TRÂU VÀNG KIM NGƯU HỒ TÂY - Chương 19: Cụ Kính Kể Đêm Hồ Cạn Năm Xưa

Sáng ngày 24 tháng 08 năm 2026, lúc tám giờ bốn mươi phút, mưa đã tạnh hẳn sau nhiều ngày liền. Nguyễn Văn Thuần cùng Nguyễn Đức Thắng tới nhà cụ Đỗ Văn…

Nội dung chương

Sáng ngày 24 tháng 08 năm 2026, lúc tám giờ bốn mươi phút, mưa đã tạnh hẳn sau nhiều ngày liền. Nguyễn Văn Thuần cùng Nguyễn Đức Thắng tới nhà cụ Đỗ Văn Kính ở cuối ngõ đình. Đêm qua Thuần gần như không ngủ sau buổi họp họ và việc đưa chuông trở ra sân ngoài. Ông muốn nghe cụ Kính kể lại những chuyện xưa của làng bên bờ hồ, những chuyện mà sách vở chưa chắc đã chép hết. Cụ Kính đã pha sẵn ấm nước chè xanh, ngồi chờ hai ông cháu ở bộ bàn ghế tre ngoài hiên. Nắng sớm yếu ớt chiếu qua rặng cau trước nhà, mặt ngõ còn ướt nhưng đã bắt đầu khô dần ở những chỗ cao.

Cụ Kính rót nước chè ra ba chiếc chén sành rồi nói:

- Anh Thuần đêm qua làm được một việc khó. Nhận lỗi trước họ tộc không phải ai cũng làm được. Tôi ngồi ở sân đình nghe anh nói mà thấy yên lòng phần nào cho làng. Thôi, chuyện đã qua thì để nó qua. Hôm nay anh sang đây chắc là muốn hỏi chuyện xưa phải không?

- Dạ thưa cụ, cháu muốn hỏi cụ về những mùa hồ cạn xưa. Cụ là người cao tuổi nhất làng, lại giữ lệ đình bao năm. Có những chuyện các cụ truyền miệng mà sách không chép. Cháu đang tra về quả chuông dưới hồ, nên cháu muốn nghe hết những gì cụ còn nhớ.

Cụ Kính im lặng một lúc lâu, mắt nhìn ra ngõ như đang ngược về một quãng thời gian rất xa. Rồi cụ bắt đầu kể, giọng chậm và đều:

- Tôi kể cho hai ông cháu nghe chuyện năm hạn hán xa xưa. Năm ấy tôi còn nhỏ lắm, chỉ nhớ qua lời kể của cha tôi và các cụ trong làng sau này. Năm ấy trời hạn hán kéo dài nhiều tháng liền. Ruộng đồng nứt nẻ. Nước Hồ Tây rút xuống thấp chưa từng thấy. Mặt hồ thu hẹp lại, để lộ ra những bãi bùn rộng mênh mông ở phía gần đền Kim Ngưu. Người làng phải đi xa hơn thường ngày mới xuống được tới mép nước.

Thắng lấy sổ và bút ra ghi chép. Thuần ngồi im, hai tay đặt trên đầu gối, nghe không sót một lời. Cụ Kính kể tiếp:

- Trong những ngày hồ cạn ấy, có một đêm các cụ trong làng ra bãi bùn phía đền để xem lại mấy cọc chài cũ. Đêm ấy trăng mờ, bãi bùn còn ướt và lầy. Các cụ thấy một vệt hào quang vàng nổi lên trên mặt bùn, ngay ở vùng đáy hồ đã cạn nước. Vệt sáng không lớn, nhưng vàng rực và rõ giữa bãi bùn tối. Các cụ đứng xem một lúc thì vệt sáng mờ dần rồi tắt.

- Thưa cụ, các cụ năm ấy còn nghe thấy gì nữa không ạ? Thắng hỏi.

- Có. Cha tôi kể lại rằng các cụ còn nghe tiếng thở dưới đáy hồ trong đêm ấy. Tiếng thở phì phò, trầm và đều, vọng lên từ dưới lớp bùn ở vùng đáy cạn. Các cụ nghe một lúc lâu mà không ai dám lội xuống bãi bùn để xem cho rõ. Mọi người chỉ đứng trên bờ cao nhìn xuống, rồi lặng lẽ quay về làng. Từ đêm ấy, các cụ dặn con cháu một điều rất rõ ràng. Dưới đáy hồ này có những thứ thuộc về đình, thuộc về thần linh canh giữ đất làng. Con cháu không ai được tự ý động vào.

Thuần đặt tay lên đầu gối, nghiêng người về phía cụ. Ông hỏi cụ Kính:

- Thưa cụ, lời dặn ấy của các cụ có nhắc thẳng tới chuông cổ dưới hồ không ạ?

- Có nhắc. Cha tôi kể rằng các cụ vẫn truyền miệng với nhau, dưới đáy hồ có chuông cổ của đình gửi lại từ đời tiền nhân đúc đồng. Chuông ấy không phải của riêng nhà nào, không phải của người nào tìm thấy. Nó là của đình, của cả làng. Ai động vào chuông ấy mà không theo lệ làng thì sẽ làm động theo nhiều thứ khác dưới đáy hồ. Lời truyền miệng ấy không có giấy tờ, anh Thuần ạ. Nó chỉ đi từ đời này sang đời khác bằng miệng của các cụ mà thôi.

Thuần nghe tới đây thì trầm ngâm rất lâu. Những gì cụ Kính kể khớp một cách lạ lùng với những gì đang diễn ra trong làng những ngày này. Hào quang vàng trên mặt bùn năm hồ cạn. Hào quang vàng trên mặt sóng đêm 19 tháng 08 vừa qua. Tiếng thở dưới đáy hồ trong lời kể của các cụ. Tiếng thở mà chính ông và bà Hoa đã nghe trong đêm mưa ngày 12 tháng 08. Ông nói:

- Thưa cụ, những chuyện cụ kể giúp cháu hiểu thêm nhiều điều. Nhưng cháu vẫn phải nói thật. Lời truyền miệng không thay được giấy tờ trước buổi họp làng. Ông Bạo là người làm ăn, ông ta chỉ nghe giấy tờ và lệ đình có triện có chữ. Cháu còn phải tìm cho ra văn bản của làng mình.

- Anh nói thế là phải. Tôi kể chuyện xưa cho anh nghe để anh vững lòng mà tra tiếp, chứ tôi không bảo anh lấy lời kể của tôi ra mà cãi với người ta. Có điều tôi muốn anh nhớ thêm một lệ nữa của đình. Lệ này thì có thật và làng mình vẫn giữ tới ngày nay.

Cụ Kính ngừng lại, uống một ngụm nước chè rồi nói tiếp:

- Đình làng mình có lệ dùng nước ngũ vị hương lau đồ thờ mỗi mùa xuân. Trước ngày lễ đầu năm, các cụ thủ nhang pha nước ngũ vị hương bằng các vị thơm của làng, ngâm với nước giếng đình. Nước ấy dùng để lau tượng thờ, lau đỉnh đồng, lau mọi đồ thờ trong hậu cung. Lệ ấy truyền qua bao đời rồi. Đồ thờ của đình thì phải lau bằng nước ngũ vị hương, không lau bằng nước thường, cũng không dùng hóa chất gì lạ. Tôi nhắc anh lệ này vì biết đâu sau này làng cần tới nó.

Thắng ghi lại lệ nước ngũ vị hương vào sổ, ghi rõ là lệ đình còn giữ tới ngày nay theo lời cụ Kính. Thuần hỏi thêm cụ về giếng đình và cách pha nước theo lệ cũ. Cụ Kính kể tỉ mỉ từng bước mà các đời thủ nhang vẫn làm. Các vị thơm phải rửa sạch, ngâm trong nước giếng đình qua một đêm. Khi lau đồ thờ phải dùng khăn sạch riêng của đình. Người lau phải là các cao niên và thủ nhang của làng. Thuần nghe kỹ và bảo Thắng ghi lại đầy đủ, vì ông linh cảm những chi tiết tưởng như nhỏ này có thể trở thành việc lớn về sau.

Thắng ngồi ghi chép tới lúc này mới ngẩng lên hỏi cụ Kính một việc mà anh đã thắc mắc từ lâu. Anh hỏi vì sao bao đời nay không ai trong làng nghĩ tới chuyện trục vớt chuông lên, dù lời truyền miệng nào cũng nói dưới đáy hồ có chuông cổ bằng đồng quý. Cụ Kính cười khà rồi đáp:

- Vì các cụ sợ trái lệ, cháu ạ. Đồng dưới đáy hồ có quý tới đâu cũng không quý bằng sự yên ổn của cả làng. Người làng mình sống bằng nghề đúc và nghề chài. Cả hai nghề đều trông vào mặt hồ và mảnh đất này. Không ai vì một cục đồng mà đánh đổi sự yên ổn của mấy trăm nóc nhà cả. Chỉ tới đời này, người ngoài làng bỏ tiền ra thuê lặn, thì chuyện mới rối lên như bây giờ.

Thuần gật đầu, nói thêm rằng lời của cụ làm ông nhớ tới buổi họp làng đầu tiên về chuyện chuông. Ông nói rằng phe muốn bán chuông trong làng cũng không phải người ngoài. Họ là bà con trong làng, đang lo đê vỡ và nhà ngập thật sự. Cái khó của làng lúc này là cả hai phía đều có phần đúng của mình. Cụ Kính nghe xong thì thở dài:

- Đúng thế. Cho nên làng mới cần giấy tờ và lệ làng cho rõ ràng. Có lệ rõ ràng thì phe nào cũng phải nghe theo, lòng người mới yên được. Anh còn ít ngày nữa thôi. Cái hạn bảy ngày của ông Bạo đã hết từ hôm kia rồi. Tôi nghe nói ông ta đang sốt ruột lắm.

- Dạ, cháu biết. Cháu sẽ dốc sức tra nốt những ngày còn lại. Nếu tìm được văn bản của làng thì cháu đưa ra sân đình ngay. Nếu chưa tìm được thì cháu cũng nói thật trước làng là chưa tìm được, không giấu giếm điều gì.

Trên đường về, hai ông cháu ghé qua sân đình một lúc. Thuần đi vòng ra phía sau đình, xem chiếc giếng đình mà cụ Kính vừa nhắc tới trong chuyện lệ nước ngũ vị hương. Giếng đình nằm dưới bóng cây đa già, thành giếng xây bằng gạch cũ đã lên rêu xanh. Nước giếng trong và mát, nhìn xuống thấy rõ đáy giếng ở độ sâu vừa phải. Thắng múc thử một gáo nước lên cho ông nội xem. Thuần đưa tay vốc một ít nước, để nước chảy qua kẽ tay rồi nói:

- Nước giếng này là nước lau đồ thờ của đình bao đời nay. Cháu ghi thêm vào sổ vị trí của giếng và lệ dùng nước giếng. Những việc tưởng nhỏ thế này, tới lúc cần lại là việc chính của cả làng đấy.

Cuối buổi sáng, hai ông cháu đứng dậy ra về. Cụ Kính tiễn hai ông cháu ra tới cổng, tay chống gậy, đứng nhìn theo một lúc. Trước khi Thuần quay lưng đi, cụ nói thêm một câu:

- Anh Thuần này, tôi kể chuyện năm hồ cạn cho anh nghe còn vì một lẽ nữa. Các cụ năm ấy thấy hào quang và nghe tiếng thở mà không ai hoảng loạn cả. Các cụ chỉ dặn nhau giữ lệ và đừng động vào những thứ không thuộc về mình. Làng mình bây giờ cũng nên như thế. Hoảng loạn thì đê cũng không cao thêm được, mà lệ làng thì lại dễ bị quên mất.

Thuần cúi đầu cảm ơn cụ rồi cùng Thắng đi về phía ngõ đình. Nắng đã lên cao hơn, mặt đường ngõ bắt đầu khô hẳn ở những chỗ nắng chiếu tới. Trong đầu Thuần, lời kể về đêm hồ cạn, vệt hào quang trên mặt bùn và lệ nước ngũ vị hương của đình cứ xếp chồng lên nhau thành một mạch chuyện rõ ràng hơn trước rất nhiều.

Chương khác

Xem thêm