TRÂU VÀNG KIM NGƯU HỒ TÂY - Chương 22: Mảnh Chữ Trấn Mắt Rồng
Sáng ngày 27 tháng 08 năm 2026, lúc mười giờ hai mươi phút, Nguyễn Văn Thuần cùng trưởng làng Phạm Thị Sen đón một người bạn già của ông ở cổng đình làng…
Nội dung chương
Sáng ngày 27 tháng 08 năm 2026, lúc mười giờ hai mươi phút, Nguyễn Văn Thuần cùng trưởng làng Phạm Thị Sen đón một người bạn già của ông ở cổng đình làng Ngũ Xã. Ông bạn này dạy chữ Hán ở làng bên đã mấy chục năm, dáng người gầy, tóc bạc, tay xách một chiếc túi vải đựng kính lúp và mấy cuốn từ điển cũ. Nguyễn Đức Thắng đã chờ sẵn trong hậu cung, bày tấm bia đá ra chỗ sáng nhất, bên cạnh là xô nước sạch và bàn chải mềm.
Thuần bắt tay ông bạn rồi nói:
- Tôi mời anh qua hôm nay là để nhờ anh xem giúp tấm bia đá này. Bia của đình làng tôi, nằm quên sau hậu cung không biết bao nhiêu năm. Chữ mòn nhiều lắm. Tôi đọc được vài tiếng rời rạc mà không dám chắc. Anh xem được tới đâu thì giúp tới đó, đừng cố quá.
Ông bạn gật đầu, đeo kính lên, cúi xuống mặt bia và xem rất lâu không nói một lời. Ông dùng kính lúp soi từng hàng chữ một. Thỉnh thoảng ông lấy ngón tay miết nhẹ theo rãnh khắc, rồi lại ghi chép vào một cuốn sổ tay nhỏ mang theo. Thắng đứng bên cạnh, đưa nước và bàn chải mỗi khi ông bạn ra hiệu cần rửa lại một đoạn đá nào đó. Sen ngồi ở chiếc ghế tre gần cửa hậu cung, lặng lẽ theo dõi, không chen vào một câu nào.
Xem hết một lượt mặt bia, ông bạn ngẩng lên, tháo kính ra lau rồi nói:
- Bia này mòn nặng lắm, anh Thuần ạ. Nhiều đoạn mất hẳn chữ, chỉ còn lại cái khung của hàng chữ thôi. Nhưng có mấy chỗ chữ còn đủ nét để đọc. Tôi đọc được rời rạc thôi, không thành câu trọn vẹn đâu. Anh nghe rồi tự cân nhắc, đừng coi đây là bản dịch đầy đủ.
- Anh cứ đọc những gì anh chắc chắn nhất. Chỗ nào anh không chắc, anh cứ nói thẳng là không chắc. Tôi cần sự thật của mặt đá này, không cần một câu chuyện cho hay.
Ông bạn gật đầu, chỉ tay vào đoạn chữ ở phần giữa tấm bia, đọc chậm từng tiếng:
- Ở đoạn này, tôi đọc được ba tiếng đi liền nhau là trấn mắt rồng. Chữ trấn khắc sâu và rõ. Chữ mắt còn đủ nét. Chữ rồng mất một nét bên nhưng vẫn nhận ra được. Ba tiếng ấy đứng cạnh nhau, không phải tôi ghép từ hai chỗ khác nhau đâu.
Thuần ngồi lặng đi một lúc. Ông hỏi lại:
- Anh có chắc về ba tiếng ấy không? Việc này hệ trọng với làng tôi lắm, tôi không muốn nghe nhầm một tiếng nào.
- Tôi chắc về hai tiếng đầu. Tiếng thứ ba tôi chắc tới tám phần. Nếu anh muốn chắc mười phần thì phải chụp ảnh bia cho rõ rồi đối chiếu thêm với từ điển chữ cổ. Tôi nói thế để anh liệu. Với chữ trên đá mòn, không ai dám nói chắc mười phần cả.
Thắng đứng bên cạnh, không giấu được vẻ hồi hộp. Anh hỏi:
- Thưa thầy, trên bia còn đọc được những chữ nào khác nữa không ạ? Cháu thấy mặt đá còn nhiều hàng chữ lắm mà.
- Còn. Ở đoạn dưới, tôi đọc được một cụm nữa là giữ mạch nước. Ba tiếng này cũng đi liền nhau, chữ còn nét khá rõ. Rồi ở gần cuối bia, có một dòng dặn dò, tôi đọc được ba tiếng không nấu chảy. Dòng ấy khắc đậm hơn các dòng khác, như người khắc muốn con cháu phải nhớ kỹ. Ngoài ra còn lác đác vài tiếng lẻ về lệ làng và nghề đúc, nhưng rời rạc quá, tôi chưa nối thành ý được.
Sen lúc này mới lên tiếng:
- Thưa thầy, những chữ thầy vừa đọc, nếu mang ra họp làng thì có đủ để làng quyết một việc lớn không ạ?
Ông bạn lắc đầu, đáp rất thẳng:
- Chưa đủ, bà trưởng làng ạ. Đây mới là những mảnh chữ rời rạc trên một tấm bia mòn. Chúng cho thấy người xưa có chép một việc gì đó rất hệ trọng liên quan tới mạch nước của vùng này. Nhưng bia chưa đọc trọn thì chưa ai được nói chắc người xưa đã dặn điều gì. Tôi sẽ cần thêm vài ngày, xem ảnh chụp thật kỹ ở nhà, đối chiếu chữ cổ, mới mong đọc thêm được những đoạn còn lại.
Thuần nhìn sang Sen rồi sang Thắng. Ông nói với cả Sen và Thắng:
- Nghe rõ chưa. Mấy cụm chữ này mới ở mức manh mối. Nó quý, vì nó là chữ của người xưa khắc trên đá của đình mình. Nhưng manh mối không phải là kết luận. Từ giờ tới khi đọc được trọn tấm bia, không ai trong nhà mình được nói ra ngoài rằng chuông chắc chắn là vật thế này thế kia. Ai hỏi thì chỉ nói là làng đang tra cứu thêm, chưa có gì mới.
Ông bạn nghe xong thì mở cuốn sổ tay của mình ra, chép lại ba cụm chữ vừa đọc được, ghi kèm theo mức chắc chắn của từng cụm. Ông làm việc này rất chậm, nét chữ nắn nót. Chép xong, ông đưa cuốn sổ cho Thuần xem lại từng dòng một. Thuần đọc kỹ rồi hỏi:
- Anh chép thế này là để tôi mang về đối chiếu phải không? Tôi thì dốt chữ Hán, chỉ đọc được lơ mơ thôi. Có bản ghi của anh, tôi mới dám mang những chữ này ra nói với họ tộc.
- Đúng thế. Nhưng tôi dặn anh một điều. Khi anh nói với làng, anh phải nói rõ cụm nào tôi chắc, cụm nào tôi còn ngờ. Chữ trên đá mòn không giống chữ trên giấy. Người đọc phải có trách nhiệm với từng tiếng mình đọc ra. Anh mà nói quá lên, sau này đọc trọn bia lại khác đi, thì làng sẽ mất lòng tin vào cả tấm bia lẫn người dịch.
Sen ngồi nghe từ đầu tới giờ, lúc này mới nói thêm:
- Thầy dặn rất phải. Phía làng tôi sẽ giữ việc này trong vòng ít người biết thôi. Ngoài ba người trong hậu cung hôm nay, tôi chưa báo cho ai khác cả. Khi nào có bản dịch đầy đủ hơn, làng sẽ họp và công bố một thể. Tôi không muốn dân làng nghe tin đồn nửa vời rồi hoang mang thêm.
Ông bạn gật đầu, thu dọn kính lúp và từ điển vào túi vải. Trước khi ra về, ông còn quay lại mặt bia một lần nữa, soi đèn vào đoạn chữ ở gần cuối tấm đá. Ông bảo rằng đoạn cuối bia thường là phần chép lời dặn dò cho con cháu, cũng là phần quan trọng nhất của cả tấm bia. Tiếc là đoạn ấy lại mòn nặng, nhiều chữ chỉ còn lại một hai nét. Ông hứa sẽ mang ảnh chụp về nhà, phóng to lên mà xem từng nét một. Có kết quả tới đâu, ông sẽ báo lại cho Thuần tới đó, không để làng phải chờ trong sốt ruột.
Thuần tiễn ông bạn ra tới cổng đình. Hai ông già đứng nói chuyện thêm một lúc dưới tán cây đa ở góc sân. Ông bạn nhắc lại rằng việc đọc bia cổ không thể xong trong một hai buổi. Có tấm bia phải đọc đi đọc lại cả tháng mới vỡ ra được ý của người xưa. Thuần nghe xong chỉ cười buồn. Ông bảo làng mình đang bị một cái hạn năm ngày dí sau lưng, nhưng chữ trên đá thì không biết tới cái hạn ấy. Việc nào cũng phải làm cho tử tế, dù trong lòng ông sốt ruột không kém gì ai trong làng.
Buổi trưa hôm ấy, trời bỗng hửng nắng sau nhiều ngày mưa dầm. Ánh nắng yếu chiếu xuống sân xưởng họ Nguyễn, nơi quả chuông cổ vẫn nằm che bạt ở khoảng sân ngoài gần bờ hồ. Thắng ra sân xưởng kiểm tra dây buộc bạt như mọi ngày, rồi bỗng gọi Thuần ra xem. Một mảng bạt bị gió tốc lên từ đêm trước, để lộ phần vai chuông ở phía trên. Thuần chống gậy bước tới, cúi xuống nhìn thật kỹ mảng vai chuông vừa lộ ra dưới nắng.
Lớp phủ trên mảng vai ấy đã khác hẳn những ngày đầu chuông mới lên bờ. Ở đó, gỉ xanh nứt vệt để lộ khắc trâu ở đúng phần vai, những đường khắc cong của sừng và lưng trâu hiện ra rõ hơn trước. Thuần đưa tay chạm nhẹ lên mép mảng gỉ, cảm nhận lớp vỏ xanh đã bong và giòn. Ông nói:
- Nắng lên làm lớp ngoài khô lại, nó tự nứt ra đấy. Cháu đừng lấy tay bóc, cũng đừng lấy bàn chải chà vào. Cứ để nó tự thay đổi theo thời tiết. Mình chỉ đứng xem và nhớ lấy trạng thái của nó thôi.
- Trông hình trâu rõ hơn hẳn hôm mới cẩu lên, ông ạ. Hôm ấy cháu nhìn mãi mới nhận ra được sừng trâu. Hôm nay đứng xa một bước đã thấy lưng trâu rồi.
- Ừ, rõ hơn thật. Nhưng rõ hơn không có nghĩa là mình hiểu hơn được bao nhiêu đâu. Người thợ đúc nhìn hình khắc thì biết tay nghề của người xưa. Còn hình ấy vì sao được khắc lên chuông, chuông vì sao nằm dưới đáy hồ, thì vẫn phải nhờ chữ trên bia và giấy tờ của làng trả lời. Hai việc ấy không thay nhau được.
Thắng cúi xuống xem kỹ mảng vai chuông thêm một lần nữa. Anh nhận ra ở mép dưới của mảng gỉ vừa nứt, đường khắc chạy dài xuống phía thân chuông rồi mất hút dưới lớp phủ xanh còn nguyên. Anh hỏi ông nội liệu có nên báo ngay cho bà Sen về sự thay đổi này không. Thuần suy nghĩ một lúc rồi đáp:
- Báo thì báo, nhưng phải báo cho đúng mức của nó. Đây là chuông tự nứt gỉ vì nắng lên, không phải ai cạo ai chà. Bà Sen ghi vào sổ công tác của làng là được. Đừng để người ngoài nghe qua rồi đồn rằng làng mình đang phá chuông ra xem chữ. Lời đồn đi xa hơn sự thật nhiều lắm, cháu ạ.
- Dạ, cháu hiểu. Cháu sẽ qua nhà bà Sen nói rõ ràng từng việc một. Nhân tiện cháu báo luôn là thầy Hán Nôm cần thêm vài ngày để đọc bia.
Thuần đứng thẳng lưng lên, nhìn một lượt quanh sân xưởng. Gian mái phụ sập từ đêm sấm đầu tiên vẫn chưa sửa xong, tấm tôn che tạm kêu lạch cạch mỗi khi gió thổi qua. Chuông nằm yên ở khoảng sân ngoài, quanh chân chuông là vòng dây thừng mà đội trực của làng đã quây lại từ sau buổi họp chia phe. Mọi thứ trong xưởng đều mang dấu vết của những ngày căng thẳng vừa qua. Ông nói khẽ, như nói với chính mình:
- Một quả chuông lên bờ mà cả làng không yên được ngày nào. Người xưa cất nó xuống đáy hồ chắc cũng không ngờ có ngày con cháu lại khổ vì nó thế này.
Thuần bảo Thắng phủ lại tấm bạt cho kín, chừa một mép nhỏ cho thoáng khí như lệ che đồ đồng cũ của xưởng. Hai ông cháu đứng ở sân xưởng thêm một lúc, nhìn mặt hồ phía xa đang sáng lên dưới nắng hửng. Gió nhẹ thổi qua làm tấm bạt khẽ phập phồng. Thuần nói câu cuối trước khi quay vào nhà:
- Chữ trên đá thì mòn dần theo năm tháng. Gỉ trên đồng thì nứt dần theo nắng mưa. Việc của mình là đọc cho kịp cả hai thứ ấy, trước khi chúng mất thêm nữa. Sáng mai cháu mang ảnh chụp bia qua nhà thầy, nhờ thầy xem kỹ một lần nữa.