MA HÓ CÂY SA MỘC ĐỈNH CỔNG TRỜI - Chương 26: Giới Hạn Của Ma Hó
Sáng ngày hai mươi bảy tháng mười hai, Giàng A Sùng tới nhà Thầy Mo Thào A Chư từ rất sớm. Khi sương muối còn chưa tan trên mái nhà của ông già và khói…
Nội dung chương
Sáng ngày hai mươi bảy tháng mười hai, Giàng A Sùng tới nhà Thầy Mo Thào A Chư từ rất sớm. Khi sương muối còn chưa tan trên mái nhà của ông già và khói bếp trong gian bếp nhà thầy mới bắt đầu bốc lên. Anh tới không phải để báo một dấu vết mới nào trên mỏm đá. Đêm qua, ca gác ở hai đầu đường mòn đều yên, không có bóng người lạ, và buổi sáng nay mùi tinh dầu trên mỏm đá cũng đã mỏng hơn hôm trước một chút. Anh tới vì một câu hỏi đã ở trong đầu anh suốt từ đêm vợ chồng mất lòng tin, một câu hỏi mà anh càng nghĩ càng thấy nó quyết định cách bản phải giữ cây trong những ngày tới. Anh ngồi xuống bên bếp lửa nhà thầy, chờ thầy uống xong ngụm nước nóng đầu ngày, rồi hỏi thẳng, không vòng vo.
Anh hỏi nếu toán người lạ thật sự chặt được cây, xẻ được gỗ rồi khiêng xuống núi, chạy về dưới xuôi ngay trong đêm, thì Ma Hó có đuổi theo họ không. Anh hỏi nếu họ mang khúc gỗ sa mộc về tận xưởng gỗ ở Hà Nội của ông Đỗ Văn Thành, thì Ma Hó có đi xa tới đó để đòi lại và trừng phạt người đã ra lệnh chặt cây hay không. Và anh hỏi thêm một điều nữa, điều anh đã nghe một thanh niên trong bản nói đùa từ mấy hôm trước mà lúc đó anh chưa kịp nghĩ sâu. Có người nói nếu Ma Hó giận thật, ông sẽ hiện ra ở đầu đường mòn để chặn người lạ lại. Anh hỏi thầy câu ấy có đúng không, vì nếu đúng, thì việc gác đường mòn của bản những đêm này có khi không cần vất vả tới mức thay nhau thức trắng trong sương muối nữa.
Thầy Mo đặt chiếc bát nước nóng xuống, nhìn anh rất lâu bằng đôi mắt già đã mờ đi một phần vì tuổi tác nhưng vẫn sáng khi nói tới việc của cây. Ông nói anh hỏi ba câu mà cả ba câu đều cần được trả lời cho rõ ràng một lần, không chỉ cho anh, mà cho cả bản này, vì một bản hiểu sai giới hạn của điều mình đang giữ thì sẽ giữ sai cách. Rồi ông bắt đầu nói, chậm rãi và chắc chắn, như ông đã từng nói về bản chất của Ma Hó trong buổi sáng ở sân nhà mình hơn mười ngày trước, khi ông quở thanh niên nói đùa muốn gặp Ma Hó ngay trước mặt cả sân.
Điều đầu tiên, ông nói, là Ma Hó không bao giờ hiện thân. Không hiện thành người, không hiện thành thú, không hiện thành một bóng hình đứng ở đầu đường mòn hay ở bất cứ đâu. Người thanh niên trong bản nói đùa câu ấy, nếu nói trước mặt ông, ông sẽ quở ngay như lần trước, vì nói như vậy là nói sai bản chất của Ma Hó và làm lớp trẻ trong bản hiểu sai lệ giữ cây. Ma Hó ngự trong cây sa mộc, ở trong thân cây, ở trong đất quanh cây, và sự có mặt của Ma Hó chỉ được biết qua những gì thuộc về cây và đất ấy. Nhựa đỏ trong thân, rễ cây trong đất, mùi tinh dầu trong tán, bão tuyết trên mỏm đá và tiếng rìu gõ như một điềm báo. Ngoài những dấu hiệu ấy ra, không ai được tự vẽ thêm một hình dạng nào cho Ma Hó, dù là để dọa người lạ hay để an ủi người trong bản.
Điều thứ hai, ông nói, là Ma Hó chỉ giữ đất quanh cây. Phạm vi của Ma Hó là mỏm đá Cổng Trời và khoảnh đất mà rễ cây vươn tới, tán cây phủ xuống, tinh dầu của cây lan ra được. Trong phạm vi ấy, Ma Hó giữ ranh giới của bản như các đời thầy mo đã dạy. Ngoài phạm vi ấy ra, đường xuống bản, đường về dưới xuôi, nhà của người dân trong bản, tất cả đều không phải là đất của cây. Ma Hó không rời khỏi cây để đi tới những nơi ấy. Ông nói điều này bằng một giọng rất bình thản, như nói về ranh giới của một thửa nương mà ai cũng biết mốc nằm ở đâu, vì theo lời ông. Hiểu rõ mốc giới ở đâu thì người giữ đất mới biết phần việc nào là của mình và phần việc nào không phải việc của mình mà trông chờ.
Điều thứ ba, ông nói, là Ma Hó chỉ ra tay khi cây bị xâm hại trực tiếp. Người đi qua mỏm đá, người đứng nhìn cây, người nói những lời không hay ở dưới bản, Ma Hó không làm hại. Chỉ khi có rìu, cưa hay lửa chạm thẳng vào thân cây, vào cành cây, làm cây bị thương thật sự, thì những gì thuộc về cây mới đáp lại. Nhựa đỏ mới bắn ra, rễ cây mới động, mùi tinh dầu mới bốc lên nồng nặc và bão tuyết mới nổi trên đỉnh đèo. Nhát cưa thử trên cành nhỏ hôm kia là một lần xâm hại trực tiếp, dù nhỏ, nên cây mới động và mùi tinh dầu mới tràn xuống bản như sáng hôm qua. Nhưng nếu toán người lạ chỉ dựng lều ở xa, chỉ dò đường, chỉ hỏi mua gỗ bằng miệng, thì cây chưa đáp lại bằng những dấu hiệu mạnh. Và việc ngăn họ lại trong những lúc ấy là việc của người, của bản, của lệ làng và của pháp luật, không phải việc trông chờ vào cây.
Điều cuối cùng, ông nói, và đây là điều Sùng cần nghe nhất cho câu hỏi đầu tiên của mình: Ma Hó không đuổi theo người đã rời khỏi đất của cây, và không vào nhà dân trong bản. Nếu người lạ xâm hại cây rồi chạy khỏi mỏm đá, xuống khỏi đất của cây, thì Ma Hó không đi theo họ xuống xuôi, không vào xưởng gỗ của ông Thành, không đứng chờ ở đầu giường nhà họ. Cũng chính vì giới hạn ấy, người trong bản được an toàn trong nhà mình, không ai phải sợ cây vào nhà làm hại người vô tội hay người không liên quan tới việc xâm phạm cây. Giới hạn này vừa là sự công bằng của cây, vừa là một lời nhắc nhở rất nghiêm khắc cho người giữ cây: phần đường xa, phần ngoài mỏm đá, phần dưới xuôi, cây không giữ thay cho bản được. Ai làm sai ở những phần đất ấy thì lệ làng, kiểm lâm và pháp luật phải là người đuổi theo, không phải Ma Hó.
Sùng ngồi nghe từng điều một, ghi nhớ trong đầu theo đúng thứ tự thầy nói, thỉnh thoảng gật đầu rất khẽ. Anh hiểu ra vì sao suốt những ngày qua, dù dấu chân đã in sát rễ cây, dù cành nhỏ đã bị cưa lìa và mùi tinh dầu đã tràn xuống tận bản. Toán người lạ vẫn chưa nhận một sự trừng phạt nào đủ mạnh để họ phải rời khỏi bản ngay. Không phải vì cây yếu, cũng không phải vì những câu chuyện của đời trước là chuyện bịa. Mà vì những việc họ đã làm tới lúc này phần lớn vẫn nằm ở rìa của giới hạn: dò đường, dựng kế hoạch, cưa thử một cành nhỏ. Cây đã động, đã báo cho bản biết bằng mùi tinh dầu, nhưng phần đáp lại mạnh nhất của cây chỉ tới khi thân cây bị xâm hại trực tiếp thật sự. Và chính trong khoảng chờ đợi ấy, khoảng thời gian mà cây chưa ra tay vì việc chưa tới mức, người của bản hoặc là giữ được cây bằng chính tay mình, hoặc là sẽ để mất cây trước khi bất cứ dấu hiệu mạnh nào kịp xảy ra.
Trước khi ra về, Sùng hỏi thêm một câu cuối, câu này anh hỏi cho chính mình. Anh hỏi vậy thì những ca gác đêm ở đầu đường mòn, những buổi anh lên mỏm đá ban ngày xem dấu vết, và cả việc báo kiểm lâm của bản, những việc ấy có ý nghĩa gì nếu cây chỉ giữ được đất quanh gốc của nó. Thầy Mo chống gậy đứng dậy, tiễn anh ra tới hiên nhà, nhìn lên phía mỏm đá đang hiện dần ra khỏi lớp sương buổi sáng. Ông nói chính vì Ma Hó không đi xa được, nên người của bản phải giữ cây thay phần đường xa. Cây giữ gốc của nó, giữ mỏm đá của nó, giữ phần đất thiêng nhất mà không ai thay nó được. Còn con đường dẫn tới cây, bản làng dưới chân cây, và những kẻ từ dưới xuôi mang tiền và cưa máy lên núi, những phần ấy là phần của người. Người giữ được phần của người thì cây mới còn cơ hội giữ phần của cây. Nếu người bỏ trống con đường, bỏ trống bản, thì một ngày nào đó cây sẽ phải tự đáp lại ở mức mạnh nhất ngay trên đất của nó, và tới lúc ấy. Dù cây có giữ được thân mình, thì người đứng gần cây trong khoảnh khắc ấy sẽ phải trả giá đắt hơn rất nhiều so với mấy đêm thức gác trong sương muối.
Sùng đi bộ về nhà qua con đường đất của bản. Trong đầu sắp xếp lại bốn điều thầy vừa nói thành một thứ tự rõ ràng để tối nay anh sẽ kể lại cho những người gác ca cùng nghe, và để anh tự nhắc mình mỗi lần lên mỏm đá. Cây sa mộc trên đỉnh Cổng Trời vẫn đứng nguyên trong sương, cao và lặng, không đi đâu cả, không đuổi theo ai cả, chỉ giữ khoảnh đất của mình như nó đã giữ suốt ba trăm năm. Còn ở dưới chân mỏm đá, một toán người lạ vẫn đang ở trong bản, với cưa máy giấu trong kho thóc và một con đường mòn cũ đã dò được một nửa. Khoảng cách giữa hai bên, giữa đất của cây và tay của người, đang ngắn lại từng ngày, và Sùng biết rõ người phải đứng vào khoảng trống ở giữa ấy, trước khi nó khép lại hẳn, chính là anh và những người trong bản của anh.
Trên đường về, anh ghé qua nhà trưởng bản một lúc ngắn, kể lại bốn điều giới hạn mà Thầy Mo vừa nói, để trưởng bản truyền lại cho các ca gác trong tối nay. Trưởng bản nghe xong, gật đầu và nói bản sẽ ghi nhớ phần việc của người cho rõ: giữ đường, giữ bản, báo chính quyền, còn đất quanh gốc cây thì để cho cây và lệ của Thầy Mo. Không ai trong hai người nói thêm một lời nào về việc trông chờ cây tự đuổi người lạ đi. Vì cả hai đều đã hiểu trông chờ như thế là hiểu sai giới hạn của Ma Hó và là cách nhanh nhất để bản tự bỏ trống phần việc của chính mình.