THẦN CÙ DƯỚI CHÙA CẦU HỘI AN - Chương 3: Quy chế dừng thi công
Sáng Thứ Ba 08/12/2026, Phạm Ngọc Linh tới công trường với hai cặp hồ sơ. Một cặp cho lán chỉ huy và một cặp cô giữ riêng trong túi chống nước màu xám đã…
Nội dung chương
Sáng Thứ Ba 08/12/2026, Phạm Ngọc Linh tới công trường với hai cặp hồ sơ. Một cặp cho lán chỉ huy và một cặp cô giữ riêng trong túi chống nước màu xám đã theo cô qua ba đợt giám sát di tích ở phố cổ. Mưa hôm nay nhẹ hơn hôm qua, nhưng gió từ phía sông Hoài thổi vào lạch mang theo hơi lạnh làm lá cờ nhỏ trên nóc lán chỉ huy bay phần phật không ngừng. Linh không vào thẳng phòng họp. Cô đi một vòng quanh rào chắn trước, kiểm tra bạt che hai pho tượng gỗ mít ở hai đầu cầu theo đúng yêu cầu cô đưa ra sáng qua: dây dù lót vải mềm, không dây thép siết lên thân tượng, khoảng thoáng còn đủ. Tổ mộc làm đúng. Cô ghi một dòng ngắn vào sổ tay: đạt, rồi mới bước vào lán.
Cuộc họp giao ban sáng có đủ mặt: Hưng, Khải, Hải, Tùng phụ trách trắc đạc, và đại diện tổ thợ mộc. Linh đặt cặp hồ sơ lên bàn, rút ra văn bản mà cô gọi là thứ quan trọng nhất của buổi sáng, quan trọng hơn cả bảng tiến độ treo trên vách.
- Đây là quy chế bảo vệ di tích áp dụng cho đợt hạ giải này. - Cô nói, giọng rõ và chậm như người đọc biên bản. - Em xin nhắc lại bằng văn bản, để sau này không ai phải nhớ bằng miệng. Điều một: mọi vật lạ phát hiện dưới nền mố trong lúc hạ giải, dù là gỗ, đá, kim loại hay bất cứ chất liệu nào khác, đều phải dừng thi công ngay tại khu vực phát hiện. Điều hai: lập biên bản hiện trường tại chỗ, chụp ảnh, giữ nguyên vị trí, không di dời dưới bất kỳ hình thức nào. Điều ba: chờ phân loại của Trung tâm Bảo tồn. Chỉ khi Trung tâm có văn bản kết luận vật đó là gì và xử lý ra sao, công trường mới được tiếp tục ở khu vực đó.
Hưng gật đầu liên tục như người nghe một thủ tục đã quen. Khải thì cầm bản quy chế đọc lại lần nữa, ngón tay dừng ở dòng chữ dừng thi công ngay.
- Tôi hỏi để rõ trách nhiệm thôi. - Khải nói. - Dừng tại khu vực phát hiện, tức là các ô hạ giải khác vẫn làm bình thường, đúng không cô Linh?
- Đúng, anh Khải. Quy chế không bắt dừng toàn công trường vì một vật lạ ở một ô. Nhưng vật lạ đó thì không ai được chạm vào thêm, kể cả để nhìn cho rõ hơn. Nhìn cho rõ hơn cũng là tác động vào hiện trạng. Em nói trước để tránh tình huống mọi người vì sốt ruột mà dọn bùn quanh nó ra xem.
- Nghe rõ. - Hải lên tiếng từ cuối bàn. - Đội lặn của em mà gặp vật lạ dưới nước, việc đầu tiên là nổi lên báo, đánh dấu tọa độ, không tự ý cào bùn quanh nó. Em ghi vậy vào nhật ký đội luôn sáng nay cho chắc.
- Cảm ơn anh Hải. - Linh nói. - Đó chính là tinh thần của quy chế.
Buổi họp kết thúc bằng chữ ký của các bên vào biên bản giao ban, trong đó quy chế được đính kèm thành phụ lục. Linh biết rõ giá trị thật của một phụ lục như vậy nằm ở đâu: không nằm ở buổi sáng mọi người còn vui vẻ gật đầu. Mà nằm ở buổi chiều nào đó khi tiến độ bị ép, khi bão đang vào, khi một vật lạ thật sự xuất hiện và có người muốn xử lý nó nhanh cho xong việc. Khi đó, phụ lục giấy này là thứ duy nhất có thể đứng giữa một quyết định nóng vội và một di tích không thể làm lại. Cô đã thấy quá nhiều công trường mà ở đó, mọi người đều tử tế, đều giỏi nghề, và di tích vẫn mất đi chỉ vì một buổi chiều không ai chịu dừng.
Tùng, kỹ thuật viên trắc đạc, ở lại lán thêm mấy phút để hỏi Linh một việc tưởng nhỏ. Theo kế hoạch, đội của Tùng sẽ cắm mốc tọa độ cho từng ô hạ giải dưới nước. Anh muốn biết nếu đội lặn gặp vật lạ thì mốc đánh dấu phải đặt ở đâu để không vi phạm quy chế mà vẫn giữ được vị trí chính xác cho các đoàn kiểm tra sau này.
- Anh cắm phao mốc ở vòng ngoài, cách vị trí phát hiện ít nhất hai mét, và ghi tọa độ bằng máy, không cắm cọc xuống đáy ở gần nó. - Linh trả lời ngay, như người đã nghĩ sẵn câu hỏi này từ lâu. - Nguyên tắc là dấu của chúng ta không được thành tác động mới lên hiện trạng. Có những công trường, người ta đánh dấu nhiệt tình quá, tới khi đoàn phân loại xuống thì hiện trường đã bị chính dấu đánh dấu làm nhiễu hết.
- Em hiểu rồi. - Tùng ghi vào sổ. - Vòng ngoài hai mét, tọa độ máy, không cắm cọc gần.
- Và một điều nữa, anh Tùng. - Linh nói thêm khi anh đã quay đi. - Nếu vật lạ đó nằm ở góc trong của mố, anh đo thêm khoảng cách từ nó tới tim cầu và tới hai đầu cầu giúp em. Em chưa biết để làm gì, nhưng các đời thợ giữ cầu hay dặn dò theo kiểu vị trí tương đối như vậy. Đo thừa một lần còn hơn thiếu một lần.
Tùng gật đầu, ghi thêm một dòng. Linh nhìn theo anh ra khỏi lán và tự cười thầm với chính mình: cô vừa đưa một yêu cầu đo đạc xuất phát từ một linh cảm hồ sơ. Từ những tờ giấy chép tay mỏng manh mà bất kỳ kỹ sư nào cũng có thể gạt đi là chuyện kể miệng. Nhưng nghề giám sát di tích dạy cô một điều ngược lại với nghề xây dựng: ở đây, những thứ được kể miệng qua ba đời người thường đáng được đo đạc nghiêm túc hơn những thứ được in đẹp trong một bộ hồ sơ hoàn công. Vì hồ sơ hoàn công chỉ ghi những gì người ta đã làm, còn lời kể miệng ghi cả những gì người ta đã tránh không làm, và lý do tránh đôi khi mới là phần quan trọng nhất của lịch sử một di tích.
Sau họp, Linh quay về trụ sở Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, cách công trường chừng mười phút đi bộ qua mấy con phố cổ còn ướt mưa. Việc của cô buổi chiều là tra cứu nhanh hồ sơ các đợt trùng tu trước của Chùa Cầu, phần liên quan tới mố trụ và phần dưới nước, để hoàn thiện hồ sơ giám sát đợt này. Hồ sơ giấy của Trung tâm được lưu theo tủ, mỗi đợt trùng tu một ngăn riêng, kèm theo là một ngăn mỏng hơn nhiều mang nhãn mà người tiền nhiệm của cô viết bằng bút mực đã phai: ghi chép truyền khẩu và lệ giữ cầu.
Ngăn hồ sơ chính thống làm cô yên tâm và cũng làm cô hơi thất vọng vì sự yên tâm đó. Các đợt trước đều hạ giải ở cao trình cao hơn đợt này, không đợt nào xuống tới lớp bùn sâu ở góc trong của mố. Biên bản nào cũng sạch, cũng đúng mẫu, cũng kết luận không phát hiện vật lạ trong phạm vi hạ giải. Nghĩa là về giấy tờ, phần sâu nhất dưới mố trụ của Chùa Cầu chưa từng được bất kỳ đợt trùng tu hiện đại nào chạm tới. Nó là một khoảng trắng hợp lệ, một khoảng trắng có lý do, nhưng vẫn là khoảng trắng.
Ngăn ghi chép truyền khẩu thì khác hẳn. Nó mỏng, rời rạc, phần lớn là chép tay của các cán bộ đi trước ghi lại lời kể của thợ giữ cầu và người trông coi di tích qua các thời kỳ. Linh lật từng tờ. Có tờ ghi lệ thắp hương hai đầu cầu. Có tờ ghi lệ không đóng cọc mới ở góc trong của mố phía tây mà không nói lý do. Có tờ ghi một câu dặn được chép lại nguyên văn từ một người thợ già của đợt trùng tu cách nay hơn hai mươi năm: dưới lạch có vật cắm giữ cầu, việc của thợ là làm quanh nó, không phải làm vào nó.
Linh ngồi lặng đi một lúc trước tờ giấy đó. Vật cắm giữ cầu. Bốn chữ. Không chất liệu, không kích thước, không tọa độ, không tên gọi chính xác. Trong hồ sơ giấy chính thống, bốn chữ này không tồn tại. Trong ngăn truyền khẩu, chúng tồn tại qua ít nhất ba đời thợ, mỗi đời chép lại bằng một nét chữ khác nhau, như một lời dặn được truyền tay qua một sợi dây mà không ai dám cắt cũng không ai dám buộc chặt thành văn bản chính thức.
Cô chụp ảnh các tờ ghi chép đó bằng điện thoại công vụ, lập một ghi chú riêng trong hồ sơ giám sát đợt này. Các đời thợ giữ cầu đều để lại lời dặn miệng về một vật cắm dưới lạch, mà hồ sơ giấy không một lần chép lại. Đề nghị lưu ý khi hạ giải tới lớp bùn sâu ở mố. Cô viết ghi chú đó bằng giọng văn khô khan nhất có thể, vì cô biết một ghi chú cảm tính sẽ bị bỏ qua, còn một ghi chú khô khan. Có trích dẫn nguồn và số trang hồ sơ, thì sẽ ở lại trong cặp tài liệu và đi theo đợt trùng tu này tới cùng.
Chiều muộn, Linh quay lại công trường giao một bản sao ghi chú cho lán chỉ huy. Khải tiếp nhận, đọc, gật đầu, và kẹp nó vào sau bản quy chế trong cặp hồ sơ chung.
- Ghi chú này mà đúng, thì đội lặn sắp tới sẽ là người gặp nó trước tiên. - Khải nói.
- Vì vậy em mới giao tận tay. - Linh đáp. - Nếu gặp, anh nhớ quy chế sáng nay giúp em. Dừng, biên bản, chờ phân loại. Ba bước thôi, không khó, chỉ khó ở chỗ lúc đó thường ai cũng đang vội.
- Tôi nhớ. - Khải nói, và ông thật sự nghĩ là mình nhớ.
Linh ra về khi đèn lồng phố cổ bắt đầu lên. Trong cặp hồ sơ của lán chỉ huy, bản quy chế dừng thi công và tờ ghi chú về lời dặn của các đời thợ nằm cạnh nhau, cách nhau chỉ một tờ bìa mỏng. Một tờ là luật của hiện tại, một tờ là lời dặn của quá khứ. Cả hai tờ đều đang nói về cùng một thứ mà chưa tờ nào gọi được đúng tên, thứ đang nằm im dưới lớp bùn sâu ở góc trong của mố trụ. Chờ đội lặn của Hải xuống tới trong một buổi sáng rất gần, khi nước lạch lạnh và đục, và khi quy chế còn chưa bị thử thách lần nào.