THUỒNG LUỒNG MÀO ĐỎ Ở SÔNG MÃ - Chương 3: Lao Ngạnh Đồng Cổ

Sáng ngày 03/07/2026, đình bến Hồi Xuân mở cửa sớm hơn thường lệ. Phạm Văn Kiêu đã chờ sẵn ở gian giữa, tay cầm chùm chìa khóa tủ đồ nghề của phường. Hà…

Nội dung chương

Sáng ngày 03/07/2026, đình bến Hồi Xuân mở cửa sớm hơn thường lệ. Phạm Văn Kiêu đã chờ sẵn ở gian giữa, tay cầm chùm chìa khóa tủ đồ nghề của phường. Hà Văn Lực và Đinh Văn Rô bước vào, dép còn ướt sương, và cả ba người cùng đứng trước chiếc tủ gỗ lim kê sát vách đình.

Kiêu mở tủ bằng động tác chậm rãi của người giữ đồ thiêng nhiều năm. Trong tủ, cây lao ngạnh đồng cổ nằm trên hai giá gỗ, cán lao ám khói hương, lưỡi lao bằng đồng đã mòn bóng ở mép. Cây lao này là đồ nghề của thợ cả qua nhiều đời phường bè sông Mã.

Cây sào trong tay thợ bè vừa là mái chèo, vừa là cây gậy đo sâu, vừa là vũ khí tự vệ cuối cùng trước đá ngầm.

Lực nhấc cây lao lên bằng hai tay, thử sức nặng và độ cân của cán. Anh đưa lưỡi lao ra ánh sáng ở cửa đình để nhìn mép đồng. Mép lao không sắc như dao, nó cùn một cách cố ý, vì việc của nó chưa bao giờ là cắt hay đâm.

- Lưỡi mòn tới mức này rồi, thợ cả có định mài sắc lại không.

Lực đứng yên một lúc lâu sau khi mọi việc đã xong, mắt nhìn về phía hạ lưu như người đang nghe một câu trả lời chưa tới. Nhìn từ trên bờ cao, đoàn mảng như một con rắn nứa dài đang trườn chậm trên mặt nước đỏ.

- Không. Tôi chỉ mài nhẹ cho sạch rỉ. Lao của phường cùn mới đúng lệ của nó.

Kiêu gật đầu, lấy hòn đá mài ướt từ chậu nước bên tủ đưa cho Lực. Lực mài lưỡi lao bằng những đường ngắn và đều, tiếng đồng cọ đá nghe nhỏ và khô. Rô đứng bên nhìn, tay khoanh trước ngực, không nói chen vào việc của thợ cả và già bến.

Câu chuyện ở đình bến Hồi Xuân những ngày này chỉ xoay quanh mực nước, bãi neo và đường đi của đoàn bè. Mặt nước đổi màu theo từng đám mây trên trời, lúc xám, lúc đỏ sẫm, lúc lại ánh lên một vệt sáng bạc mỏng.

Sau khi mài xong, Lực lau khô lưỡi lao bằng vải mềm, rồi đặt cây lao nằm lại lên giá trong tủ. Theo lệ, lao chỉ được lấy ra khỏi đình vào đúng sáng xuất bến. Hôm nay là ngày kiểm, chưa phải ngày mang đi, và lệ kiểm trước chuyến này chưa đời thợ cả nào bỏ qua.

- Các đời trước, có ai dùng cây lao này vào việc gì khác ngoài cắm xuống mảng chưa, già Kiêu.

Nhìn mặt sông lâu, mắt người ta hoa đi vì bọt và rác trôi, nên thợ cả bắt thợ trẻ thay nhau nhìn nước từng chặng ngắn. Buổi làm việc ở đình bến Hồi Xuân bắt đầu trong hơi nước lạnh và kết thúc trong nắng gắt, đó là nhịp quen của mùa lũ.

- Chưa. Lao này chỉ cắm xuống mảng của thợ cả. Chưa đời thợ cả nào cắm nó vào thứ gì khác đâu, anh Lực ạ.

Câu dặn của già bến làm gian đình yên hẳn đi. Kiêu nói tiếp về lệ giữ lao: lao nằm trong đình thì phường còn gốc, lao theo thợ cả xuống nước thì thợ cả phải mang nó về nguyên vẹn. Mất lao giữa chuyến là điềm gãy của cả một đời cầm lái.

Có những lúc Lực chỉ giơ tay ra hiệu, không nói một lời, mà cả đoàn vẫn hiểu phải làm gì ngay sau đó. Thứ tự của đoàn được giữ nghiêm như thứ tự trong sổ, mảng thứ 6 ở đúng vị trí của nó từ sáng tới chiều.

Rô lúc này mới lên tiếng, kể lại lần anh thấy cây lao được mang ra khỏi đình cách đây nhiều năm, trong chuyến bè của thợ cả đời trước. Hôm đó cả bến đứng yên nhìn thợ cả vác lao xuống mảng, không ai nói một lời nào thừa.

- Đời thợ cả trước mang lao về, treo lại đúng chỗ này. Tôi đứng ở cửa đình nhìn, nhớ tới tận bây giờ.

Khi nắng đứng bóng, bóng của thợ bè đổ ngắn trên mặt mảng, và tiếng ve từ rừng ven sông kêu ran không ngớt. Dân ở đình bến Hồi Xuân quen nhìn sông trước khi nhìn trời, bởi sông ở đây mới là cái lịch thật của họ.

- Thì đời này cũng vậy. Kiểm xong, treo lại. Xuất bến mới mang theo.

Việc giữ lệ nghe qua tưởng chậm chạp, nhưng người đi sông lâu năm đều biết lệ chính là đường tắt an toàn nhất qua chỗ dữ. mảng thứ 6 giữ khoảng cách đều với mảng trước, không nhanh hơn hiệu còi và cũng không chậm tới mức mảng sau phải ghìm lại.

Phần việc của Đinh Văn Rô được kiểm thêm một lượt, mối buộc nào cũng phải qua tay anh một lần mới yên. Ai mới vào nghề cũng phải học cách nói ngắn lại, bởi giữa dòng xoáy không có thời gian cho một câu dài.

Bữa ăn trên sông không có giờ cố định, nước cho lúc nào yên thì thợ ăn lúc đó, ăn xong lại chống sào ngay. Việc gì qua tay Đinh Văn Rô cũng được ghi lại, vì anh học được từ thợ cả rằng trí nhớ của người đi sông không giữ nổi một chuyến dài.

Tiếng dây chão cọ vào phên nứa nghe ken két trong đêm, là âm thanh mà thợ trực đêm nghe rõ nhất.

Sổ tay của Đinh Văn Rô thêm mấy dòng mới, ghi rõ việc, rõ người làm và rõ giờ giấc để sau này còn đối chiếu.

Sau việc vừa xảy ra, thợ trẻ trong đoàn nhìn thợ cả bằng ánh mắt khác hẳn buổi sáng. Lực ít nói trong lúc làm việc, nhưng mỗi câu anh nói ra đều được thợ quanh đó nhắc lại cho mảng bên cạnh nghe.

Lớp phù sa mùa lũ phủ lên mọi thứ đoàn mang theo, từ sào, dây cho tới gấu quần của thợ bè. Cơm mang theo được gói trong lá chuối, mở ra còn thơm mùi lá mới dù đã nguội từ lâu.

Đinh Văn Rô kể cho thợ trẻ nghe một chuyện cũ của phường, kể ngắn gọn và dừng ở đúng chỗ cần nhớ, không thêm một lời dọa nào. Đinh Văn Rô học được trong ngày hôm nay một điều mà sách vở ở bến không dạy: nước yên chưa bao giờ có nghĩa là nước lành.

Hơi nước từ mặt sông bốc lên làm áo thợ bè ẩm suốt, dù nắng đã lên cao trên đỉnh núi. Sào tốt phải thẳng, nặng vừa tay và không một vết nứt dọc thân, thợ chọn sào kỹ như chọn người giữ dây neo.

Người dân ven bờ nhìn đoàn bè đi qua với ánh mắt của người quen thấy cảnh này mỗi mùa lũ. Thợ bè nói với nhau bằng những câu rất ngắn, vì tiếng nước và tiếng sào đã chiếm hết phần ồn ào của một ngày.

Sổ bè ghi thêm một trang mới về ngày làm việc hôm nay, trang giấy ẩm hơi nước và chữ viết hơi nhòe ở mép. Mỗi thợ bè có một cây sào quen tay, đổi sào là đổi cả nhịp chống, nên ít ai chịu mượn sào của người khác.

Trên mảng, lời nói được dùng tiết kiệm như gạo ăn, chỉ nói đúng việc cần nói cho người cầm sào bên cạnh nghe. Thợ cả là người ngủ muộn nhất đoàn và dậy sớm nhất đoàn, đó là phần việc không ghi trong sổ của bất cứ phường bè nào.

Ai mới vào nghề cũng phải học cách nói ngắn lại, bởi giữa dòng xoáy không có thời gian cho một câu dài. Lời của thợ cả đi dọc đoàn nhanh hơn cả tiếng còi, vì thợ nào cũng hiểu lệnh của anh là lệnh giữ mạng.

Sau việc vừa xảy ra, thợ trẻ trong đoàn nhìn thợ cả bằng ánh mắt khác hẳn buổi sáng.

Đinh Văn Rô ghi vào sổ tay của mình mấy dòng ngắn về việc vừa xong, chữ viết thẳng hàng và không thiếu một con số nào. Chuyện nghề được truyền miệng trong lúc buộc dây và vá phên, người kể ít chữ mà người nghe nhớ rất lâu.

Buổi trưa đoàn ăn cơm nguội với muối vừng ngay trên mảng, tay vẫn không rời sào quá lâu. Sổ bè ghi thêm một trang mới về ngày làm việc hôm nay, trang giấy ẩm hơi nước và chữ viết hơi nhòe ở mép.

Đinh Văn Rô học được trong ngày hôm nay một điều mà sách vở ở bến không dạy: nước yên chưa bao giờ có nghĩa là nước lành. Thợ bè nói với nhau bằng những câu rất ngắn, vì tiếng nước và tiếng sào đã chiếm hết phần ồn ào của một ngày.

Mấy đứa trẻ ở đình bến Hồi Xuân chạy dọc bờ một đoạn, vẫy tay chào đoàn rồi đứng lại nhìn cho tới khi mảng cuối khuất hẳn. Việc gì qua tay Đinh Văn Rô cũng được ghi lại, vì anh học được từ thợ cả rằng trí nhớ của người đi sông không giữ nổi một chuyến dài.

Sổ tay của Đinh Văn Rô thêm mấy dòng mới, ghi rõ việc, rõ người làm và rõ giờ giấc để sau này còn đối chiếu.

Ở bến này, lệ cũ được giữ không phải vì sợ bị phạt, mà vì ai cũng từng thấy cái giá của một lần phá lệ. Mỗi ngày của chuyến đi đều được chốt lại bằng một trang sổ, không ngày nào được bỏ trống dù là ngày yên nhất.

Lực ít nói trong lúc làm việc, nhưng mỗi câu anh nói ra đều được thợ quanh đó nhắc lại cho mảng bên cạnh nghe.

Gió sông thổi qua đình bến Hồi Xuân mang theo mùi lá rừng ướt và mùi gỗ mục trôi từ thượng nguồn về. Sào tốt phải thẳng, nặng vừa tay và không một vết nứt dọc thân, thợ chọn sào kỹ như chọn người giữ dây neo.

Một đoàn bè giữ lệ nghiêm thường đi chậm ở chỗ yên và qua nhanh ở chỗ dữ, vì họ không mất thời gian sửa sai. Cây sào trong tay thợ bè vừa là mái chèo, vừa là cây gậy đo sâu, vừa là vũ khí tự vệ cuối cùng trước đá ngầm.

Kiêu khóa tủ lại, tiếng khóa kêu một tiếng khô gọn. Ba người ra sân đình uống chén nước chè xanh còn nóng. Chuyện lao đã xong, nhưng trong đầu Lực, hình ảnh cây lao nằm yên trong bóng tối của tủ gỗ còn ở lại rất lâu sau đó.

Trên đường từ đình về bến, Lực đi chậm hơn Rô một bước. Anh nghĩ về những đồ nghề mà người thợ cả phải kiểm bằng tay mình trước mỗi chuyến lớn. Sào có thể gãy và thay, dây có thể đứt và nối, còn cây lao đồng cổ này chỉ có một, như vị trí thợ cả trên đoàn cũng chỉ có một.

Chương khác

Xem thêm