THAO THIẾT TRÊN ĐỈNH ĐỒNG - Chương 45: Giám Định Cho Nhà Nước
Ngày hai mươi sáu tháng năm, đoàn công tác của cơ quan văn hóa và Bảo tàng tỉnh Hà Nam xuống biệt phủ họ Chu. Đoàn có bảy người. Hai cán bộ của cơ quan…
Nội dung chương
Ngày hai mươi sáu tháng năm, đoàn công tác của cơ quan văn hóa và Bảo tàng tỉnh Hà Nam xuống biệt phủ họ Chu.
Đoàn có bảy người. Hai cán bộ của cơ quan quản lý văn vật tỉnh. Ba chuyên viên của bảo tàng. Một cán bộ tư pháp đi kèm để ghi nhận tính tự nguyện của đơn giao nộp. Và một nhân viên kỹ thuật mang theo máy ảnh và dụng cụ đo. Họ tới vì lá đơn do Chu Tiểu Đồng soạn, thay mặt cha mình, tự nguyện giao nộp một hiện vật đồ đồng nghi là văn vật cấp quốc gia đang lưu giữ trái phép tại tư gia.
Tôn Khắc Minh dự buổi làm việc với tư cách chuyên gia giám định độc lập. Ông không phải người nhà họ Chu. Ông cũng không phải cán bộ của đoàn.
Bốn ngày chuẩn bị hồ sơ là bốn ngày ông tự nhốt mình trong phòng làm việc ở trường. Ông rà soát lại từng tài liệu một. Kết quả phân tích đất trấn phải có dấu của phòng thí nghiệm. Ảnh chụp hoa văn phải có ảnh gốc kèm theo, không qua chỉnh sửa. Bản dập minh văn phải đi cùng bản chép tay phần đọc chữ của ông. Chuỗi mua bán phải dựa trên giấy tờ gia đình cung cấp, không dựa trên lời kể.
Một đồng nghiệp trẻ trong khoa ghé qua, thấy ông làm việc tới khuya, bèn hỏi:
- Một cái đỉnh trong nhà dân thôi mà thầy làm hồ sơ như bảo vệ luận án thế?
- Vì nó không phải một cái đỉnh trong nhà dân. - Khắc Minh đáp, mắt vẫn nhìn vào bản dập. - Nó là một hiện vật bị đào trộm, bị bán chui, rồi bị một gia đình giữ trong hầm hai tháng. Mỗi tờ giấy trong tập này là một đoạn đường nó đã đi. Thiếu một đoạn, người sau sẽ hỏi đoạn ấy ở đâu, và không ai trả lời được nữa.
- Thế còn chuyện bệnh của ông chủ nhà? - Người đồng nghiệp hỏi. - Khoa mình cũng nghe loáng thoáng.
- Chuyện bệnh là chuyện của bệnh viện. - Ông nói. - Hồ sơ của tôi chỉ ghi những gì đo được, chụp được và phân tích được. Người làm nghề mình phải biết dừng ở đâu. Ông ngồi ở chiếc ghế cuối bàn. Trước mặt ông là tập hồ sơ ông tự chuẩn bị trong bốn ngày. Trong tập có bản sao kết quả phân tích đất trấn và ảnh chụp hoa văn, lòng đỉnh. Có bản dập minh văn. Và có bản tường trình chuỗi mua bán do gia đình cung cấp.
Buổi sáng đầu tiên dành cho phần hiện vật.
Đoàn xuống phòng trưng bày ngầm. Nhân viên kỹ thuật đo lại toàn bộ kích thước: chiều cao chín mươi tám xăng ti mét, cân nặng theo hồ sơ vận chuyển là hai trăm mười tám ký. Chuyên viên bảo tàng soi đèn nghiêng dọc thân đỉnh, kiểm tra lớp patina, đối chiếu hoa văn mặt thú Thao Thiết và các núm trang trí với cơ sở dữ liệu đồ đồng thời Thương của bảo tàng. Một chuyên viên lớn tuổi gõ nhẹ vào thành đỉnh bằng khớp ngón tay, ghé tai nghe rất lâu.
- Âm này là âm của đồng đúc nguyên khối lâu năm. - Ông nói với trưởng đoàn. - Đồ phục chế thời Dân quốc không cho được âm này.
Tôn Khắc Minh trình bày phần của mình sau bữa trưa, tại phòng khách của biệt phủ.
Ông đi theo đúng thứ tự của hồ sơ. Thứ nhất, lai lịch khảo cổ. Kiểu dáng, hoa văn và kỹ thuật đúc của chiếc đỉnh khớp với đồ đồng tế lễ cuối triều Thương. Khu vực xuất xứ nhiều khả năng là vùng Ân Khư ở An Dương. Nơi đó có một vụ đào trộm mộ cổ bị phát hiện vào tháng ba năm nay. Thứ hai, kết quả phân tích thành phần lớp đất bịt miệng hoa văn. Phòng thí nghiệm xác nhận đó là đất nung trộn bột chu sa và tro hữu cơ. Nó đúng công thức đất trấn yểm đồ đồng thời cổ. Thứ ba, bản dập minh văn trong lòng đỉnh. Mười bốn chữ đã mòn, đọc được trọn vẹn. Nội dung của chúng liên quan tới việc đúc đỉnh tuẫn táng và lương thực cứu đói thời đó. Thứ tư, chuỗi mua bán. Đỉnh qua tay một đầu mối buôn đồ cổ ở Lạc Dương với giá mười hai triệu tệ. Nó được bán bằng một hợp đồng ghi sai niên đại hiện vật.
Ông dừng lại ở đúng ranh giới mà ông đã tự vạch ra trước khi bước vào buổi làm việc.
Về những gì đã xảy ra trong căn nhà này suốt hai tháng, hồ sơ của ông chỉ có một câu duy nhất. Câu ấy nằm trong mục nhận xét chuyên môn. Nó ghi hiện vật có dấu hiệu bị trấn yểm theo tập tục cổ. Lớp trấn đã bị bóc bỏ khi hiện vật về tay chủ sở hữu hiện tại. Và gia đình cho biết sức khỏe của chủ sở hữu suy giảm nghiêm trọng trong thời gian lưu giữ hiện vật. Hiện nay sức khỏe ấy đã ổn định.
Không có sợi dây âm khí trong hồ sơ. Không có tiếng gầm bụng. Không có ba gáo chu sa. Những thứ đó thuộc về Trấn Sát Lục của họ Tôn, không thuộc về biên bản của nhà nước. Khắc Minh đã nghĩ rất kỹ về việc này. Ông kết luận rằng hồ sơ nhà nước cần sự thật ở dạng kiểm chứng được: niên đại, chất liệu, nguồn gốc, chuỗi mua bán. Phần còn lại, dù là sự thật của căn nhà này, sẽ chỉ làm hỏng tính nghiêm túc của toàn bộ hồ sơ nếu ông cố đưa vào.
Trưởng đoàn hỏi ông đúng một câu về phần nhận xét ấy:
- Dấu hiệu trấn yểm có ảnh hưởng tới giá trị của hiện vật không, thưa tiến sĩ Tôn?
- Ngược lại. - Khắc Minh đáp. - Nó là một lớp thông tin khảo cổ. Đất trấn còn mẫu vật, đã có kết quả phân tích. Nó chứng minh hiện vật được chôn theo nghi thức nguyên bản và chưa từng bị khai quật trước năm nay. Về mặt nghiên cứu, đó là điểm rất quý.
Ngày hai mươi tám, đoàn họp nội bộ tại phòng khách và đọc kết luận trước gia đình.
Kết luận ghi: chiếc đỉnh là đồ đồng thời Thương nguyên bản, thuộc diện văn vật cấp quốc gia, tạm gọi là quốc bảo theo quy định hiện hành. Bảo tàng tỉnh Hà Nam lập biên bản tiếp nhận hiện vật theo đơn tự nguyện giao nộp, ngày bàn giao chính thức ấn định là mùng hai tháng sáu. Hiện vật sẽ được vận chuyển bằng xe chuyên dụng của bảo tàng, có niêm phong và hộ tống. Ba mảnh đá đen vỡ thu giữ tại hiện trường nhà họ Chu được ghi vào biên bản như vật đi kèm hiện vật, niêm phong trong hộp riêng, bàn giao cùng ngày.
Phần pháp lý được cán bộ tư pháp trình bày riêng. Hợp đồng mua bán ghi sai niên đại được xác định là hợp đồng gian dối. Gia đình họ Chu sẽ bị xử phạt hành chính về hành vi mua bán văn vật trái phép. Việc tự nguyện giao nộp, hợp tác khai báo và thái độ khắc phục được ghi nhận là tình tiết xem xét, không chuyển truy cứu hình sự đối với cá nhân Chu Vĩnh Khang. Riêng đường dây tiêu thụ đồ đào trộm thì khác. Đường dây ấy do đầu mối Hồ Tam Quý ở chợ đồ cũ Lạc Dương đứng đầu. Toàn bộ hồ sơ của đường dây được chuyển sang cơ quan công an. Họ sẽ điều tra về hành vi đào trộm và buôn bán văn vật.
Chu Chí Viễn ký vào biên bản ở mục đại diện gia đình. Chu Vĩnh Khang còn đang theo dõi sức khỏe, không dự buổi đọc kết luận. Chu Tiểu Đồng ngồi cạnh anh trai, nghe hết, không nói một lời nào suốt buổi.
Sau phần kết luận, đoàn xuống hầm một lần nữa để kiểm tra niêm phong tạm thời. Hộp gỗ đựng ba mảnh đá đen được mở ra trước mặt mọi người. Ba mảnh nằm trên lớp khăn trắng đã loang vệt chu sa khô. Chuyên viên bảo tàng đeo găng, nhấc từng mảnh lên soi dưới đèn, đối chiếu với ảnh chụp miệng hoa văn nguyên trạng. Ba mảnh ghép lại đúng thành hình tròn của viên ngọc cũ. Ông gật đầu với trưởng đoàn:
- Đủ ba mảnh. Đúng là mảnh vỡ của viên đá trong miệng thú, không phải đá lạ đưa vào.
Hộp được đóng lại, dán niêm phong tạm của đoàn, chờ ngày bàn giao chính thức sẽ niêm phong lại bằng dấu của bảo tàng. Khắc Minh đứng nhìn dải niêm phong đầu tiên dán qua nắp hộp. Ông nhớ lời cha dặn hôm thỉnh búa: gom đủ mọi mảnh, không để sót một mảnh trong phòng. Ba mảnh đã đủ, và từ giờ chúng đi theo giấy tờ của nhà nước.
Ngày hai mươi chín, trước khi đoàn rời biệt phủ, Khắc Minh đi một mình xuống hành lang hầm lần cuối trong vai trò chuyên gia. Tấm bảng ghi số phòng trưng bày vẫn treo trên cửa. Ông đứng nghe căn nhà yên tĩnh trên đầu mình: tiếng người nói chuyện nhỏ, tiếng ấm nước sôi, những âm thanh rất thường của một gia đình vừa qua cơn bão. Ông nghĩ tới ngày đầu tiên ông bước vào căn nhà này và bị đuổi ra cổng. Khi ấy ông ra về với hai bàn tay trắng và bốn ngày bị mất vô ích. Hôm nay ông ra về với một bộ hồ sơ đã có dấu đỏ. Cái đỉnh cuối cùng cũng đi đúng đường của nó: không phải đường của chợ đen, mà đường của biên bản.
Một cán bộ trẻ của bảo tàng xin phép xuống phòng trưng bày xem lại hiện vật một lần nữa để chụp bổ sung ảnh tư liệu. Khắc Minh đi cùng anh ta xuống hầm.
Cán bộ trẻ đứng trước chiếc đỉnh rất lâu. Anh giơ máy ảnh lên rồi lại hạ xuống, như chưa ưng góc chụp nào. Cuối cùng anh quay sang Khắc Minh, hỏi một câu không có trong kịch bản công tác:
- Tiến sĩ Tôn, sao tôi cứ thấy miệng thú này trông như đang nhắm mắt ấy nhỉ? Ảnh chụp hôm qua tôi xem lại cũng thấy thế. Hoa văn đồng mà như mặt người đang ngủ.
Tôn Khắc Minh nhìn mặt thú Thao Thiết. Đôi mắt lồi vẫn ở đó, bằng đồng, không hề thay đổi một ly nào về mặt vật chất. Ông biết rõ cán bộ này không nhìn thấy thứ ông nhìn thấy. Anh ta chỉ đang nói về một cảm giác.
- Chắc tại ánh sáng trong hầm này thôi. - Ông đáp.