THẠCH CẢM ĐƯƠNG NGÃ BA PHỐ CỔ - Chương 41: Người Thợ Thứ Ba Nhận Khắc
Tám giờ sáng ngày năm tháng một, ông Thông dẫn một người đàn ông già tới sân sau nhà Đức. Người đàn ông đó đi rất chậm, lưng hơi còng, tay xách một túi…
Nội dung chương
Tám giờ sáng ngày năm tháng một, ông Thông dẫn một người đàn ông già tới sân sau nhà Đức. Người đàn ông đó đi rất chậm, lưng hơi còng, tay xách một túi vải đã sờn đựng đồ nghề. Ông Thông giới thiệu ngắn gọn ngay ở cổng sau. Đây là người học trò cũ của người thợ xưa đã dựng tấm bia cũ năm một nghìn chín trăm sáu mươi hai. Ông thợ không nói tên mình ra cho nhiều người biết. Ông chỉ nói cả đời ông làm nghề khắc đá ở làng nghề ngoài huyện, và ông tới vì lời nhắn của ông Thông.
Đức mời hai người vào sân sau. Khối nguyên thạch vẫn đứng trên bệ gỗ lim ở góc sân, tấm bạt dày phủ kín từ đỉnh xuống chân bệ. Đức tự tay tháo bốn góc dây buộc bạt, gấp tấm bạt lại gọn gàng rồi đặt sang một bên. Mặt đá xám nhạt hiện ra dưới nắng sớm đầu năm. Bụi đá của quãng đường vận chuyển đã được lau sạch từ hôm trước. Khối đá đứng yên, cao một mét tám, bề ngang chín mươi phân, dày ba mươi lăm phân.
Người thợ già không chạm vào khối đá ngay. Ông đi một vòng quanh bệ kê, cúi xuống nhìn thớ đá ở từng mặt, rồi mới đặt lòng bàn tay lên mặt đá và giữ yên một lúc lâu. Sau đó ông lấy trong túi vải ra một chiếc búa nhỏ, gõ nhẹ lên thân đá ở ba điểm khác nhau. Tiếng gõ chắc và đều, giống hệt tiếng gõ ông Thông đã nghe ở mỏ đá Lương Sơn. Ông gật đầu rất khẽ.
- Đá liền một khối, thớ đều, không có đường nứt ngầm nào chạy qua mặt chính. - Ông nói. - Đá thế này mới khắc sâu nét chữ được. Đá có thớ yếu thì đục tới đâu sứt tới đó, chữ chưa khô chu sa đã mẻ miệng.
- Ông xem giúp nhà cháu cả phần đầu rồng ở đỉnh bia nữa. - Đức nói. - Bia cũ có đầu rồng chạm ở đỉnh. Hai xưởng trước đều nói không chạm được theo lối cũ.
- Tôi chạm được. - Ông thợ đáp. - Thầy tôi chạm đầu rồng cho tấm bia cũ ngay tại thềm nhà này năm xưa. Tôi đứng phụ việc cho thầy tôi hôm đó, mài đục và giữ đèn. Tay nghề đó tôi giữ tới bây giờ, chỉ là lâu lắm rồi không ai đặt việc trấn trạch theo lối cũ nữa.
Ông Thông lấy từ trong cặp ra bức ảnh cũ năm một nghìn chín trăm chín mươi tám và mấy tờ giấy hồ sơ của nhà Đức. Ông trải ảnh lên chiếc bàn gỗ kê cạnh bệ đá. Trong ảnh, tấm bia cũ đứng bên trái thềm, năm đại tự hiện rõ trên mặt đá dù ảnh đã cũ, đỉnh bia là đầu rồng ngẩng về phía trục đường đâm. Người thợ già cúi xuống nhìn bức ảnh rất lâu. Ông đưa ngón tay khô gầy lướt nhẹ trên mặt ảnh, dừng lại ở từng nét chữ.
- Đúng nét chữ của thầy tôi. - Ông nói. - Chữ khắc theo lối nhập thạch, nét đứng đậm, nét ngang thu lại ở cuối. Người ngoài nghề nhìn thì thấy năm chữ giống nhau. Người trong nghề nhìn là thấy tay thầy tôi ngay.
Đức đứng bên cạnh, nghe câu đó mà sống lưng lạnh đi một thoáng. Anh đã đi qua hai xưởng khắc đá lớn, nghe đủ lời từ chối, và có lúc tưởng việc tìm thợ sẽ bế tắc mãi. Giờ người thợ nối nghề của thợ xưa đang đứng ngay trong sân nhà anh, nhận ra nét chữ của thầy mình trên một bức ảnh cũ. Đức đoán đây là kết quả của mấy tuần ông Thông lặng lẽ hỏi tin qua từng người quen cũ trong nghề đá.
- Vậy ông nhận việc khắc tấm bia mới cho nhà cháu chứ ạ? - Đức hỏi thẳng.
- Tôi nhận. - Ông thợ đáp. - Nhưng tôi nói rõ điều kiện của tôi trước khi bắt tay vào việc. Một là tôi khắc ngay tại sân này, không chở đá đi đâu hết. Hai là tôi cần xem mảnh vỡ bia cũ trước khi hạ nét đục chính thức đầu tiên. Nét chữ trên ảnh là nét nhìn từ xa. Nét chữ thật phải xem ở mặt đá thật, chỗ chu sa còn ăn trong thớ. Ba là trong những ngày tôi làm, sân sau phải yên tĩnh, không tụ tập người xem như xem hội.
Đức quay sang nhìn ông Thông. Ông Thông gật đầu chậm rãi, như thể điều kiện thứ hai là điều ông đã lường trước.
- Mảnh vỡ đó nhà cháu đang chờ người giữ nó mang trả. - Đức nói. - Người đó đã hứa mang trả tận tay trong ít ngày tới. Cháu chưa dám nói chắc ngày nào, nhưng lời hứa đã ghi vào sổ hẳn hoi.
- Vậy thì mấy ngày đầu tôi chỉ làm khâu chuẩn bị. - Ông thợ nói. - Dựng giàn, đo đạc, phác mẫu chữ lên giấy và lên mặt đá. Tới khi mảnh vỡ về tới nơi, tôi đối chiếu nét gốc xong mới hạ đục khắc thật. Khắc chữ trấn mà vội một ngày là hỏng cả tấm bia. Nhà anh đã chờ được mấy tháng rồi, chờ thêm mấy ngày chuẩn bị không mất gì cả.
Đức đồng ý ngay tại chỗ. Anh ghi vào sổ của mình ba điều kiện của người thợ, ghi rõ dòng chữ nét khắc chính thức chỉ bắt đầu sau khi đối chiếu mảnh vỡ bia cũ. Hiền mang ra cuốn sổ chi phí, ghi thêm một khoản mới vào trang của tháng một. Tiền công thợ sẽ tính theo ngày làm thực tế, thanh toán khi nghiệm thu xong từng phần việc. Khoản dự phòng còn lại của nhà chỉ còn một triệu ba trăm nghìn đồng. Đức đoán phần còn thiếu sẽ phải tính bằng tiền công nợ phía Huy vừa trả đợt cuối trong tháng mười hai. Anh không nói ý đoán đó ra thành lời. Anh chỉ bảo vợ cứ ghi sổ rõ ràng như mọi lần.
Buổi sáng hôm đó, người thợ già bắt đầu khâu chuẩn bị ngay tại sân sau. Ông cùng Đức dựng một giàn gỗ nhỏ ôm sát mặt chính của khối đá, đủ chỗ cho một người đứng làm việc và một giá kê đèn. Ông căng sợi dây ngang qua mặt đá ở độ cao của đỉnh bia, đo lại chiều cao một mét tám bằng thước gỗ của mình. Ông chia mặt đá thành hai phần bằng một đường phấn mờ. Phần trên dành cho đầu rồng ở đỉnh. Phần dưới dành cho năm đại tự xếp dọc theo thân bia.
- Bia cũ chôn sâu một phần ba thân bia. - Ông nói trong lúc đo. - Vậy khi khắc, phải tính cả phần sẽ nằm dưới đất. Nét chữ cuối cùng phải kết thúc trên mặt đất đủ một khoảng an toàn. Khắc mà không tính phần chôn thì đặt bia xuống, chữ cuối lại sát mép đất quá, nhìn vừa thấp vừa tội.
Khang phụ ông thợ giữ đầu thước và đưa phấn. Tay phải của Khang đã tháo bột từ cuối tháng mười, cử động gần như bình thường, chỉ còn hơi yếu khi nắm chặt lâu. Người thợ già nhìn bàn tay đó một lúc khi Khang giữ thước. Ông không hỏi gì về chuyện cũ của gia đình. Đức đoán ông đã nghe ông Thông kể lại đầu đuôi trước khi tới đây, nên ông giữ phép không nhắc tới những điều đau lòng của nhà chủ.
Tới đầu giờ chiều, ông thợ trải một tờ giấy lớn lên bàn, bắt đầu dựng mẫu chữ theo bức ảnh cũ. Ông vẽ từng đại tự bằng than củi, nét nào chưa đúng với ảnh thì ông xóa đi vẽ lại. Ông Thông ngồi bên cạnh, đọc lại năm đại tự Thái Sơn Thạch Cảm Đương theo đúng thứ tự từ trên xuống. Mỗi lần ông Thông đọc một chữ, người thợ già lại đối chiếu với vị trí chữ đó trên thân bia trong ảnh. Việc dựng mẫu kéo dài tới khi nắng sân sau đã chếch hẳn về phía tây.
- Mẫu giấy này mai tôi sẽ chuyển lên mặt đá bằng phấn. - Ông thợ nói khi gấp tờ giấy lại. - Phác thảo xong, tôi sẽ cho cả nhà xem và đối chiếu với ảnh một lượt nữa. Chỗ nào chưa giống nét cũ thì sửa trên phấn, sửa trên phấn không tốn gì cả. Tới khi hạ đục rồi thì không sửa được nữa.
- Cháu hiểu ạ. - Đức đáp. - Mọi việc cứ theo đúng trình tự của ông. Nhà cháu không giục một ngày nào hết.
Sau khi mẫu giấy được gấp lại, người thợ già quay sang phần việc đo phần chôn của thân bia. Ông lấy thước gỗ vạch một đường phấn mờ quanh thân đá ở độ cao sáu mươi phân tính từ chân lên. Ông giải thích phần dưới đường phấn đó sẽ nằm trong lòng đất khi bia được đặt xuống. Phần đó không khắc chữ, không chạm hoa văn, chỉ được gạt phẳng cho sạch để đất ôm chặt lấy thân đá. Ông gõ nhẹ lên phần chân đá mấy điểm, nghe tiếng rồi gật đầu, nói thớ đá ở chân cũng đều như ở mặt chính, chôn xuống đất nhiều năm cũng không lo mục ruỗng từ trong.
Đức hỏi thêm một việc anh đã băn khoăn từ khi nhận tin có người thợ thứ ba. Nếu mảnh vỡ được mang trả muộn hơn dự kiến mấy ngày, lịch khắc có bị dồn lại quá sát ngày đã chọn cho buổi khai quang hay không. Ông Thông trả lời thay người thợ. Ngày mười tám tháng một là ngày trực Định đã xem kỹ, không nên dời. Nhưng khoảng thời gian từ nay tới ngày đó còn gần hai tuần. Khâu chuẩn bị chiếm mấy ngày đầu. Phần khắc thật, theo tay nghề của người thợ già, chỉ cần khoảng năm tới sáu ngày làm liên tục. Dù mảnh vỡ có về chậm ít ngày, lịch vẫn đủ thong thả, với điều kiện không ai giục thợ làm nhanh hơn tay nghề của ông.
- Tôi khắc chậm quen rồi. - Người thợ già nói thêm. - Một ngày tôi chỉ khắc được một phần việc nhất định, tay mỏi là tôi dừng, không cố. Chữ trấn khắc bằng tay mỏi thì nét sâu nét nông, nhìn qua tưởng giống nhau mà đặt chu sa vào là lộ ra ngay. Anh cứ để tôi làm theo sức của tôi. Xong sớm một ngày hay muộn một ngày không quan trọng bằng việc năm chữ đứng trên đá phải đều như một hơi thở.
Đức ghi cả lời dặn đó vào sổ, ngay dưới ba điều kiện đã ghi buổi sáng.
Trước khi ra về, người thợ già phủ lại tấm bạt lên khối đá cùng với Đức. Ông dặn trong những ngày chuẩn bị, không ai được trèo lên giàn gỗ và không ai được sờ tay vào mặt đá đã quét sạch. Bụi tay bám vào mặt đá sẽ làm phấn phác không ăn đều. Đức ghi lời dặn đó vào sổ rồi tự tay buộc lại bốn góc dây bạt.
Tối hôm đó, Đức ngồi ở gian tầng trệt nhìn ra sân sau qua khung cửa mở. Giàn gỗ đứng im bên khối đá phủ bạt, như một cái khung đang chờ một bức tranh chưa vẽ. Hiền đặt trước mặt anh bản sao bức ảnh cũ năm một nghìn chín trăm chín mươi tám. Trong ảnh, năm đại tự đứng thẳng trên mặt bia cũ, nét chu sa đỏ sẫm nổi trên nền đá xám. Đức nhìn ảnh một lúc lâu rồi gấp lại cất vào tập hồ sơ của nhà. Anh tự nhủ khâu chuẩn bị đã bắt đầu đúng nghĩa. Phần việc nặng nhất vẫn còn ở phía trước. Nó nằm ở một mảnh đá nhỏ đang trên đường được mang trả về nhà anh, và ở những nét đục chỉ được phép hạ xuống sau khi mảnh đá đó đã nằm lại trong sân này.