THAO THIẾT TRÊN ĐỈNH ĐỒNG - Chương 42: Thỉnh Búa
Sáng mười bảy tháng năm, Tôn Khắc Minh về nhà thờ họ Tôn ở khu phố cổ Lạc Dương. Nhà thờ họ là một nếp nhà gạch ba gian, mái ngói đã sẫm màu rêu. Trong…
Nội dung chương
Sáng mười bảy tháng năm, Tôn Khắc Minh về nhà thờ họ Tôn ở khu phố cổ Lạc Dương.
Nhà thờ họ là một nếp nhà gạch ba gian, mái ngói đã sẫm màu rêu. Trong sân, cây quế già trồng từ đời ông nội ông tỏa bóng xuống phiến đá mài dao. Khắc Minh thắp ba nén hương lên bàn thờ tổ nghề đúc, khấn khẽ vài câu không thành tiếng, rồi quay sang cha mình.
Cụ Tôn Đức Hiền, tám mươi tư tuổi, ngồi trên chiếc ghế mây ở hiên. Cụ đã yếu, đi lại phải có người đỡ, nhưng mắt cụ vẫn sáng và tay vẫn chưa run. Cụ nhìn con trai từ lúc bước vào cổng, như đã biết trước hôm nay con về để làm gì.
- Mai là ngày làm lễ. - Cụ nói.
- Dạ. - Khắc Minh ngồi xuống ghế thấp bên cạnh. - Đêm mười tám, hai mươi ba giờ bốn mươi bắt đầu. Con về thỉnh búa.
Cụ gật đầu chậm rãi. Cụ bảo người cháu họ đang ở trong bếp ra đỡ cụ đứng dậy. Ba người đi vào gian giữa, tới trước tủ thờ kê sát vách. Trên ngăn cao nhất của tủ là một chiếc hộp gỗ dài, bọc vải điều đã bạc màu, khóa bằng một ổ khóa đồng nhỏ.
Cụ Tôn Đức Hiền tự tay mở hộp.
Cụ không cho ai làm thay. Người cháu họ chỉ đỡ khuỷu tay cụ. Khắc Minh đứng sau, nhìn đôi tay gầy của cha lần từng vòng vải bọc, mở ổ khóa đồng, rồi nhấc nắp hộp lên. Bên trong, nằm trên lớp vải nhung đỏ đã sờn, là chiếc búa đồng tổ truyền của họ Tôn.
Chiếc búa ngắn, cán gỗ mun đen bóng vì tay người cầm qua nhiều đời. Đầu búa bằng đồng, khắc hoa văn mây sấm chạy vòng quanh, nét khắc đã mòn ở những chỗ nhô cao nhất. Nó không lớn. Nó nằm gọn trong hộp như một thứ đồ nghề thợ đúc bình thường. Nhưng cả họ Tôn đều biết, chiếc búa này không dùng để đóng đinh hay gõ khuôn.
- Tổ bốn đời của con đúc ra nó. - Cụ Đức Hiền nói, tay đặt nhẹ lên cán búa mà chưa nhấc lên. - Đúc trong cùng một lò với mẻ đỉnh tế cuối cùng của họ mình. Đúc xong, cụ tổ không cho dùng vào việc thường. Cụ tổ nói, búa này chỉ gõ vào đồ đồng đã bị yểm, gõ để đóng lại cái miệng mà người ta lỡ mở ra.
- Cả họ dùng tới nó mấy lần rồi, cha? - Khắc Minh hỏi, dù ông đã thuộc lòng câu trả lời trong sách.
- Ba lần. - Cụ nói. - Hơn một trăm năm, ba lần. Một lần đời cụ tổ. Một lần đời ông nội con, gõ một chiếc chuông đào được ở bờ sông. Một lần đời cha, năm cha mới ngoài hai mươi, gõ một tấm gương đồng trong kho của một nhà buôn. Ba lần ấy, lần nào nhà mình cũng phải ăn chay ba ngày sau lễ.
- Vì sao phải ăn chay ạ?
- Vì gõ xong một cái miệng thú là mình vừa đứng rất gần cái đói của người chết. - Cụ nói chậm. - Gần như thế, về nhà phải ăn thanh đạm mấy hôm cho người nó nhẹ đi. Sách không ghi điều đó. Đó là lệ miệng của họ mình.
Khắc Minh cúi đầu nghe. Cụ Đức Hiền nhấc chiếc búa lên bằng cả hai tay. Cụ cầm không vững lâu, nhưng cụ vẫn tự tay trao nó sang tay con trai, đặt cán búa nằm ngang trong lòng bàn tay ông.
- Nặng hơn con nhớ. - Khắc Minh nói.
- Nó vẫn thế thôi. - Cụ đáp. - Tay con yếu đi vì mấy tháng nay con toàn cầm giấy tờ. Mai gõ, con phải cầm bằng hai tay, dồn sức vào cổ tay, đừng dồn vào vai. Một nhát thôi. Nhát thứ hai là nhát của người hoảng.
Rồi cụ dặn lại lần cuối hai điều, giọng cụ chậm và rõ từng chữ.
- Điều thứ nhất: gõ xong không được ngừng tay. - Cụ nói. - Ngọc vừa nứt là con giội chu sa ngay. Tiếng nứt còn chưa dứt hẳn thì gáo đầu tiên phải xuống rồi. Đừng quay lại nhìn ai. Đừng chờ ai nhắc. Tay con mà nghỉ một hơi là cái miệng ấy nó kịp thở.
- Con nhớ. - Khắc Minh nói. - Sách ghi gáo cuối phải xuống khi tiếng nứt chưa dứt hẳn. Con đã dặn cả nhà, lúc ấy không ai được chạy vào giữa con và chiếc đỉnh.
- Điều thứ hai. - Cụ nhìn thẳng vào mắt con. - Khi ngọc vỡ, phải gom đủ mọi mảnh. Vỡ mấy mảnh cũng gom đủ. Không để sót một mảnh nào trong phòng, dù là mảnh nhỏ bằng hạt gạo lăn vào gầm đỉnh.
- Sót một mảnh thì sao ạ?
- Thì còn một cái miệng con chưa đóng. - Cụ nói. - Ngọc là nút giam. Nút vỡ ra bao nhiêu mảnh, bấy nhiêu mảnh vẫn là nút. Gom đủ, niêm phong đủ, mới gọi là đóng xong. Để sót một mảnh trong nhà người ta, là để lại cho nhà ấy một cái đói nhỏ nằm chờ. Con hiểu không?
- Con hiểu. - Khắc Minh đáp. - Con đã chuẩn bị khăn trắng lót sẵn dưới miệng thú. Mảnh vỡ rơi xuống là nằm trên khăn. Con đếm đủ trước mặt cả nhà rồi mới gói lại.
Cụ Đức Hiền gật đầu, vẻ mệt hiện rõ trên mặt. Cụ ngồi xuống ghế, nhưng không cho ai đóng hộp lại.
- Lần đời cha gõ tấm gương đồng. - Cụ bỗng nói. - Người buôn đồ cổ ấy giấu nhà mình nửa sự thật. Ông ta chỉ nói gương làm người nhà ông ta mất ngủ. Tới lúc cha tới nơi mới biết thêm: ai soi gương lúc nửa đêm cũng thấy mình trong gương đang nhai ngấu nghiến một miếng thịt sống còn đỏ. Nhà ấy sợ tới mức trùm vải lên gương cả năm không dám bỏ ra.
- Rồi cha gõ thế nào ạ?
- Cũng một nhát. - Cụ nói. - Gương nứt làm đôi, cha giội chu sa, người nhà ông ta đứng sau lưng cha khóc ròng. Sau lễ, họ chôn tấm gương theo lời cha dặn, không bán lại cho ai. Người buôn ấy về sau bỏ nghề hẳn. Cha kể để con nhớ một điều: đồ bị yểm qua tay ai, người ấy đều giấu một phần. Nhà họ Chu lần này kể hết rồi, cha nghe con nói thế. Đó là phúc của họ.
- Dạ. - Khắc Minh nói. - Ông Khang đã tự nói hết trước cả nhà hôm mười sáu. Không ai ép ông ấy.
- Thế thì lễ mai mới làm được. - Cụ nói. - Người ta còn giấu là miệng còn mở. Người ta nói hết rồi, việc của con chỉ còn là tay nghề.
- Hộp cứ để mở thế. - Cụ nói. - Mai xong việc, búa về lại hộp sau. Đóng bây giờ là đóng sớm.
Buổi chiều, Khắc Minh cho nhóm thử một bếp than trong sân nhà thờ họ.
Đây không phải lễ. Đây là việc canh lửa của thợ đúc. Ông cần biết chính xác, với bếp than củi gõ của nhà họ Chu đã chuẩn bị dưới hầm, đầu búa đồng này mất bao lâu để lên tới màu đỏ anh đào chín. Sách ghi màu, không ghi phút. Mắt thợ phải tự học lấy con số của ngày mai.
Người cháu họ quạt bếp. Than hồng dần từ dưới lên. Khắc Minh đặt đầu búa vào giữa lòng bếp, đứng yên nhìn. Ông không nói chuyện. Ông nhìn màu đồng đổi dần: từ xám tối sang đỏ thẫm, rồi đỏ tươi ở các cạnh, rồi lan ra đỏ anh đào đều khắp, sáng như một quả anh đào chín đặt trong lửa.
- Màu này. - Ông nói với người cháu họ. - Nhớ lấy. Mai ở dưới hầm tối hơn ở đây. Màu anh đào trong chỗ tối trông còn sáng hơn. Thấy nó lên đều thế này là nhấc ra gõ ngay, để quá là đồng mềm đi, nhát gõ mất lực.
Ông nhấc búa ra bằng kìm, để đầu búa nguội tự nhiên trên phiến đá, rồi lại đặt vào nung lần thứ hai. Lần này ông bấm giờ trong đầu. Hai lần nung, con số chênh nhau không nhiều. Ông ghi con số ấy vào sổ tay, cạnh dòng đã ghi trình tự lễ.
Gần hoàng hôn, Khắc Minh gói chiếc búa vào vải sạch, đặt vào hộp gỗ lót nhung của mình, rồi lên xe về biệt phủ họ Chu.
Trên xe, ông gọi điện cho Chu Tiểu Đồng để rà soát lần cuối danh sách người có mặt trong đêm mai.
- Bác sĩ trực phía bệnh viện xác nhận rồi ạ. - Tiểu Đồng nói ở đầu dây bên kia. - Anh Chí Viễn tự gọi điện mời, không phải mẹ cháu ép. Bác quản gia giữ cửa và ký biên bản hiện trường. Mẹ cháu cầm bát chu sa. Cháu giữ đèn.
- Còn ba gáo gỗ và khăn trắng? - Khắc Minh hỏi.
- Để sẵn trên bàn cạnh bếp than rồi ạ. - Cô đáp. - Chu sa pha từ chiều nay, đựng trong bát đồng, đậy khăn sạch. Cháu đếm lại hai lần rồi.
- Tốt. - Ông nói. - Tối mai, từ lúc tôi nhấc búa ra khỏi bếp, mọi người chỉ làm đúng phần của mình. Có chuyện gì lạ cũng không ai chạy vào. Nhớ dặn lại anh cô điều đó.
- Cháu nhớ. - Tiểu Đồng nói, rồi ngập ngừng. - Thầy Tôn, cha cháu hỏi cháu một câu hồi chiều. Ông hỏi nếu qua được, ông có nên tới thôn Hà Gia không. Cháu chưa kịp đáp thì ông đã tự nói là sẽ đi.
Khắc Minh nhìn ra cửa xe, phố cổ Lạc Dương đang lên đèn.
- Ông ấy hỏi thế là ông ấy đã tự đáp rồi. - Ông nói. - Cô cứ để ông ấy giữ câu ấy qua đêm mai.
Trước khi đi, ông quay lại gian giữa thắp thêm một nén hương. Cụ Đức Hiền được cháu họ đỡ ra tận cổng nhà thờ họ. Cụ đứng ở cổng, tay chống lên khung cửa gỗ, nhìn theo con trai bước xuống bậc thềm trong nắng cuối ngày.
- Khắc Minh. - Cụ gọi.
Ông quay lại.
- Làm cho gọn. - Cụ nói. - Đừng thương cái đỉnh. Nó là đồ đẹp thật, nhưng nó không phải để thương. Thương là thương người đang nằm cạnh nó kia.
- Dạ. Con đi đây, cha.
Cụ Đức Hiền đứng yên một lúc lâu sau khi con trai đã khuất ở đầu ngõ, rồi nói với người cháu họ đang đỡ mình, giọng nhỏ như nói cho cả nhà thờ họ nghe:
- Đêm mai, họ Tôn trả món nợ nghề.