THẦN CÙ DƯỚI CHÙA CẦU HỘI AN - Chương 33: Cán mới cho chiếc búa cũ
Sáng Thứ Năm 17/12/2026, Nguyễn Văn Thọ tới lán thợ của công trường sớm hơn mọi người, khi sương còn đọng trên mái tôn và mặt lạch còn phủ một lớp hơi…
Nội dung chương
Sáng Thứ Năm 17/12/2026, Nguyễn Văn Thọ tới lán thợ của công trường sớm hơn mọi người, khi sương còn đọng trên mái tôn và mặt lạch còn phủ một lớp hơi nước mỏng. Hôm nay là ngày cuối cùng trước đêm cắm lại. Trong hộp đồ nghề ông mang theo có chiếc búa đầu gỗ mít gia truyền của dòng thợ giữ cầu, vật đã theo ông qua hai đợt trùng tu Chùa Cầu trước đây và qua buổi sửa mộng cửa gian thờ hôm 08/12. Việc đầu tiên của buổi sáng, trước mọi việc khác ở công trường, là kiểm tra chiếc búa đó như kiểm tra một người bạn già trước một chuyến đi xa.
Ông đặt chiếc búa lên bàn thợ, dưới ánh đèn vàng của lán, và lần tay dọc theo cán búa từ đầu búa xuống tới cuối cán. Cán búa bằng gỗ đã lên nước bóng ở phần tay cầm, chứng tích của nhiều đời thợ cầm nắm. Nhưng ở đoạn giữa cán, ngón tay ông dừng lại. Một đường nứt dọc chạy dài gần một gang tay, mảnh như sợi tóc ở đầu này và hơi mở miệng ở đầu kia. Đường nứt này ông đã nhìn thấy từ trước, trong đợt chuẩn bị trước đó nó mới chỉ là một vệt mờ. Sau những ngày gần đây, qua các lần ông dùng búa gõ thử và qua độ ẩm của mùa mưa, đường nứt đã đi sâu hơn vào thân cán.
Ông cầm búa lên và gõ thử một nhát nhẹ xuống mặt giá gỗ đặt ở góc lán, như cách ông vẫn thử búa trước mỗi việc quan trọng. Tiếng gỗ đáp lại không còn trong và gọn như mọi lần. Nó có một âm rè rất nhỏ ở cuối tiếng, âm của một thân cán đang nứt chia lực ra hai phía. Ông gõ thêm một nhát thứ hai, nhẹ như nhát đầu, và nghe lại. Âm rè vẫn còn đó. Ông đặt búa xuống bàn và ngồi yên một lúc.
Ông hiểu rõ hơn ai hết điều đó có nghĩa là gì. Đêm mai, chiếc búa này phải nện đúng ba nhát khóa mộng kiếm dưới mố cầu, trong nước ngập tới ngực người nện, giữa mưa bão đợt hai. Ba nhát đó không được thiếu, không được thừa, và nhát thứ ba là nhát khóa quyết định. Nếu cán búa gãy giữa nhát thứ hai hoặc nhát thứ ba, mộng kiếm sẽ không khóa được trong cửa sổ bốn mươi phút đã tính. Không có thời gian để lên bờ thay búa khác, vì lệ giữ cầu chỉ cho phép chiếc búa gỗ mít này làm việc khóa mộng, và cũng vì cửa sổ triều đứng không chờ ai. Một chiếc cán đã nứt không thể mang vào một việc như vậy. Nó phải được thay ngay trong sáng nay.
Phạm Ngọc Linh tới lán thợ lúc bảy giờ, theo lịch chuẩn bị đã khóa, để ghi biên bản chuẩn bị vật kết cho đêm hành động. Cô nhìn thấy chiếc búa nằm trên bàn và đường nứt trên cán qua ánh đèn mà ông Thọ cố ý để nghiêng. Ông nói rõ tình trạng cho cô ghi, không giấu một chi tiết nào.
- Cán búa nứt dọc ở đoạn giữa. - Ông nói. - Nứt đã sâu. Gõ thử hai nhát nhẹ, tiếng đã rè. Cán này không chịu nổi ba nhát khóa mộng ngày mai. Phải đóng cán mới trong hôm nay, bằng gỗ mít lưu kho của đợt trùng tu trước. Đầu búa giữ nguyên. Đầu mới là đầu cũ của dòng thợ. Chỉ thay cán.
Linh ghi toàn bộ phần đó vào biên bản chuẩn bị. Cô hỏi thêm một câu để hồ sơ rõ ràng về sau.
- Gỗ mít lưu kho còn đủ phôi cho một cán búa không, thưa ông? - Cô hỏi.
- Còn. - Ông nói. - Kho di tích giữ mấy phôi gỗ mít từ đợt trùng tu trước, cùng loại gỗ với đầu búa và với tượng hai đầu cầu. Tôi đã xem phôi từ tuần trước. Có một phôi thẳng thớ, khô đều, đủ dài cho cán mới và còn dư một đoạn để thử.
Hai người cùng tới kho lưu trữ vật liệu của công trường ở phía sau lán. Phôi gỗ mít ông chọn nằm trên giá cao nhất, được bọc vải và ghi nhãn từ đợt trùng tu trước. Ông tự tay hạ phôi xuống, đặt lên bàn kiểm tra và xem thớ gỗ dưới ánh sáng cửa sổ. Thớ chạy thẳng từ đầu này tới đầu kia, không xoắn, không mắt chết ở đoạn giữa. Ông gõ nhẹ lên phôi bằng khớp ngón tay và nghe tiếng đáp. Tiếng trong và đều. Ông gật đầu.
- Phôi này được. - Ông nói. - Gỗ mít khô đều thì cán mới chịu lực thẳng. Nện xuống, lực đi thẳng vào đầu búa, không lệch sang hai bên như cán nứt.
Công việc đóng cán mới chiếm gần trọn buổi sáng. Ông Thọ làm chậm và chắc theo đúng cách một người thợ mộc đình chùa bảy mươi tám tuổi vẫn làm mọi việc quan trọng trong đời mình. Ông đo chiều dài cán mới theo cán cũ, không dài hơn và không ngắn hơn, vì chiều dài cán quyết định tầm tay và lực nện của chính ông trong lúc đứng dưới nước. Ông bào phôi thành cán, giữ lại độ dày ở đoạn tay cầm như cán cũ đã mòn theo bàn tay nhiều đời thợ. Ông tháo đầu búa cũ khỏi cán nứt bằng nêm gỗ và búa nhỏ, cẩn thận không làm sứt phần lỗ tra cán của đầu búa. Đầu búa bằng gỗ mít gia truyền được đặt riêng trên một tấm vải sạch trong lúc ông tra cán mới vào. Khi cán mới vào khớp, ông chêm nêm, gõ siết từng chút một và kiểm tra độ thẳng bằng cách ngắm dọc thân búa dưới ánh đèn như ngắm một đường mực.
Linh đứng ghi biên bản trong suốt quá trình đó, theo đúng vai trò của người giám sát di sản. Cô ghi giờ bắt đầu, giờ tháo đầu búa, nguồn gốc phôi gỗ, giờ tra cán xong và người thực hiện là chính ông Thọ. Cán cũ bị nứt không bị vứt đi. Theo lời ông, cán cũ được bọc vải, ghi nhãn và cất vào kho di tích cùng hồ sơ của đợt chuẩn bị này, vì nó là một phần của chiếc búa qua nhiều đời thợ. Không vật nào của dòng giữ cầu bị bỏ đi lặng lẽ trong ngày hôm nay.
Khi cán mới đã vào khớp và nêm đã siết chặt, ông Thọ cầm chiếc búa hoàn chỉnh lên và đứng giữa lán thợ một lúc để cảm nhận lại trọng lượng của nó trong tay. Trọng lượng gần như không đổi, vì đầu búa giữ nguyên và cán mới cùng loại gỗ với cán cũ. Nhưng cảm giác trong tay khác hẳn. Thân cán mới liền và chắc, không còn điểm yếu chia lực ở đoạn giữa. Ông bước tới mặt giá gỗ ở góc lán, nơi ông vẫn thử búa, và nện thử một nhát vừa lực xuống mặt giá.
Tiếng gỗ đáp lại trong và gọn. Không còn âm rè ở cuối tiếng. Ông nện thêm một nhát thử thứ hai, cũng vừa lực, và nghe tiếng đáp lần nữa. Vẫn trong, vẫn gọn, và lực đi thẳng từ tay ông qua cán mới vào đầu búa rồi xuống mặt giá mà không tản đi đâu. Ông đặt búa xuống và thở ra một hơi dài mà chính ông cũng không nhận ra mình đã giữ từ lúc phát hiện đường nứt.
- Được rồi. - Ông nói với Linh, người đang ghi kết quả thử búa vào biên bản. - Búa này đi được tới đêm mai.
Cô đọc lại toàn bộ biên bản chuẩn bị cho ông nghe trước khi cả hai cùng ký. Biên bản ghi rõ thành phần của chiếc búa khóa mộng kiếm. Đầu búa cũ bằng gỗ mít gia truyền được giữ nguyên. Cán mới đóng ngày 17/12/2026 bằng phôi gỗ mít lưu kho. Cán do chính nghệ nhân Nguyễn Văn Thọ đóng và thử. Tình trạng sau thử: đạt, sẵn sàng cho ba nhát khóa mộng trong cửa sổ đã khóa. Cán cũ nứt dọc được lưu kho di tích có biên bản kèm theo.
Ông ký xong, gói chiếc búa vào tấm vải sạch của mình và đặt nó vào hộp đồ nghề, ở vị trí trên cùng, nơi tay ông sẽ chạm vào đầu tiên khi mở hộp trong đêm mai. Trước khi rời lán thợ để nhường buổi trưa cho đội lặn làm việc ở miệng khe, ông nói với Linh một câu mà cô ghi thêm vào phần ghi chú của biên bản theo đúng lời ông.
- Búa này chỉ còn một việc cuối cùng trong đời nó. - Ông nói. - Ba nhát đêm mai. Làm xong ba nhát đó, nó về kho và nghỉ. Tôi cũng vậy, phần việc giữ cầu của đời tôi xong ở ba nhát đó.
Linh không đáp bằng một lời động viên. Cô xếp biên bản vào tập hồ sơ của ban chỉ huy, nơi đã có biên bản cửa sổ triều đứng của Hà và nhật ký dọn khe của Hải. Từng lớp chuẩn bị của đêm mai đang được khóa lại, lớp sau nối lớp trước, mỗi lớp có người ký và có giờ giấc rõ ràng. Ngoài sân, nắng yếu của một buổi sáng mùa mưa vừa lên được một lúc đã bị mây che lại. Dự báo bão đợt hai vẫn treo ở bảng thông báo của công trường, nhắc mọi người rằng ngày chuẩn bị cuối cùng này đang chạy trong khoảng lặng ngắn ngủi trước một đêm dài.
Trước khi gói búa lại, ông còn làm thêm một việc nhỏ mà Linh ghi vào biên bản như một phần của phần thử. Ông nhờ một thợ trẻ trong lán giữ chặt mặt giá gỗ, còn mình đứng ở tư thế như lúc đứng trên bệ đá ngầm, hai chân hơi chùng, người hơi nghiêng về phía trước. Ông nâng búa lên ngang vai rồi hạ xuống mặt giá bằng một nhát vừa lực nữa, để kiểm tra tầm tay với cán mới trong tư thế làm việc thật dưới nước. Cán mới không rung lệch trong tay ông. Đường lực vẫn đi thẳng. Ông hạ búa xuống chậm rãi và gật đầu với người thợ trẻ.
- Đứng trên bờ thử thì dễ. - Ông nói. - Đêm mai đứng trong nước, sóng đánh vào ngực, tay vẫn phải đưa búa đi đúng đường như lúc này. Cán chắc thì tay mới không phải gồng thêm để giữ đường búa.
Người thợ trẻ buông mặt giá gỗ ra và lùi lại, không nói gì thêm. Trong lán thợ, mọi người đều hiểu buổi thử vừa rồi không phải một màn trình diễn nghề. Đó là lần kiểm tra cuối cùng của một vật sẽ quyết định thành bại của cả đêm mai, được làm bởi chính bàn tay sẽ cầm nó dưới lạch.