NỎ THẦN KIM QUY Ở CỔ LOA - Chương 9: Miệng cống đá cũ
Ngày 26 tháng 6, tổ thủ công của Nguyễn Văn Thịnh làm việc ở một ô thăm dò nông cách chân lũy 11 mét. Ô này nằm ngoài đoạn tranh chấp trực tiếp, nhưng…
Nội dung chương
Ngày 26 tháng 6, tổ thủ công của Nguyễn Văn Thịnh làm việc ở một ô thăm dò nông cách chân lũy 11 mét. Ô này nằm ngoài đoạn tranh chấp trực tiếp, nhưng vẫn thuộc vùng cần khảo sát bổ sung quanh điểm nghi ngờ gần K0+462. Hằng đã duyệt phạm vi đào nông bằng tay cho ô này. Không máy xúc nào được vào đây.
Thịnh chia tổ thành hai nhóm. Nhóm thứ nhất bóc lớp đất mặt bằng xẻng và cuốc ngắn. Nhóm thứ hai sàng đất đã bóc để tìm dấu hiệu cấu trúc. Đất ở đây lẫn nhiều rễ cỏ và sạn nhỏ. Mùi đất ẩm bốc lên đều đều dưới nắng sáng.
Tới độ sâu chưa đầy nửa mét, xẻng của một thợ trong tổ chạm vào một vật cứng có cạnh rõ ràng. Tiếng chạm rất khác tiếng xẻng chạm đá rời. Nó vang ngắn và gọn, như chạm vào một phiến đá lớn nằm cố định.
Người thợ dừng tay ngay theo đúng quy trình thẻ đỏ vừa được huấn luyện hôm trước. Anh gọi Thịnh tới. Không ai đào thêm một xẻng nào quanh vị trí đó trong lúc chờ.
Thịnh quỳ xuống bên mép hố nông. Ông dùng bàn chải mềm và bay nhỏ gạt đất quanh điểm chạm. Dần dần, một vành đá hiện ra. Các phiến đá ghép lại thành một vòng cong. Giữa vòng là đất lấp đã nén chặt qua nhiều năm.
Ông nhận ra dạng của nó trước khi gạt hết đất. Đây là miệng của một cống đá cũ đã bị lấp. Miệng cống hướng chếch từ chân lũy ra phía ruộng thấp. Các phiến đá còn nguyên vị trí ghép. Không phiến nào bị xô lệch mạnh.
Thịnh ra lệnh dừng toàn bộ việc đào ở ô này. Ông cho căng dây quanh hố và gọi Hằng cùng Dũng tới hiện trường.
- Đây là cấu trúc lạ theo đúng quy trình. Tổ không đào sâu thêm. Chỉ làm sạch bề mặt đủ để đo và chụp ảnh.
Hằng tới nơi sau mười lăm phút. Cô xem xét vành đá từ ba phía. Cô đồng ý với quyết định dừng của Thịnh và ghi vào biên bản hiện trường rằng tổ đã áp dụng đúng quy trình thẻ đỏ ở mức bảo vệ cấu trúc, dù không có máy nào đang chạy cần dừng.
Dũng đo tọa độ miệng cống bằng máy toàn đạc. Anh chụp ảnh với thước tỉ lệ đặt cạnh vành đá. Anh cũng đo khoảng cách từ miệng cống tới vị trí nghi ngờ của hộp đá theo hồ sơ năm 1986. Khoảng cách đó là 14 mét.
Con số 14 mét được ghi vào sổ đo ngay tại hiện trường. Nó cho thấy miệng cống này không phải vật lạ trong ghi chú năm 1986. Nó là một cấu trúc khác, nằm gần vị trí nghi ngờ nhưng tách riêng hoàn toàn. Hằng nhấn mạnh điều đó trong biên bản để tránh việc sau này có người gộp hai vị trí thành một phát hiện duy nhất.
Thịnh cho tổ làm sạch thêm một dải đất hẹp dọc theo hướng thoát của miệng cống. Hướng thoát nước cũ chạy chếch khỏi tuyến mương thẳng hiện tại. Nó đi theo một đường cong tự nhiên của địa hình thấp dần ra ruộng. Ông đứng nhìn hướng đó rất lâu.
Cụ Tỵ tới hiện trường vào cuối buổi sáng cùng trưởng thôn Thành. Cụ đứng ngoài dây căng và nhìn miệng cống lộ ra. Cụ nói cha ông của Thịnh từng kể vùng chân lũy này có nhiều lớp người xưa để lại. Có lớp là cống thoát nước. Có lớp là nền đường cũ. Có lớp là những thứ được đặt xuống với mục đích mà người đời sau không còn hiểu hết.
- Không phải lớp nào cũng nên mở ra, cháu ạ. Thấy thì ghi lại. Đo cho đúng. Rồi phủ lại cho nó yên, trừ khi có người có trách nhiệm nói phải mở.
Thịnh gật đầu. Ông cho tổ phủ bạt lên miệng cống sau khi đo đạc và chụp ảnh xong. Bạt được chèn bằng bao cát ở các góc. Không ai đặt chân lên vành đá. Một biển cảnh báo nhỏ được cắm cạnh hố ghi rõ cấu trúc cổ, cấm đào.
Hằng viết báo cáo nhanh gửi về chủ đầu tư và ban quản lý di tích trong buổi chiều. Báo cáo ghi rõ miệng cống đá cũ là một cấu trúc phụ được ghi nhận. Nó không phải hiện vật di động. Nó không được tháo dỡ hay di chuyển. Nó làm tăng yêu cầu khảo sát cho toàn bộ vùng chân lũy quanh đoạn tranh chấp.
Lâm đọc báo cáo và hỏi một câu qua điện thoại.
- Miệng cống này có làm thay đổi tuyến không?
Hằng trả lời đúng những gì cô biết.
- Một mình nó thì chưa. Nhưng nó chứng minh vùng này có công trình thoát nước cổ chạy chếch khỏi tuyến thẳng. Đó là một dữ kiện địa hình và khảo cổ. Khi xét phương án tuyến, chúng ta phải tính tới nó.
Sau cuộc gọi, Thịnh ở lại hiện trường thêm một lúc với Dũng. Hai người đo lại hướng thoát nước cũ bằng dây căng từ miệng cống ra phía ruộng. Dây đi theo một đường chếch mềm, tránh xa chân lũy dần theo khoảng cách.
Thịnh nhìn đường dây đó và nghĩ tới bản vẽ tuyến mương thẳng đang treo ở văn phòng. Tuyến thẳng cắt qua vùng này bằng một đường kẻ cứng. Đường thoát nước cũ của người xưa thì cong. Nó cong vì địa hình bắt nó cong. Người xưa đã chấp nhận đường cong đó và đặt đá theo nó.
Buổi chiều, Thịnh tập hợp tổ lại ở lán dụng cụ để tổng kết bài học của ngày hôm nay. Ông nói việc dừng tay đúng lúc của người thợ chạm xẻng vào đá là việc quan trọng nhất trong ngày. Nếu anh ta đào thêm vài xẻng theo quán tính, vành đá có thể đã bị vỡ hoặc xô lệch. Khi đó tọa độ đo được vẫn còn, nhưng cấu trúc thật đã bị phá mất một phần không lấy lại được.
Người thợ trẻ đó ngồi nghe với vẻ ngượng ngùng. Anh nói lúc xẻng chạm đá, anh nhớ ngay tới tình huống thứ hai trong buổi huấn luyện thẻ đỏ hôm trước. Anh nhớ câu trả lời mẫu về việc giữ nguyên vị trí và báo tổ trưởng. Thịnh gật đầu.
- Quy trình học hôm qua, hôm nay đã cứu một miệng cống cổ. Các anh thấy chưa. Giấy tờ ở công trường không phải để cho đẹp hồ sơ. Nó là thứ nằm giữa tay mình và một quyết định sai trong vòng ba giây.
Ông cho ghi sự việc này vào sổ tổ như một ví dụ áp dụng đúng quy trình. Ông cũng yêu cầu từ nay mọi ô thăm dò nông đều làm việc theo cặp. Một người đào, một người quan sát tay đào của người kia. Người quan sát có quyền hô dừng mà không cần giải thích ngay tại chỗ. Giải thích để sau. Dừng là việc trước.
Hằng nghe phần tổng kết đó khi cô ghé lán để lấy bản sao biên bản. Cô bổ sung một ý cho tổ. Miệng cống đá cũ sẽ được đưa vào bản đồ khảo sát bổ sung của dự án. Vị trí của nó được đánh dấu bằng ký hiệu cấu trúc cố định. Không tuyến đào nào trong các phương án sau này được phép cắt qua vị trí đó nếu chưa có ý kiến của cơ quan khảo cổ. Cô nói điều đó thành tiếng để cả tổ cùng nghe, vì quyết định ấy ảnh hưởng trực tiếp tới cách họ sẽ đào trong những ngày tới.
Thịnh hỏi cô một câu riêng khi hai người đi ra sân lán.
- Cô Hằng, một miệng cống cũ có đủ làm cho người ta xét lại cả tuyến thẳng không?
- Một mình nó thì chưa đủ, bác Thịnh. Nhưng nó cộng với khoảng cách hai mét hai, cộng với dòng chữ năm 1986 và cộng với số đo nước ngầm. Bốn dữ kiện đứng riêng thì nhẹ. Đặt cạnh nhau trên cùng một bản đồ thì chúng nặng hơn nhiều.
Ông gật đầu chậm rãi. Ông thích cách cô kỹ sư này nói chuyện. Cô không hứa điều gì vượt quá dữ kiện. Cô chỉ xếp các dữ kiện cạnh nhau và để trọng lượng của chúng tự nói.
Tối hôm đó, Thịnh ghi sự việc miệng cống vào cuốn sổ tay của mình. Ông vẽ một vòng tròn nhỏ tượng trưng cho miệng cống và một đường cong ngắn chạy chếch ra phía ruộng. Bên cạnh hình vẽ, ông ghi khoảng cách mười bốn mét tới vị trí nghi ngờ theo hồ sơ cũ. Ông không vẽ thêm gì khác. Cuốn sổ của ông chỉ ghi những gì mắt ông đã thật sự nhìn thấy ngoài hiện trường.
Ông buộc lại cuốn sổ bằng dải vải điều đỏ và đặt nó vào túi áo cho ca làm việc ngày mai. Ngoài sân, mưa nhỏ bắt đầu rơi trên mái lán của tổ thợ ở công trường. Tiếng mưa đều và nhẹ. Chưa có dấu hiệu nào của một cơn mưa lớn. Nhưng ông biết mùa mưa ở vùng này đổi ý rất nhanh.
Ông cũng nghĩ về người thợ trẻ đã dừng xẻng đúng lúc sáng nay. Ngày mai ông sẽ giao cho anh ta việc quan sát ở ô đào thử. Người đã biết dừng một lần trước đá lạ sẽ biết dừng lần nữa trước một vết nứt mới. Giao việc quan sát cho người như vậy là cách tổ thợ tự xây người của mình, chậm mà chắc.
Ông nghĩ về ngày mai. Tổ sẽ quay lại bờ ô đào thử để kiểm tra nền sau các cơn mưa đầu mùa. Ông đã dặn Hằng mang theo cọc gỗ và sơn đánh dấu mới. Nếu có vết nứt nào xuất hiện trên bờ ô, chúng sẽ được đo ngay trong ngày, không để qua đêm mới ghi. Ông biết rõ đất sau mưa không chờ người ta sắp xếp xong công việc khác mới bắt đầu chuyển động.
Trước khi ngủ, ông lại nhớ tới lúc phủ bạt xong ở hiện trường. Khi đó ông đã đứng lại nhìn hướng thoát nước cũ chạy chếch khỏi tuyến mương thẳng một lần cuối. Nó nằm đó như một gợi ý vật lý rõ ràng cho một phương án cong về sau.