn bị gói khác, không được tự ý trộn thêm muối nhà vào cho đầy. Hằng ghi cả những lời dặn chi tiết đó vào sổ, vì cô hiểu với cụ Kính, sự cẩn thận trong việc nhỏ chính là cách giữ cho việc lớn không đổ vỡ.
Khi Hằng đứng dậy xin phép ra về, cụ tiễn cô ra cổng, còn dặn với theo một câu cuối: từ nay ra giếng ban đêm. Dù đi cùng ai, cô cũng phải đứng ở phía ngoài dây chăng, không có việc ghi chép nào đáng để đánh đổi bằng một cái cúi đầu xuống mặt nước. Cô hứa với cụ, lời hứa đó cô sẽ còn nhắc lại với chính mình nhiều lần trong những đêm sắp tới.
Trên đường về nhà khi trời đã nhá nhem tối, Hằng đi ngang qua sân giếng một lần cuối trong ngày. Hai vòng dây chăng mới căng thẳng trong ánh đèn đường vừa bật, hai tấm biển cấm hiện chữ rõ ràng, điểm trực đã có người của ca tối nay tới nhận bàn giao. Cô sờ tay lên túi xách, cảm thấy gói muối tro nằm gọn bên trong, cạnh cuốn sổ tay, rồi bước nhanh về nhà, trong đầu lặp lại lời dặn của cụ Kính từng chữ một. Để nếu có một đêm nào đó phải dùng tới gói muối này, tay cô sẽ không run và đầu cô sẽ không cúi xuống theo bất cứ ai.