MA HÓ CÂY SA MỘC ĐỈNH CỔNG TRỜI - Chương 13: Chốt Nứa Và Nhát Búa Gỗ
Sáng ngày hai mươi mốt tháng mười hai, Giàng A Sùng tới nhà Thầy Mo Thào A Chư từ sớm. Khi sương muối còn phủ trắng mặt sân và khói bếp của các nhà trong…
Nội dung chương
Sáng ngày hai mươi mốt tháng mười hai, Giàng A Sùng tới nhà Thầy Mo Thào A Chư từ sớm. Khi sương muối còn phủ trắng mặt sân và khói bếp của các nhà trong bản Cổng Trời mới bắt đầu bốc lên thành từng cột mỏng trong gió lạnh. Anh tới theo lời hẹn của thầy từ buổi học trên mỏm đá hai hôm trước, buổi học về hũ bùn son và cuộn vải đỏ trong hốc đá. Khi thầy nói lệ tạ lỗi với cây còn một bước cuối chưa kể, để dành kể khi anh ngồi xuống cùng thầy vót một vật bằng tre nứa. Suốt đêm qua, nằm bên bếp lửa nhà mình, Sùng cứ nghĩ mãi về bước cuối ấy, nghĩ về bốn người lạ vừa vào bản hôm qua. Về ánh mắt của Lý Văn Thắng ngước lên mỏm đá, và trong lòng anh có một dự cảm rằng buổi học hôm nay không còn là một buổi học thong thả như những buổi học trước nữa.
Thầy Mo đã ngồi sẵn bên bếp lửa giữa nhà, trước mặt là một đoạn tre nứa vàng óng vừa chặt về, một con dao vót nhỏ sắc lẻm, và một chiếc ghế gỗ thấp. Ông không nói gì nhiều khi Sùng bước vào, chỉ gật đầu bảo anh ngồi xuống chiếc ghế đối diện, đưa cho anh một đoạn nứa khác và con dao thứ hai. Rồi hai thầy trò cùng im lặng vót nứa một lúc trong tiếng lửa nổ lách tách và tiếng dao lướt trên thớ tre đều đặn. Đoạn nứa trong tay thầy dần thành hình một chiếc chốt nhọn, dài chừng một gang tay, thân chốt tròn đều, một đầu vót nhọn vừa phải, đầu còn lại để bằng và hơi bè ra, như một chiếc nêm nhỏ bằng tre.
- Con có biết vì sao thầy gọi con tới hôm nay không. Vì hôm qua trong bản đã có người lạ vào, và hôm kia ở chợ đã có người hỏi mua gỗ của cây. Thầy già rồi, thầy không biết việc gì sẽ tới trước, nhưng thầy biết có những việc phải dạy cho trọn trước khi nó tới, chứ không thể để tới lúc nước đến chân mới chạy đi tìm người dạy. Hôm nay thầy dạy con bước cuối cùng của lễ tạ lỗi với cây, bước mà hôm trước trên mỏm đá thầy đã hứa để dành.
Sùng đặt đoạn nứa của mình xuống, ngồi thẳng người, nghe thầy nói tiếp. Thầy Mo cầm chiếc chốt nứa vừa vót xong lên, xoay chậm trong tay cho anh nhìn rõ từng phía, rồi mới chậm rãi giảng giải, giọng ông đều và chắc như khi ông dạy công thức thuốc rửa mắt mấy hôm trước.
- Con đã thuộc ba việc đầu của lễ tạ lỗi rồi: người có lỗi phải quỳ lạy trước gốc cây. Phải tự tay lấy bùn son đắp lại vết thương trên thân cây cho cây liền da, và phải treo dải vải đỏ lên cành để làm dấu đã nhận lỗi. Nhưng ba việc đó làm xong, lễ vẫn chưa trọn đâu con. Vì bùn son đắp lên vết thương, gặp mưa tuyết, gặp gió núi, lâu ngày sẽ bong ra, trôi đi. Vải đỏ treo trên cành, người ngoài nhìn vào chỉ biết ở đây có lễ, chứ cây ở trong thân cây thì chưa có gì giữ lại được cả. Cho nên các đời thầy trước mới dạy thêm một bước cuối: sau khi đắp bùn son và treo vải đỏ, phải lấy một chiếc chốt nứa như thế này, đặt vào thân cây ngay bên mép vết thương đã đắp bùn son. Rồi dùng búa gỗ đóng chốt vào, đóng cho chốt ăn sâu vào thớ gỗ, ép chặt lớp bùn son vào vết thương, như đóng một chiếc nêm giữ cho vết thương khép lại. Chốt nứa đóng xuống rồi, cây mới coi như đã nhận lễ trọn bộ. Thiếu bước này, lễ tạ lỗi vẫn là lễ dở dang, người có lỗi vẫn chưa được coi là đã tạ lỗi xong với cây.
Sùng nhìn chiếc chốt nứa trong tay thầy, trong đầu anh hiện lên rõ ràng toàn bộ thứ tự của buổi lễ mà anh đã học trong mấy ngày qua. Từ công thức rửa mắt cứu người tới lệ tạ lỗi với cây, từng vật liệu, từng bước đi, giờ đã khớp lại thành một bộ lễ hoàn chỉnh, không thừa không thiếu. Anh hỏi thầy vì sao chốt phải là nứa, vì sao không dùng một chiếc đinh sắt cho chắc, cho bền. Thầy Mo lắc đầu ngay, như thể câu hỏi ấy chạm vào một điều cấm kỵ nhỏ mà ông phải sửa cho anh ngay từ lúc học.
- Không được dùng sắt. Đinh sắt, búa sắt là những thứ sinh ra để chặt cây, để làm cây bị thương. Lấy sắt đóng vào thân cây để tạ lỗi thì khác gì lấy dao đâm thêm một nhát nữa rồi nói lời xin lỗi. Chốt phải là nứa, vì nứa là tre, là họ hàng gần của cây rừng, mềm hơn gỗ cây thiêng, đóng vào rồi theo năm tháng nứa sẽ mục dần và hòa vào thân cây, không để lại vết thương mới. Thầy Mo chỉ dùng vật của rừng để chữa cho rừng, đó là lệ từ đời thầy trước truyền lại, con nhớ cho kỹ, không được tự ý thay đổi.
Nói rồi, thầy đứng dậy, đi tới góc nhà, lấy xuống từ trên vách một chiếc búa mà Sùng chưa từng để ý trong những lần tới nhà thầy trước đây. Đó là một chiếc búa bằng gỗ, đầu búa làm từ một khúc gỗ cứng nặng trịch, cán búa đã bóng lên vì tay người cầm qua nhiều năm. Toàn thân búa không có một mẩu sắt nào, kể cả chiếc đinh giữ đầu búa vào cán cũng là một chiếc chốt tre. Thầy đặt chiếc búa vào tay Sùng, sức nặng của nó khiến anh hơi bất ngờ, nặng hơn vẻ ngoài của nó rất nhiều.
- Đây là chiếc búa gỗ của nhà thầy, truyền từ đời thầy trước nữa. Búa này không dùng để đóng đinh, không dùng để sửa nhà, không dùng vào bất cứ việc gì khác ngoài một việc duy nhất là đóng chốt nứa tạ lỗi vào thân cây thiêng. Từ ngày thầy cầm búa này tới nay, thầy chưa phải dùng nó lần nào cho việc ấy, và thầy mong đời thầy cũng không phải dùng. Nhưng búa phải luôn ở đây, chốt phải luôn có sẵn, vì lệ của bản là vậy, vật lễ phải sẵn trước khi việc tới, không ai chạy đi tìm búa khi cây đã bị thương rồi.
Thầy bảo Sùng thử đặt chiếc chốt nứa lên một khúc gỗ khô kê trên nền nhà, rồi dùng búa gỗ gõ nhẹ mấy nhát như đóng thử, để tay anh quen với sức nặng của búa và độ ăn của chốt tre vào thớ gỗ. Tiếng búa gỗ chạm vào đầu chốt vang lên khô và gọn, khác hẳn tiếng búa sắt chát chúa mà anh vẫn nghe ở các xưởng mộc dưới chợ. Thầy gật đầu khi thấy anh làm đúng lực, không mạnh quá làm nứt chốt, không nhẹ quá làm chốt không ăn vào gỗ. Ông nói người đóng chốt trong lễ thật phải là người làm lễ, đóng từng nhát một, vừa đóng vừa đọc bài cúng, không vội, không hấp tấp, vì mỗi nhát búa là một lời tạ lỗi gửi vào thân cây.
Vót xong chiếc chốt mẫu, thầy Mo không để nó chung với những đoạn nứa thường trong góc nhà. Ông lấy một chiếc ống tre khô, miệng ống bịt bằng nút lá chuối khô, cho chiếc chốt nứa vào trong, rồi treo chiếc ống tre lên vách nhà, ngay phía trên chiếc rương gỗ đựng sừng dê núi và khăn lụa chàm mà Sùng đã thấy mấy hôm trước. Vị trí ấy, Sùng nhận ra, là vị trí trang trọng nhất trong gian nhà của thầy, nơi để những vật chỉ dùng vào những việc lớn nhất của bản.
- Thầy cất chốt nứa vào đây, để dành. Thầy nói thật với con, thầy để dành mà lòng thầy mong không bao giờ phải lấy nó xuống. Lấy nó xuống nghĩa là cây đã bị thương, nghĩa là trong bản đã có chuyện lớn. Nhưng mong là một chuyện, sẵn sàng lại là chuyện khác. Từ hôm nay, con là người thứ hai trong bản biết rõ ống tre này đựng gì, búa gỗ kia dùng vào việc gì, và lễ tạ lỗi với cây phải làm đủ mấy bước mới gọi là trọn bộ. Con giữ những điều này trong lòng, như giữ công thức thuốc vậy, không khoe khoang, không kể lại bừa bãi cho người ngoài, tới lúc cần thì làm cho đúng, cho đủ, không thiếu một bước nào.
Sùng vâng dạ, ánh mắt anh dừng lại ở chiếc ống tre trên vách một lúc lâu. Trong gian nhà ấm hơi lửa của Thầy Mo, mọi vật lễ của bản giờ đã hiện ra trọn vẹn trước mắt anh: sừng dê núi và khăn lụa chàm trong rương. Củ huyết đằng và mật ong rừng trên vách đá và cây gạo già, hũ bùn son và cuộn vải đỏ trong hốc đá dưới gốc cây, và giờ là chiếc chốt nứa trong ống tre cùng chiếc búa gỗ nặng trịch này. Một bộ lễ cứu người, một bộ lễ tạ lỗi, tất cả đã sẵn sàng từ trước khi có bất cứ chuyện gì xảy ra. Như thể các đời người của bản Cổng Trời đã sống cả đời trong tâm thế chờ một ngày cây thiêng bị xâm phạm, và chuẩn bị cho ngày ấy bằng sự lặng lẽ, cẩn trọng không ai ở dưới xuôi có thể hiểu được.
Trước khi Sùng ra về, thầy Mo dặn thêm một câu cuối, giọng ông trầm xuống, mắt nhìn ra ngoài cửa về phía mỏm đá đang dần hiện rõ trong nắng trưa.
- Đoàn người lạ trong bản, con cứ để mắt tới họ, có gì khác lạ thì báo bác Dì và báo thầy ngay, như lệ đã dặn. Còn những điều thầy dạy con mấy hôm nay, con đừng vì thấy bản còn yên mà cho là chuyện xa xôi. Lệ của bản dạy trước là để dùng sau, không ai dạy lễ tạ lỗi cho một cái cây khi cái cây ấy chưa từng đứng trước nguy cơ bị người ta rình rập cả.
Sùng cúi đầu chào thầy, bước ra khỏi nhà, đi qua sân còn đọng sương trắng, trong đầu anh vẫn vang lên tiếng búa gỗ gõ thử lên đầu chốt nứa ban nãy. Một âm thanh khô, gọn và nặng, âm thanh của bước cuối cùng trong một buổi lễ mà anh mong, giống như thầy mình, sẽ không bao giờ phải chứng kiến trong đời.