ÂM BINH BÊN THÁC BẢN GIỐC - Chương 16: Bữa cơm cho đoàn binh
Đêm hai mươi mốt tháng chạp, ngã ba đầu bản Nà Lũng sáng lên một khoảng nhỏ giữa sương đông dày đặc, bởi ba ngọn đèn dầu và một bếp lửa mà dân bản đã…
Nội dung chương
Đêm hai mươi mốt tháng chạp, ngã ba đầu bản Nà Lũng sáng lên một khoảng nhỏ giữa sương đông dày đặc, bởi ba ngọn đèn dầu và một bếp lửa mà dân bản đã nhóm từ lúc chập tối. Thầy Nông Văn Slấn tới từ bản bên lúc trời vừa tối hẳn, đi cùng một người cháu họ mang theo bọc lễ của nhà ông, áo thầy cũ đã bạc màu ở hai vai, tay chống chiếc gậy tre quen thuộc. Tám mươi hai tuổi, bước chân ông chậm, nhưng khi tới ngã ba, ông không nghỉ, đi một vòng quanh khoảng đất trống, nhìn hướng thác, nhìn đường vào bản. Nhìn về phía nhà sàn họ Triệu ở đầu bản, rồi mới gật đầu bảo bà con kê bàn lễ ở giữa ngã ba, mặt bàn quay về hướng thác Bản Giốc.
Mâm lễ cúng cơm cho đoàn binh không bày biện linh đình như một đàn tràng lớn. Trên chiếc bàn gỗ thấp là một mâm cơm nóng còn bốc khói trong cái lạnh của đêm đông, cơm nếp mới đồ, một con gà luộc của cả bản góp chung, mấy bát canh, chén rượu nhỏ, hương, giấy bản và một bát nước sạch đặt ở mép bàn. Đồ lễ ít, nhưng người đứng quanh thì đông, dân bản tới lặng lẽ, đứng thành vòng ngoài, không ai nói to. Trưởng bản Pảo đứng ở phía trong cùng. Mẹ con bà Miên, anh em Văn và Hường đứng ở hàng đầu phía nhà họ Triệu, theo đúng lời dặn của ông Slấn từ chiều. Rằng lễ này xin cơm cho binh của nhà họ Triệu thì người nhà họ Triệu phải có mặt đầy đủ, dù chưa ai trong nhà đứng ra nhận chủ được.
Trước khi thắp hương, ông Slấn quay lại nói rõ một lần nữa cho tất cả cùng nghe, giọng ông không lớn nhưng trong đêm sương im ắng, từng chữ đi rất xa.
- Bà con nghe tôi nói trước cho rõ, kẻo làm lễ xong lại hiểu lầm nhau. Binh này không phải binh nhà tôi. Tôi không thu được chúng, cũng không điều được chúng. Còi nhà họ Triệu tôi không thổi, ấn nhà họ Triệu tôi không đóng. Đêm nay tôi chỉ đứng ra, với tư cách một người thầy đồng môn của cụ Triệu, khấn xin đoàn binh tạm nhận một bữa cơm của dân bản này. Nể tình chủ cũ bốn mươi năm nuôi quân, mà lui lại ít đêm, chờ người nhà họ Triệu tính việc nhận chủ. Xin được bao nhiêu, tôi sẽ nói thật bấy nhiêu, không ai được kể thêm ra ngoài ngã ba này một chữ nào khác.
Văn đứng trong vòng người, nghe những lời ấy mà trong lòng dậy lên một cảm giác rất lạ. Suốt những ngày qua, anh đã chờ đợi ở ông thầy già này một sự khẳng định chắc nịch nào đó để mình phản bác, hoặc một màn trình diễn khó hiểu nào đó để mình ghi vào sổ như một bằng chứng về mê tín. Nhưng ông Slấn không cho anh thứ nào trong hai thứ đó. Ông nói về giới hạn của chính mình trước cả một bản, rõ ràng như một cán bộ đọc biên bản, rồi mới quay về bàn lễ, rửa tay trong bát nước sạch, thắp hương.
Văn khấn của lễ cúng cơm được ông đọc bằng tiếng Tày trầm và chậm, xen những câu chữ quốc ngữ ngắn gọn cho người đứng quanh hiểu được ý chính. Ông gọi tên cụ Triệu Văn Ca, Thầy Tào đời thứ chín của họ Triệu, trước như báo với đoàn binh rằng người khấn đêm nay biết rõ chủ của chúng là ai và không hề có ý giành quyền ấy. Ông kể lại tình cảnh của bản, những con gia súc đã chết, những đứa trẻ khóc đêm, những người già không ngủ, và xin đoàn binh nhớ quân kỷ bốn mươi năm. Nhớ những bữa cơm cúng đều đặn ngày chủ còn sống, mà nhận lấy bữa cơm nóng đêm nay của dân bản, lui về hướng thác, yên lại ít đêm cho bản có thời gian lo liệu. Trong suốt bài khấn, ông không một lần ra lệnh. Mỗi câu đều là lời xin, lời thưa, lời nhắc lại tình nghĩa cũ giữa chủ và quân.
Gió ở ngã ba lúc đầu lễ còn thổi từng cơn lạnh buốt, cuốn giấy bản trên bàn lễ bay phần phật, mấy ngọn đèn dầu chao đảo như sắp tắt. Tới giữa bài khấn, gió đổi chiều một cách rõ rệt, không còn quẩn quanh ngã ba nữa mà rút dần từng đợt về hướng thác, mang theo sương và cái lạnh buốt đi xa dần khỏi vòng người. Nhiệt độ quanh bàn lễ ấm lên từng chút một, chậm đến mức ban đầu Văn tưởng mình đứng gần bếp lửa quá nên sinh ra cảm giác ấy. Cho tới khi anh nhìn thấy hơi thở của người đứng bên cạnh không còn đông thành khói trắng đặc như trước nữa, và Hường đứng cạnh anh khẽ nói một câu rất nhỏ, rằng ấm lên thật rồi anh ạ.
Ông Slấn cắm nén hương cuối cùng xuống bát hương, lùi lại một bước, cúi đầu về hướng thác một lúc lâu. Cả ngã ba im lặng tới mức nghe rõ tiếng nước sông Quây Sơn chảy dưới chân đồi và tiếng lửa nổ lách tách trong bếp. Không có tiếng chân hành quân. Không có tiếng đập cửa. Chỉ có sương mỏng trôi chậm theo chiều gió thường, từ sông lên bản, như mọi đêm đông bình yên của vùng này trong suốt bao nhiêu năm trước khi cụ Triệu mất.
Khi bài khấn vừa dứt, một việc nhỏ xảy ra ở vòng ngoài làm nhiều người đứng quanh bàn lễ sau này còn nhắc lại với nhau bằng giọng thì thầm. Mấy con chó của các nhà gần ngã ba, cả tuần nay hễ đêm xuống là nằm bẹp rên ư ử, bỗng lần lượt đứng dậy, vẫy đuôi, đi lại quanh chân chủ như mọi đêm yên ổn trước kia. Một bà cụ trong bản bế đứa cháu nhỏ đang ngủ say trên tay, nước mắt chảy xuống lúc nào không biết, nói rằng một tuần rồi đứa bé mới ngủ được một giấc không giật mình khóc thét giữa đêm. Trưởng bản Pảo đi một vòng quanh ngã ba, kiểm tra lại từng điểm trực, về báo với ông Slấn rằng cả ba điểm đều báo yên, gió đã về chiều thường, sương đã mỏng. Và ông nói thêm một câu chân thành như người nông dân nói chuyện mùa màng, rằng một bữa cơm nhỏ ở ngã ba mà giữ được một đêm yên cho cả bản thì bữa cơm ấy nặng hơn nhiều mâm cỗ lớn trong nhà. Ông Slấn chỉ lắc đầu, đáp rằng cơm nặng hay nhẹ không ở mâm cao mâm thấp, mà ở chỗ người khấn có đúng phận của mình hay không, ông đúng phận là người xin thay, chứ không đúng phận là người ra lệnh, nên chúng mới chịu nghe.
Văn đứng nghe những lời ấy mà nghĩ tới cha mình. Bốn mươi năm, những đêm đoàn binh đi việc về qua bản, có lẽ cha anh cũng đứng ở một ngã ba nào đó như thế này. Khấn những lời mà người ngoài nghe chỉ thấy là tiếng Tày trầm trầm trong sương, rồi cả bản lại ngủ yên mà không mấy ai biết vì sao mình được yên. Anh bỗng thấy rõ một điều, rằng uy quyền của người thầy trong những việc này không nằm ở tiếng nói to hay đàn lễ lớn, mà nằm ở chỗ đoàn binh chịu nghe ai và không chịu nghe ai. Một thứ trật tự vô hình mà cả đời cha anh đã giữ bằng sự đều đặn lặng lẽ, tới khi mất đi rồi, cả bản mới nhận ra nó từng tồn tại.
Đêm đó, cả bản Nà Lũng ngủ yên lần đầu tiên sau một tuần. Tổ trực vẫn chia ba điểm như thường lệ, nhưng bộ đàm chỉ toàn những báo cáo yên lặng, ngắn gọn. Người già ngủ được một giấc liền mạch tới gần sáng. Trẻ con không khóc thét giữa đêm. Chuồng trại im tiếng. Sáng hôm sau, không một con gia súc nào chết thêm, điều mà cả bản đã không dám hy vọng từ đêm mười bốn tháng chạp tới giờ.
Trước khi ra về bản bên trong đêm, khi vòng người ở ngã ba đã tản dần, ông Slấn gọi riêng Văn lại bên bếp lửa còn tàn lửa đỏ. Pảo và Hường đứng gần đó, đủ nghe. Ông nhìn người con trai của bạn cũ rất lâu, rồi nói điều quan trọng nhất của đêm nay, điều mà lễ cúng cơm chỉ là cái cớ để ông được nói ra trước mặt người nhà họ Triệu trong một đêm yên.
- Văn, ông nói, tôi phải nói cho cháu biết một việc có hạn kỳ rõ ràng, không phải chuyện dọa nhau. Binh mất chủ mà còn giữ được quân kỷ thì chỉ giữ được tối đa bốn mươi chín ngày kể từ ngày chủ mất. Cha cháu mất ngày mười hai tháng chạp. Đếm từ ngày ấy, hạn cuối là ngày hai mươi chín tháng giêng sang năm. Qua hạn bốn mươi chín ngày mà không có người điểm danh nhận chủ, quân kỷ tan ra, đoàn binh đang đói hương khói sẽ hóa thành tà binh ăn thịt người. Tới lúc đó, không lễ cúng cơm nào, không thầy nào trong vùng này cứu được bản nữa. Đêm nay chúng chịu lui là vì quân kỷ của cha cháu còn, và vì chúng còn nhận ra tình nghĩa của một bữa cơm cúng theo lệ. Nhưng tôi nói thật cho cháu nghe, sức của một bữa cơm thầy khác họ xin cho, chỉ mua được đúng ba đêm yên, đêm nay, đêm mai và đêm kia. Sau ba đêm, chúng sẽ đói lại như cũ.
Văn nhìn vào tàn lửa, hỏi một câu mà chính anh cũng biết là thừa, nhưng vẫn phải hỏi cho hết nhẽ của một người quen làm việc với con số.
- Ba đêm, không hơn được sao, thưa thầy.
- Không hơn, ông Slấn đáp ngay. Binh nhà khác, cơm nhà khác, xin được ba đêm là chúng đã nể tình bạn cũ của tôi với cha cháu lắm rồi.
Ông chống gậy đứng dậy, người cháu họ đã chờ sẵn ở đầu đường với chiếc đèn pin. Trước khi bước đi trong sương đêm về hướng bản bên, ông đặt tay lên vai Văn, bàn tay già khô và nhẹ. Nói câu cuối cùng của đêm cúng cơm, câu mà về sau này Văn còn nhớ lại nhiều lần trong những đêm dài sắp tới của bản Nà Lũng.
- Tôi mua cho bản này ba đêm. Ba đêm ấy là để cháu suy nghĩ, không phải để cháu yên tâm.
---