TRÂU VÀNG KIM NGƯU HỒ TÂY - Chương 21: Tấm Bia Đá Sau Hậu Cung Đình
Sáng ngày 26 tháng 08 năm 2026, lúc chín giờ ba mươi phút, Nguyễn Văn Thuần cùng Nguyễn Đức Thắng có mặt ở phía sau hậu cung đình làng Ngũ Xã. Trưởng…
Nội dung chương
Sáng ngày 26 tháng 08 năm 2026, lúc chín giờ ba mươi phút, Nguyễn Văn Thuần cùng Nguyễn Đức Thắng có mặt ở phía sau hậu cung đình làng Ngũ Xã. Trưởng làng Phạm Thị Sen cũng tới, tay cầm theo cuốn sổ công tác và một chiếc đèn pin. Đêm qua mưa nhỏ, mặt đất sau đình còn ướt và trơn. Cỏ dại mọc cao tới đầu gối ở nhiều chỗ. Mấy đống đá cũ, gạch vỡ và ngói sành chất lộn xộn dọc theo chân tường đình đã nằm yên ở đó bao nhiêu năm không ai dọn.
Sen đứng nhìn một lượt rồi nói:
- Cụ Thuần, hôm qua cụ nói muốn bắt đầu tìm từ nơi ít người để ý nhất. Phía sau hậu cung này đúng là chỗ như thế. Từ ngày tôi làm trưởng làng tới giờ, chưa ai dọn dẹp tử tế ở đây cả. Đồ cũ của đình chất đống, đá cũ của các đợt tu sửa cũng dồn cả về đây.
- Bà Sen nói đúng. Tôi đứng ở sân đình bao nhiêu năm mà cũng ít khi vòng ra phía sau này. Hôm nay mình cứ dọn từ ngoài vào trong, gặp vật gì lạ thì dừng tay ngay, đừng quăng bỏ đi đâu cả.
Thắng đã xắn tay áo, mang theo một đôi găng tay vải và một chiếc xà beng nhỏ. Anh nói:
- Ông và bà Sen cứ đứng ở chỗ khô mà xem. Việc khuân vác để cháu và hai anh thanh niên làm. Đất trơn lắm, ông đi lại khéo ngã.
Hai thanh niên trong làng cũng vừa tới, mang theo cuốc, xẻng và mấy chiếc bao tải. Cả nhóm bắt đầu dọn từ lối đi hẹp sát tường đình. Từng viên gạch vỡ được nhặt lên, xếp gọn sang một bên. Những mảnh ngói sành cong được gom thành một đống riêng. Cỏ dại được phát quang bằng liềm, để lộ ra mặt đất đen ẩm bên dưới. Thuần đi chậm theo sau, tay chống gậy, mắt nhìn kỹ từng thứ vừa được lật lên. Ông dặn đi dặn lại rằng đá nào có mặt phẳng và có vết khắc thì phải gọi ông ngay.
Dọn được chừng nửa buổi, Thắng bỗng dừng tay ở góc trong cùng, sát chân tường hậu cung. Anh cúi xuống, gạt lớp cỏ ướt sang bên rồi gọi lớn:
- Ông ơi, bà Sen ơi, ở đây có một phiến đá dài lắm. Nó nằm úp mặt xuống đất, chỉ nhô lên một mép nhỏ thôi. Cháu cạy thử một đầu thì thấy nặng lắm, không phải đá lát sân thường đâu.
Thuần chống gậy bước tới, đi rất chậm trên nền đất trơn. Sen cũng đi theo, tay bật sẵn đèn pin. Cả nhóm xúm lại quanh phiến đá. Phiến đá dài hơn một sải tay người lớn, rộng chừng hai gang tay rưỡi, nằm lún một nửa xuống lớp đất bùn đen. Bề mặt hướng lên trên phủ đầy rêu xanh và đất ẩm. Một góc đá đã sứt từ lâu, mép sứt tròn lại vì năm tháng.
- Đừng lật vội. Thắng, cháu lấy xẻng đào vòng quanh mép đá trước, cho đất tơi ra đã. Hai anh kia phụ một tay. Lật đá cổ phải nhẹ tay, nó giòn hơn mình tưởng đấy.
Cả nhóm làm theo lời Thuần. Đất quanh phiến đá được đào xới cẩn thận. Thắng luồn xà beng xuống dưới mép đá, nạy lên từng chút một. Hai thanh niên đỡ hai bên. Phiến đá nặng nhích lên khỏi mặt đất với một tiếng rít khẽ của bùn ướt. Khi phiến đá được lật ngửa lên và dựng dựa vào chân tường, cả nhóm cùng lặng đi một lúc.
Mặt đá vừa lật lên chi chít những hàng chữ khắc. Chữ nào chữ nấy đã mòn, nhiều nét mất hẳn, rêu và đất đen lấp đầy các rãnh khắc. Có hàng chữ chỉ còn lại vài nét rời rạc. Có hàng gần như phẳng lì như chưa từng có chữ. Thuần ghé sát lại, đưa tay run run chạm nhẹ lên mặt đá lạnh. Ông nói khẽ:
- Bia đá. Đây là một tấm bia đá của đình. Chữ khắc theo lối cũ, sâu và chắc tay lắm. Tấm bia này nằm úp ở đây không biết đã bao nhiêu năm rồi.
Sen soi đèn pin dọc theo mặt bia, ánh sáng quét qua từng hàng chữ mòn. Bà hỏi:
- Cụ đọc được gì không, cụ Thuần? Chữ mờ thế này tôi nhìn chỉ thấy toàn vết là vết thôi.
- Tôi phải rửa sạch mặt đá mới đọc được phần nào. Thắng, cháu lấy nước sạch và bàn chải mềm ra đây. Nhớ là chỉ dùng bàn chải mềm thôi. Chữ đã mòn thế này, chà mạnh là mất nốt những nét còn lại.
Thắng chạy ra giếng đình múc một xô nước sạch mang vào. Anh dùng bàn chải mềm chà nhẹ lên mặt bia theo từng hàng ngang. Lớp rêu xanh bong ra từng mảng nhỏ. Đất đen trong rãnh chữ trôi theo dòng nước, để lộ dần những nét khắc xám trắng bên dưới. Thuần ngồi xổm xuống bên cạnh, ghé mắt sát mặt đá, đọc nhẩm từng chữ một. Có chữ ông đọc được ngay. Có chữ ông phải nhìn rất lâu, lấy ngón tay miết theo rãnh khắc để đoán nét.
Đọc được một lúc lâu, Thuần ngẩng lên, giọng chậm rãi:
- Chữ mòn nhiều quá, tôi chỉ đọc được rời rạc từng tiếng một thôi. Ở hàng trên cùng, tôi đọc được mấy chữ nhắc tới một vật bằng đồng. Hàng dưới nữa có chữ đáy hồ. Rồi ở đoạn giữa bia, có mấy chữ nhắc tới lệ giữ gìn của làng đúc mình. Còn lại thì đứt đoạn hết, chữ mất nét, chữ chìm trong đá.
- Chỉ thế thôi sao ông? Thắng hỏi, giọng hơi sốt ruột. Cháu tưởng bia đá thì phải chép rõ ràng mọi chuyện chứ.
- Bia đá cũng không thắng nổi mấy trăm năm mưa nắng đâu cháu. Nó nằm úp mặt xuống bùn đất ở góc đình này, không ai biết mà giữ, được thế này đã là may lắm rồi. Mình có một manh mối thật trong tay, nhưng manh mối này chưa nói hết được điều gì cả. Ông chưa dám kết luận một câu nào từ mấy chữ rời rạc này đâu.
Sen gật đầu, mở sổ công tác ra ghi lại vị trí tìm thấy tấm bia và tình trạng của nó. Bà nói:
- Tôi đồng ý với cụ. Việc này mình chưa nên nói rộng ra làng vội. Tin mà truyền đi nửa vời thì người ta lại đồn thổi thêm. Một phe sẽ bảo bia đá là bằng chứng giữ chuông. Phe kia sẽ bảo mấy chữ mòn ấy chẳng nói lên điều gì. Làng mình vừa mới căng thẳng vì hạn năm ngày của ông Bạo, không nên đổ thêm dầu vào lửa.
- Bà Sen tính thế là phải. Trước mắt, mình dựng tấm bia ở chỗ khô ráo trong hậu cung, lấy bạt che lại cho khỏi mưa. Thắng chụp ảnh mặt bia cho rõ, chụp từng đoạn một. Sau đó tôi sẽ nhờ một người bạn già giỏi chữ Hán tới xem giúp. Chữ trên bia này là chữ Hán cổ, lại mòn nhiều, cần người thật thạo mới dịch được những chỗ còn đọc được.
- Người bạn ấy có tin được không, cụ? Sen hỏi. Tôi không muốn chuyện bia đá lọt ra ngoài trước khi làng mình đọc được chữ trên đó.
- Bà cứ yên tâm. Ông bạn của tôi dạy chữ Hán ở làng bên đã mấy chục năm, tính tình kín đáo, không bao giờ nhiều lời về việc của người khác. Tôi sẽ mời ông ấy qua đình xem bia vào sáng mai. Có ông ấy giúp, mình mới mong đọc thêm được ít chữ nữa.
Thắng lấy điện thoại ra chụp ảnh mặt bia. Anh chụp toàn cảnh trước, rồi chụp sát từng đoạn chữ theo lời dặn của ông nội. Chụp xong, anh cùng hai thanh niên khiêng tấm bia vào trong hậu cung, dựng dựa vào bức tường khô nhất, lấy tấm bạt sạch che lên trên. Tấm bia nặng khiến cả ba người đều phải gồng sức. Đặt bia xong, Thắng phủi tay rồi quay sang hỏi Thuần:
- Ông ơi, nếu bia này thật sự chép chuyện quả chuông dưới hồ thì sao? Thế thì làng mình có bằng chứng rồi còn gì.
Thuần lắc đầu, đáp chậm rãi:
- Cháu đừng vội mừng. Một là mình chưa đọc được hết chữ trên bia. Hai là dù bia có nhắc tới vật đồng dưới đáy hồ, thì cũng phải xem bia chép thế nào về vật ấy. Là của đình hay của riêng ai. Giữ hay bán. Những chữ quyết định nhất lại thường nằm ở những chỗ mòn nhất của tấm bia. Mình phải đọc cho tử tế rồi mới nói chuyện bằng chứng được.
Sen khép sổ lại, nhìn đồng hồ rồi nói:
- Thôi, việc hôm nay tới đây là được một bước lớn rồi. Cụ Thuần về nghỉ đi, sáng mai tôi sẽ qua đình sớm, cùng cụ đón ông bạn Hán Nôm. Thắng ở lại khóa cửa hậu cung cho chắc, tấm bia từ giờ không ai được tự ý vào xem một mình. Tôi sẽ nói với tổ trực đình để mắt tới phía sau này.
Trước khi tấm bia được khiêng vào hậu cung, Thuần xin Thắng rửa lại mặt đá thêm một lần nữa cho sạch hẳn. Ông muốn nhìn lại những hàng chữ ở phần chân bia, nơi đất đen bám dày nhất từ đầu buổi tới giờ. Thắng làm theo, chà nhẹ bàn chải theo từng rãnh ngang. Nước bẩn chảy xuống chân bia thành từng vệt sẫm màu. Thuần ghé sát mắt vào phần chân bia, đọc đi đọc lại một hồi lâu rồi lắc đầu:
- Phần này mòn nặng nhất. Tôi chỉ thấy thấp thoáng một chữ giống chữ đúc, còn lại thì không dám đoán. Đọc chữ cổ mà đoán mò thì thà không đọc còn hơn. Đoán sai một chữ, cả làng đi sai một đường.
Sen đứng bên cạnh, đồng tình ngay:
- Cụ nói thế là đúng nhất. Việc bia đá này, làng mình thà chậm một ngày mà chắc, còn hơn nhanh một buổi mà sai. Tôi sẽ dặn tổ trực đình khóa cửa hậu cung cẩn thận từ tối nay. Ngoài cụ, anh Thắng và tôi, không ai được vào xem bia khi chưa có ý kiến của làng.
Hai thanh niên phụ việc lúc này cũng đã dọn xong đống đá cũ ở góc tường. Một anh bưng tới trước mặt Thuần một mảnh đá vỡ nhỏ, mặt đá cũng có vài nét khắc mờ. Anh hỏi có phải mảnh vỡ của tấm bia hay không. Thuần cầm mảnh đá lên tay, lật qua lật lại xem kỹ, rồi lắc đầu:
- Không phải đâu cháu. Mảnh này là đá kê chân cột cũ, mấy nét này là vết đục khi người ta sửa chân cột thôi. Cứ xếp nó vào đống đá cũ như cũ là được. Mình đang tìm bằng chứng cho làng, càng phải tỉnh táo, thấy đá nào cũng nhận là bia thì hỏng việc.
Câu nói ấy khiến cả nhóm cùng cười nhẹ, không khí trong hậu cung bớt căng thẳng đi một phần. Thắng cẩn thận trải một lớp vải sạch xuống nền gạch trước khi dựng bia, để mặt chữ không cọ trực tiếp vào tường ẩm. Anh còn kê thêm hai viên gạch khô dưới chân bia, cho nước rửa còn đọng chảy thoát ra ngoài. Thuần đứng xem cháu làm, gật đầu hài lòng mà không nói gì thêm.
Thuần gật đầu rồi chống gậy đứng dậy. Trước khi ra về, ông quay lại nhìn tấm bia một lần nữa. Tấm bạt che hờ để lộ một góc đá xám còn ướt nước rửa. Những hàng chữ mòn nằm yên dưới lớp bạt, chờ một người đọc được chúng lên tiếng.