THUỒNG LUỒNG MÀO ĐỎ Ở SÔNG MÃ - Chương 6: Ba Điều Kiêng Của Sông Mã
Sáng ngày 04/07/2026, bãi tập kết luồng sau bến Hồi Xuân đông đủ thợ bè của cả đoàn. Mười mảng nứa đã buộc xong nằm dọc bờ, luồng chất lên từng mảng theo…
Nội dung chương
Sáng ngày 04/07/2026, bãi tập kết luồng sau bến Hồi Xuân đông đủ thợ bè của cả đoàn. Mười mảng nứa đã buộc xong nằm dọc bờ, luồng chất lên từng mảng theo đúng số ghi trong sổ. Hà Văn Lực đứng trên một phên mảng cao, gọi cả đoàn đứng thành nửa vòng tròn trước mặt mình.
Đây là buổi thợ cả đọc lệ trước chuyến, một việc chưa mùa lũ nào phường bỏ qua. Hà Văn Thao đứng ngay sau cha, tay cầm sổ tay mới. Nguyễn Văn Sình, thợ học việc mười chín tuổi, đứng ở hàng ngoài với vẻ mặt còn ngơ ngác của người lần đầu đi một chuyến xa như vậy.
Lời của thợ cả đi dọc đoàn nhanh hơn cả tiếng còi, vì thợ nào cũng hiểu lệnh của anh là lệnh giữ mạng. Mỗi ngày của chuyến đi đều được chốt lại bằng một trang sổ, không ngày nào được bỏ trống dù là ngày yên nhất.
Lực đọc điều kiêng thứ nhất bằng giọng rõ và chậm. Qua vực sông Mã, không ai trong đoàn được mặc áo đỏ. Màu đỏ trên mặt nước bị coi là chọc mắt chúa vực, và đoàn nào để người mặc áo đỏ qua vực thì cả đoàn mang họa, không riêng người mặc.
- Điều một: không mặc áo đỏ qua vực. Ai có áo đỏ thì để lại bến, không mang theo trong hành lý qua vực.
Người dân ven bờ nhìn đoàn bè đi qua với ánh mắt của người quen thấy cảnh này mỗi mùa lũ. Hơi nước từ mặt sông bốc lên làm áo thợ bè ẩm suốt, dù nắng đã lên cao trên đỉnh núi.
- Điều hai: không vứt xương động vật xuống sông, không đổ tro bếp xuống sông. Xương và tro là đồ uế với nước thiêng của vực.
Anh đọc tiếp điều kiêng thứ ba, điều mà thợ trẻ hay xem nhẹ nhất. Trước khi vượt thác hay vực dữ, đoàn phải thả một mảng nứa nhỏ chở gạo muối tạ Thủy thần. Lễ không cần lớn, nhưng phải có, phải đàng hoàng và phải làm trước khi mảng đầu tiến vào vùng nước dữ.
Bài học của ngày hôm nay đến từ một việc rất nhỏ, suýt nữa không ai trong đoàn để ý tới nó.
- Ba điều này không phải chuyện kể cho vui miệng. Ba điều này là lệ giữ mạng của phường mình từ đời ông đời cha.
- Thợ cả cho con ghi lại vào sổ tay nhé. Con sợ xuống nước rồi việc nhiều, con quên mất thứ tự.
Việc giữ lệ nghe qua tưởng chậm chạp, nhưng người đi sông lâu năm đều biết lệ chính là đường tắt an toàn nhất qua chỗ dữ.
Thao mở sổ tay, ghi ba điều kiêng bằng chữ nắn nót hơn thường ngày. Cậu ghi thêm ngày tháng và tên những người có mặt trong buổi đọc lệ. Lực nhìn con ghi mà không nói gì, trong lòng ông thợ cả hiểu rằng lệ muốn sống được thì phải có người trẻ chịu ghi nó ra giấy.
Sình đứng ở hàng ngoài nghe rất chăm, tay vô thức sờ lên vạt áo của mình. Cậu mới mua một chiếc áo mới ở chợ phiên tuần trước và đang tính mặc nó trong ngày xuất bến. Nghe điều kiêng thứ nhất, mặt cậu thoáng đỏ lên, nhưng cậu chưa nói gì với ai trong buổi sáng hôm đó.
Chuyện nghề được truyền miệng trong lúc buộc dây và vá phên, người kể ít chữ mà người nghe nhớ rất lâu. Buổi làm việc ở bãi tập kết luồng bắt đầu trong hơi nước lạnh và kết thúc trong nắng gắt, đó là nhịp quen của mùa lũ.
Rô đứng ở cuối nửa vòng tròn, nghe thợ cả đọc lệ mà gật đầu theo từng điều. Anh là người đã thuộc ba điều này từ ngày mới vào phường, thuộc tới mức không cần nghe cũng đọc lại được. Nhưng mỗi mùa lũ, anh vẫn đứng nghe thợ cả đọc từ đầu, vì lệ đọc lại là lệ còn sống.
- Nếu lỡ phạm một điều thì sao hả thợ cả.
Dưới mặt nước đục ngầu ấy là một thế giới khác hẳn, có đá, có hố sâu và có những dòng chảy không ai nhìn thấy trọn.
- Thì cả đoàn trả, Sình ạ. Không phải một người trả đâu. Sông không tính lỗi theo từng người, sông tính theo cả đoàn bè.
Nhìn từ trên bờ cao, đoàn mảng như một con rắn nứa dài đang trườn chậm trên mặt nước đỏ. Khi đoàn đã yên, Lực vẫn chưa yên, anh còn đi thêm một vòng cuối như thói quen không bỏ được của người cầm lái.
Sổ bè ghi thêm một trang mới về ngày làm việc hôm nay, trang giấy ẩm hơi nước và chữ viết hơi nhòe ở mép. Phù sa đỏ bám lên phên nứa rất nhanh, mảng đi nửa ngày đã thấy mặt phên đổi màu như được quét một lớp sơn đất.
Gió sông thổi qua bãi tập kết luồng mang theo mùi lá rừng ướt và mùi gỗ mục trôi từ thượng nguồn về. Dân ở bãi tập kết luồng quen nhìn sông trước khi nhìn trời, bởi sông ở đây mới là cái lịch thật của họ.
Thợ cả là người ngủ muộn nhất đoàn và dậy sớm nhất đoàn, đó là phần việc không ghi trong sổ của bất cứ phường bè nào.
Hà Văn Thao kiểm lại phần việc của mảng mình thêm một lượt nữa, tay sờ từng mối buộc như người ta sờ lại một lời hứa. Thợ trẻ học nghề bằng tai trước khi học bằng tay, nghe đủ chuyện sông nước rồi mới dám cầm sào ở đoạn dữ.
Đêm xuống trên sông nhanh hơn trên đất, vì hai bên núi che mất nắng chiều từ rất sớm. Hà Văn Thao kể cho thợ trẻ nghe một chuyện cũ của phường, kể ngắn gọn và dừng ở đúng chỗ cần nhớ, không thêm một lời dọa nào.
Ở bãi tập kết luồng, người ta nói chuyện con nước nhiều hơn nói chuyện giá hàng, vì nước là thứ quyết định hết.
Lớp phù sa mùa lũ phủ lên mọi thứ đoàn mang theo, từ sào, dây cho tới gấu quần của thợ bè. Cơm mang theo được gói trong lá chuối, mở ra còn thơm mùi lá mới dù đã nguội từ lâu.
Sổ tay của Nguyễn Văn Sình thêm mấy dòng mới, ghi rõ việc, rõ người làm và rõ giờ giấc để sau này còn đối chiếu.
Sào tốt phải thẳng, nặng vừa tay và không một vết nứt dọc thân, thợ chọn sào kỹ như chọn người giữ dây neo. Thứ tự của đoàn được giữ nghiêm như thứ tự trong sổ, mảng thứ 2 ở đúng vị trí của nó từ sáng tới chiều.
Tiếng dây chão cọ vào phên nứa nghe ken két trong đêm, là âm thanh mà thợ trực đêm nghe rõ nhất.
Thợ bè nói với nhau bằng những câu rất ngắn, vì tiếng nước và tiếng sào đã chiếm hết phần ồn ào của một ngày. Sau việc vừa xảy ra, thợ trẻ trong đoàn nhìn thợ cả bằng ánh mắt khác hẳn buổi sáng.
Bữa ăn trên sông không có giờ cố định, nước cho lúc nào yên thì thợ ăn lúc đó, ăn xong lại chống sào ngay. Trang sổ của ngày hôm nay ngắn hơn mọi ngày, nhưng Lực vẫn bắt ghi đủ, vì ngày yên cũng là một phần của chuyến đi.
Cơm mang theo được gói trong lá chuối, mở ra còn thơm mùi lá mới dù đã nguội từ lâu.
Bài học của ngày hôm nay đến từ một việc rất nhỏ, suýt nữa không ai trong đoàn để ý tới nó. Ai mới vào nghề cũng phải học cách nói ngắn lại, bởi giữa dòng xoáy không có thời gian cho một câu dài.
Mấy đứa trẻ ở bãi tập kết luồng chạy dọc bờ một đoạn, vẫy tay chào đoàn rồi đứng lại nhìn cho tới khi mảng cuối khuất hẳn. Việc gì qua tay Nguyễn Văn Sình cũng được ghi lại, vì anh học được từ thợ cả rằng trí nhớ của người đi sông không giữ nổi một chuyến dài.
Việc gì qua tay Nguyễn Văn Sình cũng được ghi lại, vì anh học được từ thợ cả rằng trí nhớ của người đi sông không giữ nổi một chuyến dài. Bài học của ngày hôm nay đến từ một việc rất nhỏ, suýt nữa không ai trong đoàn để ý tới nó.
Một đoàn bè giữ lệ nghiêm thường đi chậm ở chỗ yên và qua nhanh ở chỗ dữ, vì họ không mất thời gian sửa sai. Mỗi ngày của chuyến đi đều được chốt lại bằng một trang sổ, không ngày nào được bỏ trống dù là ngày yên nhất.
Lực ít nói trong lúc làm việc, nhưng mỗi câu anh nói ra đều được thợ quanh đó nhắc lại cho mảng bên cạnh nghe.
Hơi nước từ mặt sông bốc lên làm áo thợ bè ẩm suốt, dù nắng đã lên cao trên đỉnh núi. Mỗi thợ bè có một cây sào quen tay, đổi sào là đổi cả nhịp chống, nên ít ai chịu mượn sào của người khác.
Ở bến này, lệ cũ được giữ không phải vì sợ bị phạt, mà vì ai cũng từng thấy cái giá của một lần phá lệ. Cây sào trong tay thợ bè vừa là mái chèo, vừa là cây gậy đo sâu, vừa là vũ khí tự vệ cuối cùng trước đá ngầm.
Lực ít nói trong lúc làm việc, nhưng mỗi câu anh nói ra đều được thợ quanh đó nhắc lại cho mảng bên cạnh nghe. Bữa ăn trên sông không có giờ cố định, nước cho lúc nào yên thì thợ ăn lúc đó, ăn xong lại chống sào ngay.
Phần việc của Hà Văn Thao được kiểm thêm một lượt, mối buộc nào cũng phải qua tay anh một lần mới yên. Đoàn bè đi qua một bến là để lại ở bến đó một câu chuyện, và mang theo một câu chuyện khác của bến đi cùng.
Không ai nhắc, Hà Văn Thao vẫn tự đi kiểm lại mảng của mình, vì anh biết dưới nước không có chỗ cho chữ quên. Gió sông thổi qua bãi tập kết luồng mang theo mùi lá rừng ướt và mùi gỗ mục trôi từ thượng nguồn về.
Câu trả lời của Lực làm bãi tập kết yên hẳn. Mấy thợ trẻ nhìn nhau, rồi tự nhìn lại hành lý và áo mặc của mình. Buổi đọc lệ kết thúc bằng việc Lực cho từng mảng cử một người lên nhắc lại ba điều kiêng, nhắc sai một chữ cũng phải nhắc lại từ đầu.
Khi đoàn giải tán về các mảng, nắng đã lên cao trên bãi luồng. Ba điều kiêng của sông Mã từ buổi sáng hôm đó không còn là lời của riêng thợ cả nữa. Nó đã thành một hệ thống luật sống còn mà mọi người trong đoàn đều phải mang theo xuống nước.